Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мердиандық биіктік – бақылаушының ендігін анықтауға арналған аспандық навигация әдісі. Ол астрономиялық объектінің горизонттан жоғары биіктік бұрышын оның кульминация кезінде өлшейді.
Meridian altitude is a method of celestial navigation to calculate an observer's latitude. It notes the altitude angle of an astronomical object above the horizon at culmination.
Принцип
Мердиандық биіктік – бұл аспандық навигацияның ең қарапайым есептеуі, онда бақылаушы астрономиялық объектінің меридианмен жанасқан сәтіндегі биіктігін өлшеу арқылы өз ендігін анықтайды. Мердиандық жанасу – объектінің бақылаушының меридианына, яғни солтүстік-оңтүстік бағытындағы және зенит, надир, аспан полюстері арқылы өтетін көмескі сызыққа жанасқан сәті. Бұл әдетте бақылаушының ендігін анықтау үшін күннің түскі уақытында күн мен түннің теңелуіне байланысты жасалады, бірақ кез келген аспан денесімен де орындалуы мүмкін. Күннің түскі уақыты – Күннің меридианға жанасқан сәті. Күн мен түннің теңелуі кезінде Күн экватордың (кеңдік 0°) бір нүктесінде (зенитте) тұр деп елестетейік, ал бақылаушы А осы нүктеде – күн астындағы нүктеде тұр. Егер ол Күннің көкжиектен жоғары биіктігін секстантпен өлшесе, Күннің биіктігі 90° екенін анықтар еді. Бұл санды 90°-дан алып тастағанда, Күннің зениттік қашықтығы 0° екенін, яғни оның ендігімен сәйкес екенін білер еді. Егер бақылаушы Б географиялық полюстердің бірінде (90° солтүстік немесе 90° оңтүстік ендік) тұрса, ол Күнді 0° биіктіктегі көкжиектің үстінде көреді. Оны 90°-дан алып тастағанда, зениттік қашықтықтың 90° екенін, яғни оның ендігін анықтар еді. Бақылаушы С сол уақытта сол меридиандағы 20° солтүстік ендікте, яғни бақылаушы А-мен бірдей бойлықта орналасқан. Оның өлшеген биіктігі 70° болады, ал оны 90°-дан алып тастағанда 20° зениттік қашықтық шығады, бұл оның ендігімен сәйкес келеді. Қысқасы, аспан денесінің меридиандық биіктігіндегі зениттік қашықтық – бақылаушы мен оның арасындағы ендік айырмасы.
Meridian altitude is the simplest calculation of celestial navigation, in which an observer determines his latitude by measuring the altitude of an astronomical object at the time of its meridian contact. A meridian contact is the moment when the object contacts the observer's meridian, i. e. the imaginary line running north–south and through the zenith, nadir, and celestial poles. This is usually done with the equinox Sun at solar noon to determine the observer's latitude, but can be done with any celestial object. Solar noon is the time when the Sun contacts the meridian. Imagine that the equinox Sun is overhead (at the zenith) at a point on the Equator (latitude 0°), and Observer A is standing at this point – the subsolar point. If he were to measure the height of the Sun above the horizon with a sextant, he would find that the altitude of the Sun was 90°. By subtracting this figure from 90°, he would find that the zenith distance of the Sun is 0°, which is the same as his latitude. If Observer B is standing at one of the geographical poles (latitude 90°N or 90°S), he would see the Sun on the horizon at an altitude of 0°. By subtracting this from 90°, he would find that the zenith distance is 90°, which is his latitude. Observer C at the same time is at latitude 20°N on the same meridian, i. e. on the same longitude as Observer A. His measured altitude would be 70°, and subtracting this from 90° gives a 20° zenith distance, which in turn is his latitude. In short, the zenith distance of a celestial object at meridian altitude is the difference in latitude between it and the observer.
Әдістеме
Аспандағы объектінің меридиандық биіктігінің шамаланған уақыты теңіз альманахынан алынады. Осы уақыттан бірнеше минут бұрын бақылаушы объектінің биіктігін секстант арқылы бақылай бастайды. Объектінің биіктігі арта түседі және бақылаушы секстантты үнемі реттеп, объектінің көкжиектегі шағылысқан бейнесін көкжиекте ұстап тұрады. Объект меридианнан өткенде ең жоғары биіктік байқалады. Осы сәттегі UTC уақыты тіркеледі. Алынған биіктік, бақылаушының теңізден биіктігінен туындаған қателік (дип) және атмосфералық рефракция ескеріліп, объектінің көкжиекке қатысты нақты биіктігі анықталады. Бұл мән 90°-тан алынып, тікелей үстіндегі нүктеден бұрыштық қашықтықты, яғни зениттік қашықтықты есептеу үшін қолданылады. Содан кейін, Жердің Күн мен планеталарға қатысты айналысының әсерін жою үшін қосымша түзетулер енгізілуі керек. Бұл түзетулер, жылдың белгілі бір күніндегі объектінің деклинациясы арқылы беріледі (теңіз альманахынан алынады). Егер объектінің деклинациясы бақылаушы орналасқан жарты шардан қарсы болса (мысалы, егер сіз солтүстік жарты шар болсаңыз, ал деклинация оңтүстік жарты шарда болса), онда деклинацияны нақты зениттік қашықтықтан азайту керек, әйтпесе деклинация қосылады.
The estimated time of meridian altitude of the heavenly object is extracted from the nautical almanac. A few minutes before this time the observer starts observing the altitude of the object with a sextant. The altitude of the object will be increasing and the observer will continually adjust the sextant to keep the reflected image of the object on the horizon. As the object passes the meridian a maximum altitude will be observed. The time in UTC of this is observed. The altitude obtained is corrected for dip (the error caused by the observers height above the sea) and refraction to obtain the true altitude of the object above the horizon. This is then subtracted from 90° to obtain the angular distance from the position directly above to obtain the zenith distance. A further correction must then be taken into account to counter the "wobble" of the earth's spin and rotation relative to the sun and planets. This is given in the declination for the body on a particular day in the year (also taken from the nautical almanac). If the declination of the body is in the opposite hemisphere (ie if you are in the northern hemisphere and the declination is in the southern hemisphere) then the declination must be subtracted from your true zenith distance, otherwise the declination is added.