Кіріспе

1948 жылғы Коста-Рикадағы қақтығыс 1948 жылғы азамат соғысы Теодоро Пикадо құлатылды Жозе Фигерес Феррер басқаратын уақытша үкімет құрылды Коста-Рика әскері таратылды Конституциялық құрылтай сайланды Жаңа Конституция жасалды және қабылданы Отилио Улатеге билік берілді. Коста-Рика азамат соғысы 1948 жылдың 12 наурызынан 24 сәуіріне дейін (44 күн) жалғасты. Қақтығыс Коста-Риканың заң шығарушы жиналысында үкіметті қолдаушы өкілдер басымдық танытқаннан кейін, 1948 жылдың 1 наурызында 8 ақпандағы президент сайлауының нәтижелерін жою туралы дауыс берді. Олар оппозициялық кандидат Отилио Улате биліктегі партияның Рафаэль Анхель Кальдерон Гвардиясынан алаяқтық арқылы жеңіске жеткенін мәлімдеді. Бұл сайлауға қатыспаған кәсіпкер Хосе Фигерес Феррер басқаратын қарулы көтеріліске әкеп соқты, ол президент Теодоро Пикадо үкіметіне қарсы болды. Коста-Рика армиясы шағын және жабдығы жеткіліксіз болды, көтеріліске ең көп қарсылық көрсеткені – үкіметтік коалицияның бір бөлігі болған және президент сайлауын жоюға дауыс берген коммунистік Халықтық авангард партиясының жасақтары еді. Фигерес көтерілісшілері үкіметтік күштерді және олардың коммунистік одақтастарын жеңіп, президент Пикадоны қызметтен шеттетуге және бұрынғы президент Кальдерон Гвардиямен бірге елден кетуге мәжбүр етті. Соғыстан кейін Фигерес армияны таратып, желтоқсанда Конституциялық құрылтай сайлауын бақылаған уақытша үкімет кеңесінің төрағасы ретінде 18 ай бойы елді басқарды. Ол құрылтай 1949 жылғы жаңа Конституцияны қабылдады, содан кейін кеңес таратылды және билік жаңа конституциялық президент ретінде Улатеге берілді. Соғыс кезінде шамамен 2000 адам қаза тапты деп есептеледі, бұл Коста-Рика тарихындағы 20 ғасырдағы ең қанды оқиға болды. 1949 жылы қақтығыс аяқталғаннан бері Коста-Рикада бірнеше тәртіпсіздіктер болды, бірақ азамат соғысының ауырлығына жақын саяси зорлық-зомбылық болған жоқ. 1940 жылдары Коста-Рика саяси аренасында 1940 жылдан 1944 жылға дейін Коста-Рика президенті болған дәрігер Рафаэль Анхель Кальдерон басымдық танытты. Конституция қатарынан сайлауға тыйым салды, сондықтан 1944 жылғы сайлауда Кальдеронның Ұлттық республикалық партиясы Кальдеронның бақылауында болған заң профессоры Теодоро Пикадоны ұсынды. Пикадо үкіметі тыныштықты сақтау үшін бірнеше рет әскери күш қолданды, ал әскери институттың ішіндегі Кальдерон жақтастары көшедегі зорлық-зомбылыққа жиі қатысты, бұл халықтың санасында әскерилердің беделін түсірді. Коста-Риканың коммунистік қозғалысы, конгрессмен Мануэль Мора басқарған Халықтық авангард партиясында ұйымдастырылды, Пикадо үкіметінің одақтасы болды және оппозицияға қарсы жасақтарын орналастыру арқылы тәртіпсіздікке ықпал етті. Зорлық-зомбылық күшейген сайын оппозицияның жақтастары қару алып жүруге кірісті, ал полиция демонстранттарды ұрып-соғудың орнына оқ атумен қорқыта бастады. Үкіметтің оппозицияға қарсы зорлық-зомбылыққа наразылығынан «Бразос құлағандар ереуілі» болды, ол Коста-Рикадағы сауданы жеті күнге тоқтатты. Кальдеронды жақтаған және коммунистік демонстрацияшылар ереуілге қатысқан кәсіпорындарды тонауға кірісті; Пикадо үкіметі қатысқан саудагерлер мен кәсіпқойларды қорқытты және жұмысшыларды жұмыстан босатумен және әскери қызметке шақырумен қорқытты. Ереуіл аяқталғаннан кейін полиция және әскери күштер көшелерді патрульдеді, ал Сан-Хосе қоршауға алынғандай көрінді. Кальдерон 1948 жылғы сайлауда билік партиясының кандидаты ретінде қайта оралды және үкімет оның басты қарсыласы, журналист Отилио Улатеге қарсы жеңіске жету үшін араласады деген қорқыныш пайда болды. Фигерес Кариб теңізі легионын 700 адамнан тұратын жалдамалы күшпен жаттықтыра бастады. Легион Коста-Риканы база ретінде пайдалануды көздеп, Орталық Америкадағы басқа авторитарлық үкіметтерге қарсы әрекет етуді жоспарлады. АҚШ ресми тұлғалары Легионның қызметін алаңдаушылықпен бақылады, әсіресе 1945 және 1946 жылдары Фигерес Коста-Рика ішінде жалпы ереуілге шақыру үшін террористік шабуылдар жасағаннан кейін. Халық бұған жауап бермеді.

Азамат соғысының басталуы

1948 жылы сайлау нәтижелерін жою және сол күні Вальверденің қаза болуы Фигереске үкіметтің халық қалауын бейбіт түрде қабылдауға ниеті жоқ екенін көрсететін қажетті дәлелдерді ұсынғандай болды, осылайша қарулы көтеріліске қажетті негіз жасады. 11 наурызда Фигерес сәтті әскери науқан үшін қажетті қару-жарақ пен әскери жетекшілерді шақырып әкелді. 12 наурызда оның Ұлттық Азаттық Армиясы үкімет күштерімен атысты, соның нәтижесінде соғыс басталды.

Идеологиялық контекст

Коста-Рика саясаты дәстүрлі түрде идеологиялық тұтастықтан гөрі жеке адалдыққа негізделген, ал 1948 жылғы Азамат соғысы осыған жарқын мысал. Кальдерон 1940 жылы оңшылдардың үміткері ретінде Рим-католик шіркеуімен және бизнес элитасымен тығыз байланыста президент болып сайланды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Одақтастарға көрсеткен ынталы қолдауы, әсіресе Коста-Рикадағы бай және беделді неміс қауымдастығына қарсы қабылдаған шаралары осы элитаның одан қолдауын кері тартып алуына себеп болды. Кальдерон содан кейін Мануэль Мора басқаратын Коста-Рика коммунистерімен (Халық алдыңғы партиясы) және Сан-Хосе архиепископы Виктор Мануэль Санабриямен одақтасып, еңбек құқықтарын қамтамасыз ететін және әлеуметтік мемлекет құратын заңдарды қабылдауға қол жеткізді. Мораның коммунистік жасақтары Пикадо басқарған жылдары (1944–1948) және Азамат соғысы кезінде үкіметке маңызды қарулы көмек көрсетті. Фигерес басқарған көтерілісшілер коммунизмге қарсы оңшылдардан, әлеуметтік мемлекеттен шаршаған экономикалық консерваторлардан (1948 жылғы сайлаудың жеңімпазы Отилио Улате осы топты ұсынды) және демократиялық ашықтықты сақтай отырып, жаңа әлеуметтік мемлекетті нығайтуды көздеген социал-демократиялық зиялылардан құралды. Жеңіске жеткеннен кейін бұл одақ тез ыдырады. Хунтаның қоғамдық қауіпсіздік министрі Эдгар Кардона басқарған оңшыл фракция Фигересті құлатуға тырысып, одан кейін үкіметтен шеттетілді. Фигерес өзі кейіннен Ұлттық азаттық партиясына (ҰАП) үстемдік еткен социал-демократиялық фракциямен тығыз байланысты болды. Улате басқарған экономикалық консерваторлар 1950-ші жылдары Кальдеронның жақтастарымен бірігіп, ҰАП-қа қарсы кең коалиция құрды. Бұл идеологиялық тұтастықтың болмауына тағы бір дәлел – Азамат соғысы кезінде үкімет күштері Коста-Рика коммунистерімен одақтас болғанына қарамастан, оңшыл Никарагуа диктаторы Анастасио Сомозаның қолдауын алды, ал Фигерестің көтерілісшілері, коммунизмге қарсы болғандықтан, АҚШ-тың ықпалымен Гватемаланың солшыл президенті Хуан Хосе Аревалодан маңызды көмек алды.

Карфагоның құлдырауы

Ұлт-азаттық армиясы, бүлікшілер осылай атаған әскер, Pan American Highway тас жолымен баяу жылжып, кішкентай, бірақ маңызды қалалар мен порттарды салыстырмалы түрде оңай басып алды. Пикадоның інісі басқарған ресми армия Фигерестің Ұлт-азаттық армиясына тиімді қарсылық көрсетуге мүкіндік таппады. Фигерес сонымен қатар конгрессмен Карлос Луис Фаллас басқарған коммунистік жасақтарға және Сомозаның үкіметке билікті сақтап қалуға көмектесу үшін жіберген никарагуалық сарбаздарға қарсы күресті. Коста-Риканың екінші ірі қаласы Картагода, астанадан бар болғаны 12 шақырым қашықтықта орналасқан, Фигерес әскерлері күшті әскери қарсылыққа тап болды; алайда, үкіметтік күштердің шектеулі әскері мен жабдықтары тез таусылып, Картаго 12 сәуірде бүлікшілердің қолына көшті. Коста-Рика президенті Пикадо жеңілістің сөзсіз екенін түсініп, Фигереске келісімге келуге дайын екенін хабарлады. Пикадоның көп жылдық саяси одақтасы, коммунистік Халықтық алғы шеп партиясының Мануэль Морасы Фигереспен келіссөздер жүргізуге ниеті жоқ еді. Мораның әскері Сан-Хосе астанасының ішінде бекініп, Пикадо сияқты тез капитуляцияламауға бел буды. Фигерес Коста-Рикаға қатысты көптеген сынағандықтан, Мора мен оның партиясы Фигерес басқаратын билікті басып алу оларды саясаттан шеттетуі мүмкін деп алаңдады.

Пикадоның берілуі

Картагоның құлауынан кейінгі күні Пикадо – азық-түлік жетіспей және басқа да қолдау көзі болмағандықтан – Мора мен Кальдеронға «Сан-Хоседі ұстап тұруға тырысу бекер және апатқа әкелер еді» деген хат жіберді. Америка Құрама Штаттары да оған қарсы әрекет етуге дайын тұрғанын түсінген Мора Пикадоның өтінішіне көнді. 19 сәуірде Пикадо мен Коста-Рикадағы көрнекті еңбек қозғалысының қайраткері, отец Бенжамин Нунес Мексикалық елшіліктің келісіміне қол қойып, қарулы көтеріліске нүкте қойды. Пикадо келесі күні отставкаға кетіп, Сантос Леон Эррера уақытша президент міндетін атқарды. Пикадо және бұрынғы президент Кальдерон Гуардия Никарагуаға жер аударылды. 24 сәуірде Фигерестің әскерлері Коста-Риканың оңтүстігінде көтеріліс бастағаннан бері шамамен алты апта өткен соң Сан-Хосеге кірді. 8 мамырда Фигерес төрағалық еткен уақытша әкімшілік кеңес үкіметті ресми түрде қабылдады.