Кіріспе

Коста-Рика президенті (1986–1990, 2006–2010)
футболшы

Оскар Ариас Санчес (13 қыркүйекте 1940 жылы Коста-Риканың Хередия қаласында туған) – коста-рикалық қоғам қайраткері және Нобель сыйлығының лауреаты. Ол 1986 жылдан 1990 жылға дейін және 2006 жылдан 2010 жылға дейін Коста-Рика президенті болды. Ариас 1987 жылы Орталық Америка дағдарысын келіссөздер арқылы шешуді ұсынғаны үшін Нобель бейбітшілік сыйлығымен марапатталды. Ол жоспары үшін Контадора тобының қолдауын іздеді, ол аймақтан барлық шетелдік күштерді шығаруды, Сальвадор мен Никарагуадағы үкіметке қарсы партизандарға көмек көрсетуді тоқтатуды, демократиялық принциптерді енгізуді және әлеуметтік жаңғырту үшін келісімге келген бейбітшілікті қамтамасыз етуді көздеді. Оның жоспары ресми түрде қабылданбаса да, оның негізгі идеялары кейін Сальвадордағы (1990–1993) және Никарагуадағы (1989–1990) келісімдерде көрініс тапты. Ол сонымен қатар Альберт Швейцер атындағы гуманитарлық сыйлықтың иегері және Бейбітшілік және қауіпсіздік үшін экономистер қорының мүшесі болды. 2003 жылы ол Халықаралық қылмыстық соттың құрбандарға арналған сенім қоры директорлар кеңесіне сайланды.

Ерте өмір

Арияс Ередия провинциясындағы жоғары санаттағы отбасында дүниеге келді. Ариас орта білімін астанасы Сан-Хоседегі Сент-Франциск колледжінде аяқтады. Содан кейін ол АҚШ-қа барып, Бостон университетіне медицинаны оқуға түсті, бірақ көп ұзамай туған еліне оралып, Коста-Рика университетінде заң және экономика салалары бойынша білім алды. 1967 жылы Ариас Ұлыбританияға сапар шегіп, Лондон экономика мектебіне қабылданды. 1974 жылы Эссекс университетінен саяси ғылымдар докторы ғылыми дәрежесін алды.

Бірінші төрағалық

Ариас Коста-Риканың басты социал-демократиялық партиясы – Ұлттық азаттық партиясына (PLN) қосылды. 1986 жылы ол осы партия тізімінен президенттікке кандидат болып, сайлауда жеңіске жетті. Ариастың президенттік кезеңінде Коста-Рика экономикасы дәстүрлі ақша дақылдарына (кофе мен бананға) негізделгеннен, дәстүрлі емес ауыл шаруашылығына (мысалы, экзотикалық гүлдер мен жемістерге) және туризмге көшті. PLN-нің бір бөлігі оның басшылығын партияның социал-демократиялық ұстанымдарынан бас тартып, неолибералды экономикалық модельді қолдағаны үшін сынады. Қазір ол көбінесе неолиберал ретінде қарастырылады, бірақ ол формалды түрде социал-демократиялық партияның мүшесі. Ариас 1987 жылы Англиядағы әріптесі Джон Биль мен Родриго Мадригал Ниетоның көмегімен Эскипулас II келісімдеріне қол қою жөніндегі жұмысы үшін Нобель бейбітшілік сыйлығын алды. Бұл Орталық Америка аймағында демократия мен бейбітшілікті нығайтуға бағытталған жоспар болды, сол кезде жағдай өте шиеленіскен: солшыл партизандар Сальвадор мен Гватемаладағы үкіметтермен, оларға Суық соғыс тұсында АҚШ қолдау көрсетіп отырды; АҚШ тарапынан қолдау алған Контралар Никарагуада Сандинистерге қарсы көтеріліс жүргізіп жатты; Гондурас, жақында ғана әскери биліктен саяси билікті тартып алған, АҚШ әскери күштерінің базасы ретінде қиын жағдайда қалды; ал Коста-Риканың екінші шекарасында Панама Мануэль Нориегоның әскери диктатурасының қанаушылығына тап болды. Ариастың қолдауымен осы қарулы қақтығыстар он жыл ішінде аяқталды (Гватемаланың азаматтық соғысы 1996 жылы ғана тоқталды). Содан кейін Ариас Орталық Америка аймағында интеграцияны күшейтуге шақырды және Орталық Америка Парламентінің (Parlamento Centroamericano) құрылуын итермеледі. Қазіргі әкімшілігі кезінде Ариас Коста-Рика Орталық Америка Парламентіне қосылмайтынын мәлімдеді. Ариас елдің білім беру жүйесін де реформалады. Осы бағыттағы ең маңызды қадам – бастауыш және орта мектептің соңында стандартты академиялық емтиханды қайта енгізу болды.

Екінші президенттік

Коста-Рика конституциясына 1969 жылы бұрынғы президенттердің қайта сайлануына тыйым салатын тармақ қосылған. Ариас бұл мәселені Коста-Рика Жоғарғы Сотының Конституциялық палатасы – IV палатасына шағымдады, ол 2000 жылдың қыркүйегінде оның өтінішін қабылдамады. 2003 жылы Ариастың қолдаушылары 1969 жылғы конституциялық түзетуді, қайта сайлануға тыйым салатын түзетуді конституцияға қайшы деп мәлімдеді, және 2003 жылдың сәуіріндегі шешім бойынша, үзіліссіз емес қайта сайлануға тыйым салу алынып тасталды. Бұл шешімді бұрынғы президент Луис Альберто Монге «мемлекеттік төңкеріс» немесе «төңкеріс» деп сынады. Ариас 2004 жылы 2006 жылғы ақпан айындағы жалпы сайлауда президенттікке қайта кандидат болатынын жариялады. Ол кезде ол түрмеде отырған, айыпталып жатқан немесе тергеуге тартылған жалғыз тірі бұрынғы президент болды. Жеке сауалнама жүргізетін компаниялар мен бірнеше ақпарат құралдары жылдар бойы Ариастың үлкен артықшылықпен жеңіске жететінін болжағанмен, сайлаудың нәтижесі бастапқыда белгісіз болды. Бір айдан кейін, 7 наурызда, қолмен қайта санаудан кейін ресми нәтижелер Ариастың орталық-солшыл үміткер Отон Солисті 18 169 дауыспен (жарамды дауыстардың 1,2 пайызы) жеңгенін көрсетті, және ол бір турда президенттік лауазымды иелену үшін қажетті 40 пайыздық шектен бірнеше мың дауысқа ғана жетті. Ол 2006 жылдың 8 мамырында Ұлттық стадионда қызметке кірісу ант берді. 2008 жылдың 15 қыркүйегіндегі сөзінде ол қарсыластарының сынағандарынан шаршағанын мойындады. 2007 жылдың 1 маусымында Коста-Рика Қытай Республикасынан (Тайвань) Қытай Халық Республикасына дипломатиялық танылуын ауыстырды, осылайша Коста-Рика әлемдегі 167-ші мемлекетке айналды. Кейін Пекиннің дипломатиялық және қаржылық қысымымен ол Нобель сыйлығының лауреаты Далай-ламаны Тибеттегі даулы тәртіпсіздіктерді басу кезінде жоспарланған және көптен күткен сапарын белгісіз мерзімге кейінге шегерді. 2009 жылдың 18 сәуірінде Тринидад пен Тобагода өткен Америка саммитінің 5-ші отырысында Ариас «Біз бір нәрсені дұрыс істемедік» тақырыбында сөз сөйледі. Латын Америкасының басқа да көшбасшыларына жүгіне отырып, ол Латын Америкасының әлемнің басқа аймақтарымен салыстырғанда даму деңгейінің төмендігін айыптады, сондай-ақ прагматизмді және білім беруге, әскери салаға емес, көбірек ресурстар жұмсауды ұсынды.

2009 жылғы Гондурас конституциялық дағдарысындағы медиатор

2009 жылы Гондурас Жоғарғы Соты Гондурас президенті Мануэль Зелаяны конституция мен заңдарды бұзғаны үшін тұтқындауға ордер шығарды. Екі күннен кейін Гондурастың Ұлттық конгресінде (Зелаяның партиясы 128 орынның 62-сін иеленді, бұл кез келген басқа партиядан көп) Зелайяны қызметтен босату үшін дауыс берді. Зелая Коста-Рикаға қашып кетті. Гондурас конституциясы бойынша, 2008 жылы желтоқсанда вице-президент Элвин Эрнесто Сантостың президент сайлауына қатысу үшін отставкаға кетуінен кейін, президенттік тізімдегі келесі адам – Конгресс басшысы Роберто Мичелетти уақытша мемлекет басшысы болды. Мичелеттидің өкілеттігі 2010 жылдың 27 қаңтарында аяқталды. Ариас 2009 жылғы Гондурас конституциялық дағдарысында Зелая мен Мичелетти арасында делдал ретінде жұмыс істеуге кірісті. Екі гондурастық өкілі Ариаспен бірнеше рет кездесті, бірақ әзірге ешқандай келісімге келе алмады. Жоғарыда айтылғандай (нақты деректермен расталып), Коста-Риканың конституциялық соты бастапқыда Коста-Рика конституциясының мерзім шектеулеріне байланысты оны тағы бір мерзімге сайлауға тыйым салды, бірақ бұл Коста-Риканың Сала IV сотының келісімімен, Гондурастан айырмашылығы, заңдық жолдармен өзгертілді. Гондураста жаңа сайлау 2009 жылдың 29 қарашасына жоспарланған. Мичелетти үкіметі 2009 жылдың 2 шілдесінде биылғы президенттік сайлауды ертерек өткізуге дайын екенін мәлімдеді. Ариас жеті тармақты келісім ұсынды, онда Зелаяның президенттік лауазымға оралуы көзделген – бұл уақытша үкімет үшін қабылдауға болмайтын талап. Зелаяның өкілдері Ариастың ұсынысын «принцип бойынша» қабылдады, бірақ Мичелеттидің өкілдері Зелаяның Гондурасқа билікке оралуына қатысты басты мәселеде келіспеді.

Денсаулық

2007 жылдың тамызында Ариас тендинитке шалдықты, ал 2008 жылдың сәуірінде бел аймағындағы бұлшықеттердегі ауырсынудан кейбір шаралардан бас тартты. Бірнеше апта бойы сөйлеу қиындықтары күшейген соң, 2008 жылдың 20 мамырында Ариас АҚШ-тағы Филадельфия құлақ, мұрын және тамақ орталығына барды, онда оның дауыс бауларында қатерлі емес киста табылды. Соның салдарынан, 21 мамырда дәрігерлер оған бір ай бойы сөйлемеуді ұсынды, егер жағдай жақсарса, операция қажет болмайды деді. 2009 жылдың 11 тамызында Ариасқа H1N1 гриппі диагнозы қойылды, бірақ ол жазылып кетті.

Сот айыптаулары

2017 жылы Коста-Риканың Бас прокуратурасы Ариасқа Круситас ісі бойынша айыптама тақты. Бұл істе бұрынғы Қоршаған орта министрі Роберто Доблес пен Ариас президент болып тұрғанда 2008 жылы Crucitas деп аталатын, Никарагуа шекарасына жақын орналасқан қорғалатын аумақтың бақылауын алтын өндіру үшін канадалық Infinito Gold компаниясына беру туралы жарлыққа қол қойған және оны "ұлттық мүдде" деп жариялаған болатын. Прокуратура қорғалатын аумақтарды кез келген түрде пайдалануға беру заңсыз екенін мәлімдеді. Доблес бұрыннан бері айыптаулар бойынша кінәлі деп танылған, бірақ бұрынғы Бас прокурор Хорхе Чаваррия (көбінесе Ариасқа жақындығымен айыпталған) Ариасқа оның ісімен бірге айыптама таққан жоқ. Жаңа Бас прокурор Эмилия Навас істі қайта ашып, Ариасқа айыптама тақты. Ариас өзіне тағылған айыптауларды жоққа шығарды.

Ақырғы ақталу және босату

Бір жылдан астам тергеу жүргізілгеннен кейін, дәлелдердің болмауына байланысты, қудалау органы істерді жапты. Екі шағымданушының өтініші бойынша, олар істі қайтаруды және одан әрі қараусыз қалдыруды талап етті. Павас қылмыстық сотының судьясы Наталия Родригес Солис мүшелігімен іс соңымен тоқтатылды. "Круситас" ісіне қатысты, 2019 жылдың қазан айында бұрынғы президент сот шешімімен істен толық босатылды.

Жеке өмір

Ария Картагодан келген, құл болған Ана Кардозоның түлегі.

Сөз сөйлеу

Бұрынғы президент Ариас бірқатар сөздер жасады, оларды Viaf.org сайтынан табуға болады:
Коста-Риканың өткен даму ерекшеліктері және болашаққа қарай перспективалар
Шырақтар, руль және компас
Орталық Америкадағы демобилизация, демилитаризация және демократизация
Латиноамерикандық демократия, тәуелсіздік және қоғам
Бейбітшілік жолы
Латиноамерикандық мемлекет және адам құқықтарын оқыту: баяндама жасаушылар, ашылу лекциясы, 12 маусым 1991, Сан-Карлос Гватемала университеті
Нобель: тарихы, талдауы, жүлдегерлер. Оскар Ариас Санчеспен сұхбат
Эскипулас, он жыл өткен соң: Орталық Америка қайда бет бұрады?
Жалпы стратегия және жоспар: алдын ала нұсқа
Friede für Zentralamerika, 1987:
Жасыл нарықтар: тұрақты даму экономикасы
Бірге жолға шығайық: сөздер, мақалалар және эсселер
Бейбітшілік көкжиегі: Коста-Риканың Орталық Америкадағы бейбітшілік процесіне қосқан үлесі
La Nación және Карaсо Одио үкіметіндегі биліктің қауіпті шоғырлануы
Бейбітшілік: жеңіске жеткен іс
Бейбітшіліктің шекарасы жоқ; [Тек Бейбітшілік ғана жаңа тарихты жаза алады]: 1987 жылғы Бейбітшілік сыйлығын алған кезде, 10 және 11 желтоқсан күндері Норвегияның Осло қаласында айтылған сөздер
Бейбітшілік тұқымы: сөздер таңдамасы
Қару-жарақ саудасы туралы шарт: туындауы, талдауы, маңызы, конвенциялық қарулардың халықаралық ауысуын реттеуге арналған алғашқы құқықтық құралдың перспективалары
Жеке басқару және жаһандық басқару
Латын Америкасынан ХХІ ғасырдың шақырулары
Жаңа білім беру өлшемдері, 1994:
ХХІ ғасырға қарайтын көзқарас: мега трендтерді және жаңа жаһандануды түсіну, стратегиялық көзқарас тұрғысынан болашақты құру
Коста-Риканың даму жоспарлау және басқару үшін аймақтық интеграциясы
Эскипуласқа арналған он жыл өткен соң: болашаққа қарау: ACUNS-тың он жылдық жылдық жиналысында сөз сөйлеу = Diez años después de Esquipulas: mirando hacia el futuro: presentado en la Décima asamblea anual de ACUNS
Қару-жарақ базары: 1995 жылғы Пол Г. Хоффман лекциясы
Бейбітшілік үшін күрес
Veus de pau a la Pedrera: per la Cultura de Pau, fem possible el desarmament: Барселона, 15 желтоқсан 2000