Кіріспе

Көз банктері донорлық көздерді мүйіз қабығын трансплантациялау және зерттеу үшін қабылдап, дайындап, жеткізеді. Алғашқы сәтті мүйіз қабығын трансплантациялау 1905 жылы жасалған, ал алғашқы көз банкі 1944 жылы құрылған. Қазіргі уақытта АҚШ-та көз банктері жыл сайын 80 000-нан астам мүйіз қабығын трансплантациялауға және мүйіз қабығындағы жараларды емдеуге қажетті материалдарды қамтамасыз етеді. Кейбір жағдайларда көздің ақ бөлігі (склера) реципиенттің көзін хирургиялық жолмен жақсарту үшін қолданылады. Басқа органдар мен тіндерден өзгеше, АҚШ-та мүйіз қабығы трансплантациясы үшін жеткілікті мөлшерде бар, ал артық материалдар халықаралық деңгейде экспортталады, себебі көптеген елдерде сұраныс жоғары және көз банкі инфрақұрылымы жетілмегендіктен тапшылық бар.

Тарих

1905 жылы Эдуард Конрад Зирм, медицина докторы, алғаш рет толық қалыңдықтағы мүйіз қабығын сәтті трансплантациялағанда, мүйіз қабығын трансплантациялау, зерттеулер мен техникалардың ұзақ тарихы басталды. Австрияның шалқары аймағында орналасқан Зирмнің көз банкі жұмыс істеген кезеңінде 47 000-нан астам науқасқа көмек көрсетті. Рамон Кастровьехо, испандық офтальмолог, 1920-1940 жылдар аралығында Еуропа мен Америкада мүйіз қабығын трансплантациялау саласындағы маңызды тұлға болды. Мейо клиникасында ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізген кезде, ол шаршы тәрізді трансплантаттар үшін қос қырлы пышақ ойлап тапты және жаңа кератопластика техникаларын әзірлеуге әкелген зерттеулер жүргізді. 1940 жылдары мүйіз қабығын трансплантациялау әдістері жақсартылды, сонымен қатар осы процедураларды көз банкісіне енгізуге ынталандыру жасалды. Р. Таунли Патон, танымал американдық офтальмолог, Манхэттен көз, құлақ және тамақ аурулары ауруханасымен байланыс жасады, онда ол жеке сатып алынған тіндермен мүйіз қабығын трансплантациялауды бастады. Көптеген мүйіз қабығын трансплантациялау операцияларын жасағаннан кейін, Патон көзді жинаудың ресми жүйесін құру қажеттігіне келді – осылайша көз банкі пайда болды. 1944 жылы Патон Нью-Йоркте әлемдегі алғашқы көз банкін, Көруді қалпына келтіруге арналған көз банкін құрды. Әлемдегі алғашқы көз банкін құру мүйіз қабығын трансплантациялауды жақсарту және көз банкісінің трансплантациялық қауымдастықтағы беделін арттыру үшін жасалған маңызды қадамдардың бастамасы болды. 1955 жылы 27 офтальмолог (12 көз банкін өкілдік еткен) Америка офтальмология және оториноларингология академиясының (AAO&O) қолдауымен төрт ірі медициналық ұйыммен кездесті. Осы кездесуде Көз банктері жөніндегі комитет құрылды және Патон төраға болып тағайындалды. 1956 мен 1960 жылдар аралығында Комитет көптеген рет жиналып, көз банктерінің алдындағы мәселелерді талқылады, мысалы, көз донорын көбейту әдістері, орталық ақпараттық орталықтардың қажеттілігі және көз банкі саласындағы бірыңғай заңнаманың қажеттілігі. 1961 жылдың қазан айында Көз банктері комитеті Чикагода өткен ұйымдастырушылық кездесуде Ассоциацияны құрды және оны Американың Көз банктері қауымдастығы (EBAA) деп атады.

Көз тінінің қалпына келуі

"Қалпына келтіру" – бұл қайтыс болған мүше донорынан мүшелер мен тіндерді алуды білдіреді. Қазіргі уақытта "қалпына келтіру" термині басым; ал бұрын қолданылған "жинау" және "қамтамасыз ету" сөздері тиімсіз, қатал және қате болуы мүмкін деп есептеледі. Мүше/тітіс доноры қайтыс болған кезде, донорлық тізілімнен немесе донордың ең жақын туысынан донорлыққа келісім алынады. Содан кейін, донордың көзін алуға арналған маман ауруханаға, жаназа бюросына немесе сот-медициналық сарапшының кеңсесіне жіберіледі. Қалпына келтіру донордың қайтысынан кейін бірнеше сағат ішінде жүзеге асырылады. Көздің толық бөлігі – шаршысы хирургиялық жолмен алынуы мүмкін (энуклеация), немесе тек қана мүйіз қабығы алынып, сақтау ортасына салынуы мүмкін. Көз банкінде қолданылатын сақтау орталарының түрлері көп. Коммерциялық препараттар да, мүшелерді өсіру ортасы да мүйіз қабығын сақтап тұруға жарайды. Көз тіні тексеру және дайындау үшін көз банкіне тасымалданады.

Зертханалық өңдеу

Сондай-ақ, донордың қанының үлгісі ВИЧ, гепатит В, гепатит С, адам цитомегаловирусы, сифилис сияқты жұқпалы ауруларды анықтау үшін алынады, кейде басқа да аурулар тексеріледі. Қан тобы да тексеріледі, бірақ мүйіз қабықшасына қанмен қамтамасыз ету жүргізілмейді және трансплантация үшін қан тобын сәйкестендіру қажет емес. Егер бастапқы алу кезінде бүкіл көздің ядросы алынса, мүйіз қабықшасы мен склераның бір бөлігі алынып, консервілеу ортасы бар ыдысқа салынады, склера тазартылып, содан кейін спиртте консервіленеді. Мүйіз қабықшалары визуалды түрде тексеріліп, жарық тілімімен бағаланады, ал эндотелий жасушаларының саны спекулярлы микроскоп астында есептеледі.

Ережелер

Американың Көз Банктері Қауымдастығы (EBAA) 1961 жылы құрылды, және оның мүшелеріне Америка Құрама Штаттарында ғана емес, сонымен қатар Канадада, Еуропада, Таяу Шығыста және Азияда қызмет ететін көз банктері кіреді. EBAA көз банктері үшін жан-жақты медициналық стандарттарды белгіледі, сондай-ақ көз банкі техникалықтарының оқытылуы мен сертификатталуын біркелкілендірді. EBAA – көз банктерін аккредиттеу жөніндегі ұлттық аккредиттеуші агенттік. Аккредиттеу үшін EBAA-ның белгіленген стандарттарға сәйкестігі мен сапаны бақылауды бағалау мақсатында кемінде үш жылда бір рет көз банкіне баруы қажет. АҚШ-тың Азық-түлік және Дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) көз банктеріне лицензия береді және әдетте екі-үш жылдық циклмен өз тексерулерін жүргізеді. Денсаулық сақтауды сақтандырудың портативтілігі және есептілігі туралы заңды бұзудан сақтану үшін, көз банктері өздерінің заңдық анатомиялық рұқсаттары арқылы Америка Көз Банктері Қауымдастығының өкілдеріне аккредиттеуді тексеру үшін донор туралы ақпаратқа қол жеткізуге келісім алуы тиіс.