Күлелі әскери орта мектебінің тарихы

Кіріспе

Кулели әскери орта мектебі – Түркиядағы ең көне әскери орта мектеп. Ол Босфор бұғазының Азия жағалауындағы Стамбул қаласының Ченгелькой ауданында орналасқан. Ол 1845 жылдың 21 қыркүйегінде Осман сұлтаны Абдулмеджид I-ге қарай құрылған. 2016 жылғы Түркиядағы төңкеріс талпынысынан кейін Кулели әскери орта мектебі, басқа әскери орта мектептермен бірге жабылып, мұражайға айналдырылды.

Осман дәуірі (1845-1923)

Кулели әскери орта мектебі 1845 жылдың 21 қыркүйегінде "Мектеп-и Фүнун-ы Идадие" деген атпен Стамбулдағы Мачка казармасында құрылды, қазір бұл ғимаратты Стамбул техникалық университеті пайдаланады. Ғимаратты жаңарту жұмыстарының нәтижесінде мектеп алғашқы жылын "Mızıka-i Hümayün" (Императорлық музыка тобы) және "Zülüflü Baltacılar Ocağı" (Логистика және байланыс бөлімі) орналасқан Плиталы киоск (Çinili Köşk) ғимаратында аяқтады. Мачка казармасының жаңартылуынан кейін "Мектеп-и Фүнун-ы Идадие" 1846 жылдың 10 қазанында Сұлтан Абдулмежит I-нің қатысуымен өткен салтанатты шарамен екінші оқу жылын бастады. Бастапқыда Кулели ат әскерінің казармасы болған Кулели әскери орта мектебінің ғимаратын Османдық армян сәулетшісі Гарабет Балян жобалаған, құрылысы 1843 жылы аяқталған. 1868 жылы барлық әскери орта мектептерді біріктіру туралы шешім қабылданды. Осы кезде төрт әскери орта мектеп, оның ішінде Кулели, "Umum Mekteb-i İdadî Şahane" деген атпен біріктіріліп, Галатасарай казармасына көшірілді. Әскери орта мектептерді біріктіру жобасы сәтсіз аяқталғандықтан, мектептердің жеке білім беру жүйесін сақтап, өздерінің білім беру бағдарламаларын жалғастыруы жөн деп шешілді. Осы себепті "Мектеп-и Фүнун-ы Идадие" және "Дениз Идадиси" (Теңіз орта мектебі) 1872 жылы Кулели казармасына көшірілді. Кейіннен мектеп "Кулели Идадиси" (Кулели әскери орта мектебі) деп аталды. Осман империясы мен Ресей арасындағы орыс-түрік соғысы (1877-1878) кезінде мектеп ауруханаға айналдырылды. Сондықтан Кулели студенттері мен оқытушылары Түркияның Pangaltı, Стамбулдағы әскери академия ғимаратына көшірілді. Соғыс аяқталғаннан кейін мектеп 1879 жылы "Аскери Тиббие Идадиси" (Әскери медициналық орта мектебі)мен бірге Ченгелкөйге орналасқан ғимаратына қайта оралды. Мектептің сыртындағы төбедегі аурухана эвакуацияланып, әскери медициналық мектепке жіберілді, себебі ғимаратта орын жетіспеді. Кейін аурухана Бейлербей ауданына көшірілді. "Аскери Тиббие Идадиси" (Әскери медициналық орта мектебі) 1910 жылы Хайдарпаша ауданына көшірілді. 1912-1913 жылдардағы Балқан соғыстары кезінде (Бірінші Балқан соғысы) Кулели казармасы қайтадан ауруханаға айналдырылды. Кейбір студенттер Кандилли қыздар орта мектебіне (Адиле Сұлтан сарайы) және басқалары Бейлербей сарайының жанындағы ғимараттарға жіберілді. 1913 жылдың соңында мектеп өзінің ғимаратына қайта көшірілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде мектеп Стамбулға жақын Büyükada аралында орналасқан Принкипо грек православиелік жетімдер үйіне уақытша көшірілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, ғимарат Мұдрас келісіміндегі британдықтардың талабы бойынша тасталып, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жер аударылған армян жетімдері мен босқындарына жатақхана ретінде берілді. Кулели әскери орта мектебі алдымен Кагитане қаласындағы Суннет көпірінің жанында, тек шатырлардан тұратын әскери лагерьге, содан кейін бір айдан кейін Мачкадағы полиция бөлімшесіне көшірілді. Британдықтардың қызығушылығына байланысты ол Бейлербей сарайының жанындағы ескі жандармерия мектебіне ауыстырылды (1920 жылдың 26 желтоқсаны).

Kuleli Military High School was established on 21 September 1845, under the name of "Mekteb i Fünun ı İdadiye" at the Maçka Barracks in Istanbul, now used by the Istanbul Technical University. Due to the building's renewal, the school completed its first year at the Tiled Kiosk (Çinili Köşk) building, which housed the "Mızıka i Hümayün" (Imperial Music Band) and "Zülüflü Baltacılar Ocağı" (Logistics and Communications Unit) in that period. Following the renewal of the Maçka Barracks, "Mekteb i Fünun ı İdadîye" started its second education year with a ceremony at the presence of Sultan Abdülmecid I on 10 October 1846. The Kuleli Military High School building, originally the Kuleli Cavalry Barracks, was designed by Ottoman Armenian architect Garabet Balyan and its construction was completed in 1843. In 1868, all military high schools were decided to be combined. At that time, four military high schools, including Kuleli, were combined under the name of "Umum Mekteb i İdadî Şahane" and transferred to the Galatasaray Barracks. When the combination of military high schools turned out to be a failure, it was decided that the schools should go on their own education system separately. For this reason, “Mekteb i Fünun ı İdadîye” and “Deniz İdadîsi” (Naval High School) moved to the Kuleli Barracks in 1872. Afterwards, the school came to be known as the "Kuleli İdadîsi" (Kuleli Military High School). During the Russo Turkish War (1877–1878) between the Ottoman Empire and Russia, the school was transformed into a hospital. Therefore, the students and academic staff of Kuleli moved to the Turkish Military Academy building in Pangaltı, Istanbul. When the war ended, the school returned to its building in Çengelköy with the "Askeri Tıbbiye İdadisi" (Military Medical High School) in 1879. The hospital on the ridge outside the school was evacuated and sent to the Military Medical School, because the building had become too crowded. The hospital later moved to the Beylerbeyi quarter. The "Askeri Tıbbiye İdadisi" (Military Medical High School) was transferred to the Haydarpaşa quarter in 1910. During the Balkan Wars in 1912–1913 (First Balkan War), Kuleli Barracks was converted into a hospital again. Some of the students were sent to the Kandilli High School for Girls (Adile Sultan Palace) and some others to the buildings next to the Beylerbeyi Palace. At the end of 1913, the school moved back to its own building. During World War I, the school temporarily moved to the Prinkipo Greek Orthodox Orphanage in Büyükada Island near Istanbul for some time. At the end of World War I, the building was abandoned due to the British request in the Armistice of Mudros and allocated as a dormitory for the Armenian orphans and refugees who were deported during World War I.

Kuleli Military High School first moved to a military camp, consisting of tents only, near Sünnet Bridge in Kağıthane, then one month later, to a police station in Maçka. Because of the British interest there, it was transferred to the old Gendarmerie School near Beylerbeyi Palace (26 December 1920).

Түрік Республикасы кезеңі (1923-2016)

Кулели казармасы Түркия Тәуелсіздік соғысындағы (1919-1923) түрік жеңісінің нәтижесінде, 1923 жылғы Лозанна келісімінің соңында түрік армиясына қайтарылды. Британдықтар Кулели казармасын 3 жылдық басқарудан кейін 1923 жылдың 6 қазанында эвакуациялады. 1924 жылы қабылданған «Tevhid i Tedrisat» заңы (білім беруді реттейтін заң) бойынша мектеп азаматтық лицейге айналды және «Күлели лицейі» (Kuleli Lisesi) деп атау алды. Сол жылдың соңында ол қайтадан әскери лицейге айналды. 1925 жылы мектептің қазіргі атауы «Күлели әскери лицейі» болып өзгерді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кулели 1941 жылдың мамыр айында мобилизация жоспарларына сәйкес Коньяға көшірілді. Кулели казармасы 1000 төсектік әскери госпитальге айналдырылды, ал Босфор көлік басқармасы да сонда орналасты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін мектеп 1947 жылдың 18 тамызында тарихи орнына, Стамбулға қайта оралды. Күлели әскери лицейі 1975-76 оқу жылына дейін табиғаттану пәндері бойынша Ұлттық білім министрлігінің оқу бағдарламасын қолданды. Содан кейін колледж жүйесі енгізілді, оқу мерзімі үш жылдан төрт жылға ұзартылды және дайындық класы ашылды. 2016 жылғы Түркиядағы төңкеріс әрекетінен кейін Кулели әскери лицейі және басқа да әскери оқу орындары 2016 жылдың 31 шілдесіндегі жарлық бойынша жабылды.