Кіріспе

Еуропадағы литостратиграфиялық бірлік – Мушкелькалк (неміс тілінде "қабықталған әк тас";) – Орталық және Батыс Еуропа геологиясындағы шөгінді тау жыныстары қабаттарының (литостратиграфиялық бірлік) тізбегі. Ол Орта триастық (240–230 миллион жыл) жасқа ие және үш бөліктен тұратын германдық триас кезеңінің ортаңғы бөлігін құрайды (осы триас кезеңіне атын берген), ескі Бунтсандштейнен жоғары және жас Кеуперден төмен орналасқан. Мушкелькалк ("мүшелдік әк тас") – әк және доломит қабаттарының тізбегінен тұрады. Бұрын Мушкелькалк деп осы кезеңнің өзі де аталатын. Алайда, қазіргі стратиграфияда бұл атау тек тау жыныстарының қабаттарына ғана қолданылады.

Пайда болуы

Мұшкелкальк атауын алғаш рет неміс геологы Георг Кристиан Фюхсель (1722–1773) қолданған. 1834 жылы Фридрих Август фон Альберти оны триас жүйесіне қосты. Атауы бұл бірліктің ерекше белгісін көрсетеді, атап айтқанда, қазба жәндіктердің қабықтарынан тұратын линза тәрізді қабаттардың жиі кездесуін. Мұшкелкальк Германияның көп бөлігінде және жақын орналасқан елдерде, Солтүстік теңізде, Силезияның, Польшаның және Данияның кейбір аймақтарында жер астында кездеседі. Оның шығару орындары Тюрингия, Харц, Франкония, Гессен, Швабия, Саар және Эльзас аймақтарында табылады. Мұшкелкальк құрлыққа жақын теңізде шөгінді, ал оның пайда болуының алғашқы кезеңдерінде оңтүстіктегі Тетис мұхитының ашық суларымен байланысы толық болмаған. Мұшкелкальк шөгіндісі қалыптасқан алап германдық алап деп аталады. Кейде Альп тауларында, Оңтүстік Еуропада және тіпті Азиядағы бірдей жастағы стратиграфиялық бірліктер де Мұшкелкальк деп аталады. Әрине, бұл тау жыныстарының Орталық Еуропаның Мұшкелкальгімен ортақ тарихы тек қана қазба қалдықтарының ұқсастығымен байланысты. Жақын орналасқан Альпі Мұшкелкальгі Орталық Еуропаның Мұшкелкальгінен көп жағынан өзгеше, ал оның ерекше қазба фаунасы триас кезеңінің Тетис аймағымен тығыз байланысты.

Стратиграфиялық

Мұшкелкальк қалыңдығы 100 метрге дейін жете алады; ол үшге бөлінеді, олардың жоғарғы және төменгі бөліктері жасыл-сұр марлдары бар ақшыл, жұқа қабатты әктастардан тұрады, ал ортаңғы тобы доломиттен, гипсті және тұзды марлдардан құралған. Стилолиттер барлық Мұшкелкальк әктастарында жиі кездеседі. Мұшкелкальк литостратиграфиялық статусы аймақтық тұрғыдан өзгеше. Германияда ол топ ретінде, ал Нидерландыда – қабат ретінде қарастырылады.

Германия

Неміс мушкелькальк тобы үш кіші топқа бөлінеді: жоғарғы, орта және төменгі мушкелькальк. Төменгі мушкелькальк негізінен әктас, әктас марл және сазды марлдан тұрады. Кейбір қабаттары кеуекті ұялы әктастан, «шаумкальк» деп аталатынынан, сондай-ақ оолитті қабаттардан тұрады. Төменгі мушкелькальк алты формацияға бөлінеді: Йена формациясы, Рюдерсдорф формациясы, Удельфанген формациясы, Фрейденштадт формациясы және Эшенбах формациясы. Төменгі мушкелькальк кейде «велленкальк», яғни «толқынды» әктас деп аталады, себебі оның қабаттарында бұйраланған толқын тәрізді сипат байқалады. Саар және Эльзас аймақтарында, сондай-ақ солтүстік Эйфельде төменгі мушкелькальк көбінесе құмды қабаттардан тұрады, бұл «мушкелзандштейн», яғни «мидия құмтасы» деп аталады.

Орта мушкелькальк немесе Анбиднайт тобы негізінен булану өнімдерінен (гипс, ангидрит және галит) тұрады және үш формацияға бөлінеді: Карлштадт формациясы, Хайльброн формациясы және Димель формациясы. Герман алабының шеттеріндегі шөгінділік жағдайлар өзгеше, сондықтан бұл шөгінділер Grafenwöhr формациясы деп аталады, ол жоғарғы мушкелькалькке жалғасады. Орта мушкелькальк аймағында ауа райының әсерінен ерекше ұялы доломит (целлендоломит) пайда болуы мүмкін. Жоғарғы мушкелькальк (Hauptmuschelkalk) төменгі мушкелькалькқа ұқсас және әктас, марл және доломиттен тұрады. Ол алты формацияға бөлінеді: Трохитенкальк, Мейснер формациясы, Иррел формациясы, Гилсдорф формациясы және Варбург формациясы. Төменгі бөлігі, яғни Трохитенкальк, көбінесе криноид Encrinus liliiformis-тің фрагментті сабақтарынан тұрады; одан жоғары аммониттердің – Ceratites compressus, Ceratites nodosus және Ceratites semipartitus түрлерінің тізбегі кездеседі. Швабия және Франкониядағы ең жоғарғы қабаттары – Tringonodus sandergensis және Bairdia қаңқалы жануарлары бар жазық доломиттер.

Қалдықтардың құрамы

Жоғарыда аталған қазбалардан өзге, Мушелькальк формаларының арасында мыналар бар: Coenothyris vulgaris, Mentzelia mentzeli және Spiriferina hirsuta, Myophoria vulgaris, Rhynchotites hirundo, Ceratites munsteri, Ptychites studeri, Balatonites balatonicus, Aspidura scutellata, Daonella lommeli, сондай-ақ Альпі аймағында тау жыныстарын құрайтын бірнеше балдырлар (мысалы, Baciryllium, Gyroporella және Diplopora).

Барлау

Тұз кен орындары Халле (Заале), Бад-Фридрихсхалл, Хайльбронн, Штецин және Эрфурт қалаларында игеріледі. Тюрингия мен Оңтүстік Германияның көптеген минералды бұлақтары осыдан тұзды құрамын алады.