Кіріспе

Мармара теңізінде, Стамбулға жақын орналасқан аралдар тобы.

Адалар ауданы 4 негізгі аралдан – Büyükada, Kınalıada, Burgazada және Heybeliada – және басқа да кіші аралдардан құралған.

Этимология

Ежелгі грек кезеңінде аралдар туралы бірнеше мәліметтер бар, олар Δημόνησοι деген атпен белгілі болған, көбінесе Demonesi немесе Demonisi деп транслитерацияланады. Орта византиялық дәуірде архипелагты 6 ғасырдың лексикографы Александриялық Гесихий Δημόνησοι деп жазған, бұл ортағасырлық грек тілінде "шайтан аралдары" деген мағынаны білдіреді. 1795 жылы неміс картографы Франц Людвиг Гюссефелд аралдарды Пападониси деп атады, яғни "пастор аралдары". Аралдар тізбегінің қазіргі атауы ең ірі аралдың атынан шыққан – Büyükada (грек тілінде Принкипо), ол бұрынғы аттарды ығыстырып, бүкіл архипелагтың жаңа аты болды. Севан Нишанянның сөзіне сүйенсек, түрік тілінде аралдардың тарихи атауы болған емес. Халки семинариясы, ресми түрде Халки теология мектебі (грекше: Θεολογική Σχολή Χάλκης және түрікше: Ortodoks Ruhban Okulu), 1844 жылдың 1 қазанында Халки аралында (түрікше: Heybeliada) құрылды, ол Мармара теңізіндегі Принц аралдарының екінші ірісі. 1971 жылы түрік парламенті жекеменшік жоғары білім беру мекемелерін тыйым салған заң қабылдағанға дейін ол Шығыс православие шіркеуінің Константинопольдің Экуменикалық патриархатының негізгі теология мектебі болды. Теологиялық мектеп аралдың Үміт төбесінде, византиялық дәуірдегі Киелі Үштік монастырының орнында орналасқан. Мектеп ғимараты монастырьмен біріктірілген және конференциялар өткізу үшін пайдаланылады. Стамбулдың жағалауынан шамамен бір сағаттық сапармен қайықпен осы аралға барып көруге болады. 1912 жылы аралдарда 10 250 грек және 670 түрік тұрған. 1920 жылдары, Түркия Республикасының алғашқы күндерінде, аралдар этникалық құрамы жағынан түріктерге жақындады, осы кезде Түркия парламентінің депутаттары жазда Стамбулды тамашалау үшін Büyükada-дағы Британдық яхта клубын Anadolu Kulübü ретінде иеленді. Аралдар қызықты ерекшелік болып табылады, себебі олар қазіргі Түркиядағы көпмәдени қоғамға сирек кездесетін, бірақ толық емес көрініс береді, бұл Осман империясы кезінде Стамбул/Константинополь сияқты жерлерде болған көпмәдени қоғамға ұқсас болуы мүмкін. 1950 жылдарға дейін әрбір аралда Түркияның этникалық азшылықтарының маңызды қауымдастықтары болған, бірақ қазір бұл көрсеткіш айтарлықтай төмендеген. Қазіргі уақытта арал тұрғындарының басым көпшілігі және келушілер түріктер болғандықтан, азшылықтардың мұрасы демографиялық емес, мәдени маңызға ие.

География

Принц аралдары Мармара теңізінде, Стамбулдың оңтүстік-шығыс жағалауының жанында орналасқан. Стамбулдың материктік бөлігінен арақашықтығы , ең жақын аралы – Kınalıada, ал ең алыс аралы – Tavşanadası аралығында өзгереді. Яссада, Сивриада және Тавшанадасты есептемегенде, архипелагтың барлығы солтүстік-батыстан (Кыналыада) оңтүстік-шығысқа (Седефадасы) қарай созылған сызық бойында жатыр. Аралдар тізбегі төрт ірі аралдан тұрады: Büyükada ("Үлкен арал") – ауданы , Heybeliada ("Жылқының қысым аралы") – ауданы , Burgazada ("Бекініс аралы") – ауданы , Kınalıada ("Хенна аралы") – ауданы , және бес кішкентай арал: Sedef Adası ("Жеміш аралы") – ауданы , Yassıada ("Жазық арал") – ауданы , Sivriada ("Тізгін аралы") – ауданы , Kaşık Adası ("Қасық аралы") – ауданы , және Tavşan Adası ("Қоян аралы") – ауданы . Барлық аралдарда төбелер бар, олардың ең биігі – Büyükada-дағы Aya Yorgi төбесі, биіктігі 203 метр.

Бююкада

Бююкада (түрік тілінде "Үлкен арал" дегенді білдіреді; Πρίγκηπος) – Стамбулға жақын Мармара теңізіндегі Принцтер аралдарының құрамына кіретін тоғыз аралдың ең ірісі. Басқа аралдардағы сияқты, қызметтік көліктерден басқа моторлы көліктерге тыйым салынған, сондықтан келушілер аралды жаяу, велосипедпен (көптеген велосипед дүкендері сағаттық төлеммен жалға береді) немесе такси рөліндегі аккумуляторлық электр көліктерінде (арал айналасын тамашалау экскурсияларымен бірге) зерттейді. 2020 жылға дейін аралда ат арбалары болды, бірақ жылқылардың қауырсынына байланысты олар қолданыстан шығарылды. Бююкададағы монастырь Византия императорлары Ирена, Евфросина, Теофано, Зоя және Анна Далассенаның жер аударылған жері болды. 1929 жылдың ақпанында Кеңес Одағынан депортацияланғаннан кейін Леон Троцкий де төрт жыл бойы Бююкадада, алғашқы жер аудару орнында тұрды. Принцесса Фахрелнисса Зейд осы аралда дүниеге келген. Бююкадада VI ғасырға дейін сақталған Айя Йорги шіркеуі мен монастыры, Айос Димитриос шіркеуі және Абдул Хамид II салған Хамидие мешіті сияқты бірнеше тарихи ғимараттар бар. Бююкада екі төбеден тұрады. Паромдық қонуға (искеле) жақын орналасқан Христос төбесінде қазір Принкипо экологиялық орталығы деп аталатын үлкен ағаштан жасалған бұрынғы грек жетімдер үйі орналасқан. Екі төбе арасындағы аңғарда Айос Николаос шіркеуі мен монастыры және Луна Парк деп аталатын бұрынғы ойын-сауық орталығы орналасқан. Келушілер аралдың "кішкентай турын" арбамен жасап, осы нүктеге дейін жете алады, содан кейін Айя Йоргиге оңай көтеріледі – аумағында кафесі бар шағын шіркеу, онда шарап, картоп қызылшасы және шұжықтан жасалған бутербродтар ұсынылады, бұл "классикалық" Айя Йорги (грек тілінде Άγιος Γεώργιος) тәжірибесінің бір бөлігі.

Қош келдіңіздер !

Хейбелиада (түрік тілінде "Арбақша аралы" дегенді білдіреді; Χάλκη, сондай-ақ Халки деп аударылады) – Мармара теңізіндегі Принцтер аралдарының екінші үлкені. Бұл Стамбулдың Адалар ауданындағы бір аудан. Кемеден түсіп бара жатқанда сол жақтағы кемежайға қарайтын үлкен Әскери-теңіз кадеттер мектебі орналасқан. Мектеп аумағында екі қызықты сәулеттік ескерту бар. Олардың бірі – Камариотисса, аралдағы жалғыз қалған Византия шіркеуі және Константинополь жауланудан бұрын салынған соңғы шіркеу. Екіншісі – Англияның Елизавета I Константинопольге жіберген екінші ағылшын елшісі Эдвард Бартонның қабірі. Ол қаланың қалыс-қуатынан қашу үшін Хейбелида тұруды жөн көрді. Кемежайдың оң жағында барлары мен кафелері, жыл бойы ашық болатын қонақ үй және көптеген әдемі ағаш үйлер орналасқан қала жатыр. Орталық таудың басында XI ғасырға жататын грек православ монастыры бар. Онда Түркиядағы жалғыз грек православ семинариясы және 1971 жылы Түркия үкіметінің жеке білім беру мекемелеріне тыйым салғаннан кейін жабылып қалған Экуменикалық патриархаттың теологиялық семинариясы орналасқан. Монастырь Грекия мен Түркияның түкпір-түкпірінен келген туристерді қызықтырады. Түркия үкіметі семинарияны қайта ашуға уәде бергенімен, ол әлі де жабық күйінде. Аралдың ластануына жол бермеу үшін, аралға жедел жәрдем, өрт сөндіру машиналары, полиция машиналары сияқты қызметтік көліктерге ғана рұқсат беріледі. Көлік құралдарының жалғыз түрлері – жаяу жүру, ат пен арба және қызметтік көліктер. Әуежай жоқ, тек қайықпен ғана баруға болады. Қыс айларында аралда шамамен 3000 адам тұрады, ал жазда жаздық үйлерінің иелері оралып, халық саны 10000-ға жетеді. Жазғы маусымда жергілікті кеңес ұйымдастырған шағын ашық ауадағы концерттер, теңіз жағасындағы жүзу және фитнес клубы, сондай-ақ жыл сайын өткізілетін тәуелсіздік күні шеруі ең танымал іс-шаралар болып табылады. Шеруде жергілікті теңізшілер оркестрі аралды аралайды.

Бургазада

Бургазада (түрік тілінде "Бекініс аралы" дегенді білдіреді; Ἀντιγόνη) аралдардың үшінші үлкені, ені 2 км болатын жалғыз төбе. Александр Македонскийдің Диадохтарының (мұрагерлерінің) бірі – Македондық Димитрий I мұнда бекініс салып, оны әкесі Антигон I Монофтальмустың құрметіне атады. Арал осы атаумен танылды, бірақ бүгінде түріктер оны жай ғана "Бургаз" (түрікше "бекініс") деп атайды. 2003 жылы Бургазда орман өрті болды, нәтижесінде 4 шаршы километрлік орман жойылды. Бургаз – жазушы Саит Фаик Абасиянықтың шығармаларында жиі кездесетін орын және маңызды тақырып, ол өзі де осы аралда тұрған. Бүгінде оның үйі мұражай ретінде сақталған. Оның сүйікті мейрамханасы Калпазанкаяда (жалған тас) оның қола мүсінін табуға болады, ол мейрамхана иелері күнделікті жаңадан құйған рақымен көрініспен ләззаттанады. ХХ ғасырдың ортасына дейін Бургазада негізінен еврейлер тұрған.

Қиналйада

Қыналиада (түрік тілінде "Хенна аралы" дегенді білдіреді, топырағының түсіне байланысты осылай аталған; Πρώτη, "Бірінші") – Стамбулдың Еуропалық және Азиялық жағаларына ең жақын арал, оңтүстікке қарай орналасқан. Бұл аралдардың арасында орман жамылған аймағы ең аз, ал топырағы темір мен мыс кендерінің болуынан қызғылт түсті. Византия кезеңінде бұл арал көбінесе жер аудару орны ретінде қолданылған (ең танымал жер аударылғандар – 944 жылдан бастап бұрынғы император Романос I Лекапенос және 1071 жылғы Манзикерт шайқасынан кейін Романос IV Диоген). Сонымен қатар, аралдың үстінде тарихи аббат орналасқан. 19 ғасырдан 20 ғасырдың ортасына дейін Қыналиаданың көп бөлігі армян халқымен қоныстанған, бұл Стамбулдағы армяндардың ең жоғары шоғырланған жері болды, бірақ көбінесе жазғы үйлерде. Жаз айларында арал халқының шамамен 90% армяннан тұрды. Бұл арал Стамбул армян патриархтарының жазғы демалыс орны болды. Аралдарға Еуропалық жағындағы Кабаташтан кемелермен (паром) жүруге болады. Жылдам кемемен саяхат 25 минут, ал қалыпты кемемен 40 минутқа созылады.

Седеф аралы

Седеф аралы (түрікше Седеф Адасы, "Жеміш қабығы аралы" дегенді білдіреді; сондай-ақ қазіргі заманғы бұзылған Αντιρόβυθος, Antirovythos) – архипелагтың ең кішкентай аралдарының бірі, онда 108 жеке үй бар. Жалпы жұртшылыққа ашық бөлігі көбінесе жағажай маңындағы шағын елді мекеннен тұрады. Арал негізінен жеке меншікте, ал қазіргі қарағай ормандарының көп бөлігін 1956 жылы аралды сатып алған және аралдың табиғаты мен ортасын қорғау үшін қатаң құрылыс ережелерін енгізуде маңызды рөл атқарған иесі Şehsuvar Menemencioğlu отырғызған. Ол екі қабаттан жоғары ғимараттар салуға тыйым салған. Аралдың грекше атауы Теребинтос «теребинт» дегенді білдіреді, бұл бұрынғы кезде осы өсімдіктің көп болғанын көрсетеді. 857 жылы Константинополь патриархы Игнатий осы аралға жер аударылып, 10 жыл түрмеде отырды, ал 867 жылы Патриарх лауазымына қайта сайланды.

Жасыда

Яссыада (түрік тілінде "Жазық арал" дегенді білдіреді;) византиялықтар көрнекті тұлғаларды жер аудару үшін пайдаланған. Осындай тұлғалардың бірі – Армян патриархы (Католикос) Нарсес, ол 4-ші ғасырда Буйкада түрмеге қамалуға дейін осы аралға жіберілді. 11-ші ғасырда византиялықтар аралды саяси тұтқындар үшін пайдаланды. Осы кезеңдегі 4 жер асты түрме жасушасының қалдықтары әлі де көрініп тұр. Византиялықтар аралда монастырь мен шіркеу де салды. 1204 жылы төртінші крест жорығы кезінде Яссыада (Плати) латын крестшілері басып алды. 1857 жылы Яссыаданы британ елшісі Генри Булвер, романшы Эдвард Булвер Литтонның інісі сатып алды. Ол осы шалқар аралда тыныш өмір сүру үшін өзіне сарай және бірнеше басқа да құрылыстар салдырды. Генри Булвер аралда ауыл шаруашылығы өндірісін де ұйымдастырды, өзінің кішкентай патшалығын белгілі бір деңгейде қамтамасыз етуге тырысты, бірақ кейін Яссыаданы Осман Египеті мен Суданның кедиві Исмаил Пашаға сатты. Бірақ ол ешқандай жаңа ғимараттар салған жоқ және аралды толығымен ескермеді. 1923 жылы Түркия Республикасы құрылғаннан кейін арал түрік мемлекетінің меншігіне өтті, ал 1947 жылы Яссыада бірнеше мектеп ғимараттарын салған түрік Әскери-теңіз күштеріне берілді. 1960-1961 жылдары осы мектеп ғимараттары 1960 жылғы әскери төңкерістен кейін бұрынғы үкіметтік партия мүшелерінің сот процесіне арналған орын болды. Көптеген айыпталушылар өлім жазасына кесілді, олардың үшеуі, соның ішінде бұрынғы премьер-министр Аднан Мендерес, Имралы аралына (одан әрі оңтүстік-батысқа қарай, Мәрмәр теңізінің оңтүстік жағалауына жақын) жеткізіліп, 1961 жылы өлім жазасына кесілді. Сот процесі аяқталғаннан кейін Яссыада түрік Әскери-теңіз күштеріне қайтарылды және сабақтар 1978 жылға дейін теңіз мектебінің ғимараттарында жалғасты. 1993 жылы арал Стамбул университетінің Теңіз өмірі және теңіз өнімдері факультетінің меншігіне өтті, оны сабақтар мен зерттеулер үшін пайдаланды. Бірақ аралдағы күшті жел студенттерге қиындық туғызды, соңында сабақтар басқа жерде өтті. Бүгінде арал Балыкдам Түркия сияқты су астына сүңгу мектептері мен әуесқой су астына сүңгушілер үшін танымал орын.

Сивиада

Сивриада (түрік тілінде "Шарп аралы" дегенді білдіреді;) қазіргі уақытта адам қоныстанбайды. Бұл аралды Византия дін қызметкерлері тыныш құлшылық ету үшін шалқары жер ретінде, ал Византия императорлары дүркіретіп, қиындық туғызатын белгілі адамдарды қамауға ыңғайлы түрме ретінде пайдаланған. Император Никефор I-нің бұйрығымен аралда тұтқындалған алғашқы танымал тұлға – атақты дін қызметкері Феодор Студиттің інісі Сакудиондық Платон болды, ол немере інісін императормен болған жанжалда қолдағандықтан. Діни және саяси себептермен аралда болған басқа да белгілі адамдар: Гебон, Василий Склерос, Никефоритз (Михаил VII Дукастың бас министрі), Константинополь патриархы Иоанн және Константинополь патриархы Михаил II. Византия кезеңінде аралда қайтыс болғандардың зираттары бүгінге дейін көрініп тұр. Римдік елді мекеннің қираған қалдықтары мен тоғызыншы ғасырдағы Византия монастыры жағалауда, балықшылардың паналауына жақын, яхталар жиі тоқтайтын шағын кемежайда сақталған. Аралдағы ең маңызды құрылыстар біздің заманымыздың тоғызыншы ғасырында салынған, олардың ішінде шіркеу, діни шейіттерге арналған шағын ғибадатхана, шығыс жағындағы монастырь (оның қабырғалары әлі де көрінеді) және аралдың ортасындағы су сақтағыш (оның бір бөлігі әлі де сақталған).

Кашық аралы

Каşık аралы, (түрік тілінде "Қасық арал" деген мағынаны білдіреді; Πίτα) Бургазада және Хейбелиада аралдарының арасында орналасқан. Каşık Адасы ресми түрде Стамбулдың Адалар ауданындағы Бургазада шаруашылығымен басқарылады. Бұл Принц аралдарының екінші кішкентайы, ауданы .

Тавшан аралы

Тавшан Адасы (түрік тілінде "Қоян аралы" дегенді білдіреді; , мифологиялық тұлғаның аты) – Принцтер аралдарының ең кішісі, ауданы .

Бұрынғы аралдар

Стамбулдың құрлықтан 700 метр қашықтықта орналасқан Вордонос аралдарының 1010 жылғы жер сілкінісі кезінде дерлік толығымен су астында қалғаны болжалды, бірақ бұл "Джентльмен журналында" 1770 жылы жарияланған аралдардың суретімен күмәндастырылды. Драгос және Кучукиали жағалауынан табылған екі шағын арал, батып кеткен Вордоноси аралдары деп саналады. Бұл шағын аралдарда қазір кемелерді ағыс сулардан сақтандыру үшін екі маяк орнатылған.

Экономика

2017 жылғы зерттеуге сәйкес, Адалар Стамбул қаласының ай сайынғы үй шаруасының табысы бойынша ең бай аудандарының қатарында.

Туризм

Жаз айларында Принц аралдары Стамбулдан күндізгі саяхаттар үшін танымал бағыттар болып табылады. Ал мәдени туризмге қатысты айтсақ, Бююкадада Стамбулдағы тұңғыш және жалғыз қала мұражайы – Ая Никола шығанағындағы Принцтер аралдары мұражайы орналасқан.

Көлік

Аралдарда көлік ағыны дерлік жоқ, тек велосипедтер мен ат арбалар ғана жүреді, сондықтан олар Стамбул қаласынан гөрі тыныш. Олар Стамбулдан жақын жерде орналасқан, паромдар Азия жағынан Бостанчи, Кадыкөй, Картал және Малтепеден, ал Еуропа жағынан Бешикташ және Кабаташтан жүзеді. Көптеген паромдар тоғыз аралдың ең ірі төртеуіне кезекпен тоқтайды: Кыналиада, Бургазада, Хейбелиада және, соңында, Бююкада. Паромдық және кемелік қызметтерді алты түрлі компания ұсынады. Көктем мен күзде аралдар тыныш әрі жағымды, бірақ көктемде, күзде және қыста теңіз толқыны күшті болуы мүмкін, сондай-ақ, дауыл мен үлкен толқындардан паром қатынасы тоқтатылған кезде аралдар сыртқы әлемнен оқшауланып қалады. Қыс айларында, суықтың күшті болуына, желдің соғуына және паромдардың жолдардан тоқтатылуына байланысты аралдар көшкінсіз болып қалады.

Атақты тұрғындар

Көптеген түріктер аралдарды танымал әңгімеші Сайит Фаик Абасиянық (1906-1954) және футбол жұлдызы Лефтер Кучукяндонядис (1925-2012) туған жері ретінде еске алады. 1929 жылдың ақпанында Леон Троцкий Кеңес Одағынан қуылғаннан кейін, ол Принц аралдарының ең ірісі – Бююкядадағы үйге қоныстанды; ол 1929-1933 жылдар аралығында төрт жыл осы жерде тұрды. Белгілі ақын Назым Хикмет 1913-1918 жылдары Хейбелиададағы теңіз кадеттері мектебінде білім алды. Аралдарда танымал армян жазушылары мен ақындары өмір сүрген, соның ішінде Заһрад (1924-2007) және Зәбел Сибил Асадур (1863-1934) – екеуі де Кыналиадада тұрған. Константинополь қызметкері Мануэль Гедеонның сөзіне сәйкес, грек баспагері Деметрий Николаидес (шамамен 1843-1915 жж.) Антигонада (Бургазада) үйге ие болған.