Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Непал үкіметінің басшысы премьер-министрлер тізімі
Executive head of Government of Nepal
list of prime ministers
Непал премьер-министрі – Непал үкіметінің басшысы. Министрлер кеңесімен бірге премьер-министр елдегі атқару билігін жүзеге асырады. Премьер-министрді президент тағайындамас бұрын, ол Халық Өкілдері Палатасының (Pratinidhi Sabha) сенімін алуы керек, ал Палатада көпшілік қолдауын жойса, отставкаға кетеді. Непал премьер-министрінің резиденциясы Катмандудағы Балуватарда орналасқан. Премьер-министрдің кеңсесі Чандра Шамшер Жунг Бахадур Рана заманынан бері Сингха Дарбар болып табылады. Қазіргі премьер-министр – 2022 жылдың 25 желтоқсанынан бері КПН (Маоистік орталық) партиясынан Пушпа Камал Дахал. Ол Непал Конституциясының 76(2) бабына сәйкес президент Бхидъя Деви Бхандари тағайындады.
The prime minister of Nepal is the head of government of Nepal. Together with their Council of Ministers, the prime minister exercises executive power in the country. The prime minister must enjoy the confidence in the Pratinidhi Sabha before being appointed by the president and shall resign if they are unable to retain the majority in the House. The residence of the prime minister of Nepal is in Baluwatar, Kathmandu. The seat of the prime minister is Singha Darbar since the time of Chandra Shamsher Jung Bahadur Rana. The current prime minister is Pushpa Kamal Dahal from CPN (Maoist Center) since 25 December 2022. He was appointed by the President Bidhya Devi Bhandari as per Article 76(2) of the Constitution of Nepal.
Кіріспе
Непалдың қазіргі заманғы премьер-министр лауазымы Непал тарихының әртүрлі кезеңдерінде әртүрлі атаулармен аталды. Шах әулетінің кезінде премьер-министр қызметін Чаутария, Каджи немесе Мулкаджи (бас каджилер) атқарды. Әбіман Сінгх Баснят 1785 жылы Бахадур Шах тағайындаған бірінші Мулкаджи болды, 1794 жылға дейін қызмет етті. Одан кейін оның немере інісі Кіртіман Сінгх Баснят 1794 жылдан 1801 жылдың қыркүйегіне дейін Мулкаджи болып тағайындалды. Содан кейін оның кіші інісі Бахтавар Сінгх Баснят 1801 жылдан 1803 жылға дейін Мулкаджи болып тағайындалды, ал одан кейін Дамодар Пандей 1803 жылдың ақпанынан 1804 жылдың наурызына дейін Мулкаджи болды. 1804 жылы Рана Бахадур Шах елдің атқарушы билігін жүргізетін Мұхтияр лауазымын құрды. Мұхтияр екі сөзден тұрады: Мухья және Ахтияр. Мухья – басшы, ал Ахтияр – билік. Барлығы бірге, бұл «мемлекет басшысы» дегенді білдіреді. Мұхтияр 1843 жылы премьер-министр атағы қабылданғанға дейін мемлекет басшысы лауазымын атқарды. Матабар Сінгх 1843 жылдың қарашасында Раджендраның екінші әйелі, патшайым Раджья Лакшми Деви жарлығымен Мұхтияр, сондай-ақ премьер-министр және Непал армиясының бас қолбасшысы болды. Рана әулеті кезінде премьер-министр лауазымы мұрагерлікпен берілетін болды және лауазым иесі қосымша атақтарға ие болды – Ламджунг пен Каскидің Махаражасы, Непалдың Жоғарғы Бас қолбасшысы және Непалдың Корольдік ордендерінің Ұлы шебері.
The position of prime minister of Nepal in modern form was called by different names at different times of Nepalese history. At the time of the Shah dynasty, either Chautariya, Kaji or Mulkajis (Chief Kajis) served the function of prime ministers Abhiman Singh Basnyat was first Mulkaji appointed by Bahadur Shah at 1785 1794 after that his nephew Kirtiman Singh Basnyat was appointed as Mulkaji from 1794 – 1801 September after that his younger brother Bakhtawar Singh Basnyat was appointed as Mulkaji in 1801 1803 and after that Damodar Pandey became Mulkaji till February 1803 – March 1804. In 1804 the position of Mukhtiyar was created by Rana Bahadur Shah which carried executive powers of nation. Mukhtiyar is formed from two words: Mukhya and Akhtiyar. Mukhya means Chief and Akhtiyar means Authority. Altogether it means the "executive head of the state". Mukhtiyar held the position of executive head till adoption of title of prime minister in 1843 A. D. Mathabar Singh became Mukhtiyar as well as prime minister and Commander In Chief of the Nepalese army in November 1843 by the declaration of second queen of Rajendra, Queen Rajya Laxmi Devi. During the Rana dynasty, the position of prime minister was hereditary and the officeholder held additional titles — Maharaja of Lamjung and Kaski, Supreme Commander in Chief of Nepal and Grand Master of the Royal Orders of Nepal.
Алғашқы премьер-министрлер
Мұхтияр Бхимсен Тапа британдықтардың премьер-министр деп атаған тұңғыш адамы болды.
Mukhtiyar Bhimsen Thapa was the first person to be referred to as prime minister by the British.
Дамодар Панде құлдырауы мен Бхимсен Тапаның көтерілуі (1804)
Бұл хабарды алған соң Рана Бахадур мен оның тобы Катмандуға қарай бет түзеді. Катманду Дурбары олардың жолын тоқтатып, жағдайды бақылау үшін әскер жіберді, бірақ бұрынғы патшамен кездескен соң әскерлер адалдығын өзгертті. Дамодар Панде мен оның серіктері Таңкотта тұтқындалды, олар бұрынғы патшаны құрметпен қарсы алып, оқшаулауға әкеп жеткізуге дайындалып жатқан еді. Рана Бахадур билікке қайта келген соң, оны қуғынға салуға тырысқандарға кек қайтарды. Дамодар Пандеге жақтасқандықтан және британдықтармен сөз байласып, құпия келісім жасағандықтан айыпталған Раджешвариді Хеламбуға жер аударды, ол буддалық монах болды. 1804 жылдың 13 наурызында Дамодар Панде және оның үлкен ұлдары, ешқандай кінәсі болмаса да, өлім жазасына кесілді. Оның жақтастарының кейбіреулері азапталды және сотсыз өлім жазасына кесілді, ал қалғандары Үндістанға қашып құтылды. Рана Бахадур жер аударылғанда көмектеспегендерді де жазалады. Олардың арасында Палпа патшасы Притви Пал Сен де болды, ол түрмеге қамалды, ал оның патшалығы күшпен аннексияланды. Субарнапрабха мен оның жақтастары босатылып, кешірім алды. Рана Бахадурдың Катмандуға оралуына көмектескендерге атақ, жер және байлық сыйланды. Бхимсен Тапа екінші кажи болды, Бхимсеннің ағасының күйеуі Ранжит Панде Мулкаджи болды, Рана Бахадурдың жартылай бауыры Шер Бахадур Шах Мул Чаутария болды, ал Рангнатх Паудель Радж Гуру (патшалық рухани кеңесші) болды. Шамамен екі жылдан кейін Рана Бахадур күтпеген жерден Мухтияр (басқарушы) болып тағайындалды, ал Бхимсен оның арқылы өз жоспарларын іске асыруға тырысты. Бхимсен Рана Бахадурды биліктен ығыстыру жоспары туралы да құпия білген. Шер Бахадурдың жақтасы Трибхуван Хавас (Прадан) Нокстің миссиясына қатысқандықтан деген айыппен қайтадан тұтқындалды, бірақ ол үшін бұрын кешірім берілген еді, содан кейін өлім жазасына кесілді. Трибхуван Хавас британдықтармен келіссөздерге қатысқандардың барлығын жариялауға шешім қабылдады. Олардың арасында Шер Бахадур Шах та болды. 1806 жылдың 25 сәуір күні Рана Бахадур Трибхуван Хавастың үйінде сарайдың басқа да өкілдерімен кездесті, онда ол Шер Бахадурды мазақтап, оны өлтірумен қорқытты. Сағат 10-ға таяу Шер Бахадур шапанын суырып алып, Рана Бахадур Шахты өлтірді, бірақ Бхимсеннің жақтастары Бам Шах және Бал Нарсинг Кунвар оны дереу өлтірді. Рана Бахадур Шахтың қазасы Катманду Дурбарының шығысындағы патшалық бақша Бхандархалда және Бишнамати өзенінің жағалауында үлкен қырғынға әкелді. Сол түні Шер Бахадурдың жақтастары – Бидур Шах, Трибхуван Хавас және Нарсинг Гурунг, тіпті Пальпа патшасы Притхвипал Сен, Патан Дурбарында үй қамауында болған, Бхандархалда ұсталып, өлтірілді. Бхимсен өзіне қарсы келетін немесе болашақта оған қауіп тудыруы мүмкін кез келген адамды өлтіруге тырысты. Екі аптаға созылған осы қырғында барлығы тоқсан үш адам (16 әйел және 77 ер адам) қаза тапты. Қырғынға дейін бір жарым ай бұрын, Бхимсеннің талабы бойынша 31 жастағы Рана Бахадур 1806 жылдың 7 наурызында 14 жастағы Трипурасундариге үйленді, ол оның бесінші заңды әйелі болды. Саяси дағдарысты пайдаланып, Бхимсен Мухтияр (1806–37) болды, ал Трипурасундариге Лалита Трипурасундари атағы беріліп, 9 жастағы Гирван Юддха Шахтың регенті және патша анасы (1806–32) деп жарияланды. Осылайша, Бхимсен Мухтияр лауазымын алған алғашқы адам болды, ол патшалық отбасының мүшесі емес еді. Рана Бахадурдың барлық басқа әйелдері (Субарнапрабхадан басқа) және кәнизактары, олардың қызметшілерімен бірге, сати жасауға мәжбүр болды. Бхимсен Трипурасундариден, Гирван патша атынан, барлық сарай қызметкерлеріне оған бағынуды бұйрық беретін патшалық жарлық алды. Бхимсен елдің шет аймандарына сарайдың ескі өкілдерін әкімшілер етіп тағайындап, оларды биліктен шеттету арқылы өзінің билігін нығайтты. Олардың орнына оның жақын туыстары, оның сөзін сөзсіз орындайтындар келді. Рана Бахадур Шахтың соңғы демі шыққан жерде Бхимсен кейіннен Рана Муктешвар деп аталатын Шива храмын салдырды.
As soon as they received the news, Rana Bahadur and his group proceeded towards Kathmandu. Some troops were sent by Kathmandu Durbar to check their progress, but the troops changed their allegiance when they came face to face with the ex King. Damodar Pande and his men were arrested at Thankot where they were waiting to greet the ex King with state honors and take him into isolation. After Rana Bahadur's reinstatement to power, he started to extract vengeance on those who had tried to keep him in exile. He exiled Rajrajeshwari to Helambu, where she became a Buddhist nun, on the charge of siding with Damodar Pande and colluding with the British. Damodar Pande, along with his two eldest sons, who were completely innocent, was executed on 13 March 1804; similarly some members of his faction were tortured and executed without any due trial, while many others managed to escape to India. Rana Bahadur also punished those who did not help him while in exile. Among them was Prithvi Pal Sen, the king of Palpa, who was tricked into imprisonment, while his kingdom forcefully annexed. Subarnaprabha and her supporters were released and given a general pardon. Those who had helped Rana Bahadur to return to Kathmandu were lavished with rank, land, and wealth. Bhimsen Thapa was made a second kaji; Ranajit Pande, who was the father in law of Bhimsen's brother, was made the Mulkaji; Sher Bahadur Shah, Rana Bahadur's half brother, was made the Mul Chautariya; while Rangnath Paudel was made the Raj Guru (royal spiritual preceptor). After almost two year, all of a sudden Rana Bahadur was made Mukhtiyar (chief authority) and Bhimsen tried to implement his schemes through Rana Bahadur. Bhimsen had also secretly learned of a plot to oust Rana Bahadur. Tribhuvan Khawas (Pradhan), a member of Sher Bahadur's faction, was imprisoned on the re opened charges of conspiracy with the British that led to the Knox's mission, but for which pardon had already been doled out, and was ordered to be executed. Tribhuvan Khawas decided to reveal everyone that was involved in the dialogue with the British. Among those implicated was Sher Bahadur Shah. On the night of 25 April 1806, Rana Bahadur held a meeting at Tribhuvan Khawas's house with rest of the courtiers, during which he taunted and threatened to execute Sher Bahadur. At around 10 pm, Sher Bahadur in desperation drew a sword and killed Rana Bahadur Shah before being cut down by nearby courtiers, Bam Shah and Bal Narsingh Kunwar, also allies of Bhimsen. The assassination of Rana Bahadur Shah triggered a great massacre in Bhandarkhal (a royal garden east of Kathmandu Durbar) and at the bank of Bishnumati river. That very night member of Sher Bahadur's faction – Bidur Shah, Tribhuvan Khawas, and Narsingh Gurung – and even King Prithvipal Sen of Palpa, who was under house arrest in Patan Durbar, were swiftly rounded up and killed in Bhandarkhal. Bhimsen managed to kill everyone who did not agree with him or anyone who could potentially become a problem for him in the future. In this massacre that lasted for about two weeks, a total of ninety three people (16 women and 77 men) died. Almost one and half months before the massacre, upon Bhimsen's insistence, Rana Bahadur, then 31 years old, had married a 14 year old girl named Tripurasundari on 7 March 1806, making her his fifth legitimate wife. Taking advantage of the political chaos, Bhimsen became the Mukhtiyar (1806–37), and Tripurasundari was given the title Lalita Tripurasundari and declared regent and Queen Mother (1806–32) of Girvan Yuddha Shah, who was himself 9 years old. Thus, Bhimsen became the first person outside the royal household to hold the position of the Mukhtiyar. All the other wives (except Subarnaprabha) and concubines of Rana Bahadur, along with their handmaidens, were forced to commit sati. Bhimsen obtained a royal mandate from Tripurasundari, given in the name of King Girvan, commanding all other courtiers to be obedient to him. Bhimsen further consolidated his power by disenfranchising the old courtiers from the central power by placing them as administrators of far flung provinces of the country. The courtiers were instead replaced by his close relatives, who were mere yes men. On the spot where Rana Bahadur Shah drew his last breath, Bhimsen later built a commemorative Shiva temple by the name Rana Mukteshwar.
Рана режимі; 18461951
Жунг Бахадур Рана құрған Рана режимі авторитарлық және тоталитарлық үкімді бастады.
The Rana regime, founded by Jung Bahadur Rana, began an autocratic and totalitarian rule.
Демократиялық билік пен одан кейінгі Панчаяттық билік; 1951 1990
Непал премьер-министрлерінің санаулы ғанасы демократиялық мандатқа ие болды. Алғашқы сайланған премьер-министр Б. П. Койрала, ол 1959 жылы тағайындалды. 1960 жылы оның биліктен алынып, түрмеге қамалуынан кейін патша Махендра панчаят жүйесін орнатты және 1990 жылға дейін елде демократиялық үкімет болған жоқ.
Only a handful of Nepalese prime ministers have carried a democratic mandate. The first elected prime minister was B. P. Koirala, in 1959. After he was deposed and imprisoned in 1960, King Mahendra established the Panchayat system and the country did not have a democratic government until 1990.
Конституциялық монархия; 1990-2008
Ел Халық қозғалысы (Жана Аңдолан) салдарынан конституциялық монархияға айналды.
The country became a constitutional monarchy after the Jana Andolan(meaning People's movement).
Федеративтік Демократиялық Республикасы; 2008 жылдан қазіргі уақытқа дейін
2008 жылғы 28 мамырда 1-ші Конституциялық ассамблея монархияны жойды және ел федералдық демократиялық республика деп жарияланды.
The monarchy was abolished on 28 May 2008 by the 1st Constituent Assembly, and the country was declared a federal democratic republic.
Құзыреті
Премьер-министрдің конституциялық рөлі басқа парламенттік демократиялардағы әріптестеріне қарағанда артық құқықтармен берілген. Бұл себебі Конституцияның 75-бабы федералды үкіметтің атқару билігін Министрлер Кеңесіне – премьер-министр басшылық ететін – президентке емес, жүктеуді нақты көрсетеді. Көптеген басқа парламенттік республикаларда президент кем дегенде номиналды атқарушы басшы болып табылады, бірақ дәстүр бойынша Кабинеттің кеңесі бойынша әрекет етуге міндетті. Конституцияның 76-бабына сәйкес премьер-министр Министрлер Кеңесінің төрағасы болып табылады және осылайша атқару билігін Министрлер Кеңесімен бірлесіп жүзеге асырады.
The prime minister has a more enhanced constitutional role than his counterparts in other parliamentary democracies. This is because Section 75 of the Constitution explicitly vests the executive power of the federal government in the Council of Ministers–of which the prime minister is the leader–not the president. In most other parliamentary republics, the president is at least the nominal chief executive, while being bound by convention to act on the advice of the cabinet. Per Section 76, the prime minister is the chairman of the Council of Ministers and thus exercises executive power collectively with the Council of Ministers.
Тағайындау
Конституцияның 76-бабы 7-тармағы бойынша, президент Өкілдер палатасындағы көпшілік партияның көшбасшысын Премьер-министр етіп тағайындауға міндетті. Егер ең көп дауыс жинаған партия болмаса, президент палатада көпшілікке ие партиялар коалициясының қолдауына ие депутатты – практикалық тұрғыда, мұндай коалициядағы басты партияның басшысын тағайындауға міндетті. Парламенттік сайлаудың соңғы нәтижесі жарияланғаннан кейін 30 күн ішінде көпшілік коалиция құрылмаса, президент палатадағы ең ірі партияның басшысын тағайындауы керек. Мұндай жағдайда Премьер-министр болып тағайындалған адам 30 күн ішінде сенім дауысын алуы тиіс. Егер сенім дауысы сәтсіз аяқтаса, президент Палатаның сенімін қамтамасыз ете алатын депутатты тағайындауы керек. Сайлаудың соңғы нәтижелері жарияланғаннан кейін 55 күн ішінде егер ешбір депутат Палатаның сенімін ала алмаса, алты ай ішінде қайта сайлау өткізілуі тиіс.
Under part 7, Article 76, of the Constitution, the president is required to appoint the leader of the majority party in the House of Representatives as prime minister. If no party has a majority, the president is required to appoint an MP who has the support of a coalition of parties who between them have a majority in the chamber–in practice, the leader of the senior partner in such a coalition. If no majority coalition can be formed within 30 days of the final result of a parliamentary election, the president is required to appoint the leader of the largest party in the chamber. In the latter cases, the person appointed as prime minister must win a confidence vote within 30 days. However, if a confidence vote is unsuccessful, the president must appoint an MP who can demonstrate command the confidence of the House. In the event that no member can command the confidence of the House within 55 days of the announcement of the final results of the election, new elections must be held within six months.