Кіріспе

Ежелгі Рим провинциясы Сардиния және Корсика (Provincia Sardinia et Corsica) – Сардиния және Корсика аралдарын қамтитын ежелгі Рим провинциясы.

Римге дейінгі кезең

Нурагик өркениеті Сардинияда б.з.д. 1800-500 жылдар аралығында гүлденді. Көне сардиниялықтар, сондай-ақ нурагиктер деп аталатын халық, қола дәуірі мен ерте темір дәуірінде көптеген Жерорта теңізі халықтарымен сауда жасады, әсіресе микендіктермен және кипрліктермен. Сардиниялықтар Нора және Таррос сияқты көптеген жағалау елді мекендерін, сондай-ақ аралды әйгілі еткен нурагтер сияқты ерекше мұнараларды салды. Оңтүстік Корсикада да Торреан өркениеті дамыды, онда бірнеше торри салынды. Көне сардиниялықтар жоғары мәдени деңгейге жетіп, үлкен федералды қасиетті орындарды салды, онда нурагик қауымдастықтары мерекелер кезінде бірдей рәсімдерге қатысу үшін жиналатын. Нурагик халқы өзін ұйымдастырып, бірнеше күрделі жобаларды іске асыра алды, мысалы, тазартылған ғибадатханалар, фонтандар мен су құбырлары сияқты гидравликалық құрылыстарды салу және элитаның болмауына және әлеуметтік жіктелудің кез келген деңгейіне қарамастан, нақты өлшемдегі мүсіндер жасау. Кейін финикиялықтар Сардиния жағалауында бірнеше сауда бекеттерін құрды, сардиниялықтар мен финикиялықтар жағалаудағы қалалық орталықтарда біріге өмір сүрді. Олармен бірге гректер де келді, олар Корсикадағы Алалия және Сардиниядағы Ольбия қалаларын құрды. Карфагендіктер, бұрын финикиялықтарға тәуелді болған, 535 жылы этрусктердің көмегімен Алалияны бағындырды. Корсикадан кейін Сардинияның бір бөлігі де карфагендіктердің бақылауына өтті.

Тарих

Карфаген жалдамалы соғыспен айналысқанда Рим Бірінші Пуникалық соғыстан кейін жасалған шарттың талаптарын бұзып, Сардиния мен Корсиканы күшпен аннексиялады. 238 ж.б.д. карфагендіктер аралдарға құқығын жоққа шығарды, олар Рим провинциясына айналды. Бұл Римнің Батыс Жерорта теңізінде үстемдік құруының бастауы болды. Римдіктер 694 жыл бойы осы аймақты басқарды. Дегенмен, нурагик сардиндар мен корсикалықтар римдік билікке жиі қарсылық көрсетті. 235 ж.б.д. көтеріліс болды, бірақ ол Сардиниялықтарға қарсы жеңіске жеткен Манлий Торкват тарапынан күшпен басылды. 233 ж.б.д. тағы да көтерілістер болды, оларды консул Спурий Карвилий Максимус Руга да бастырып таратты, сол жылы ол жеңіске жеткенін тойлады. 232 ж.б.д. сардиниялықтар тағы жеңілді, бұл жолы консул Манлий Помпилий жеңіске жеткені үшін құрметке ие болды. 231 ж.б.д. кең таралған шиеленістерге байланысты әр аралмен күресу үшін консулдық әскер жіберілді: бірі Корсикаға қарсы, оған Гай Папирий Мазо басшылық етті, екіншісі Сардинияға қарсы, оған Марк Помпоний Мато жетекшілік етті. Алайда консулдар екі жорықтың да сәтсіз аяқталғанын хабарлай алмады. 216 ж.б.д. Екінші Пуникалық соғыс кезінде «Bellum Sardum» деп белгілі жаппай көтеріліс болды: Корнус қаласының тумасы, жер иесі Хампсикора басқарған сардиниялықтардың кең көлеміндегі көтерілісі, ол тума жергілікті халық пен одақтас карфагендіктердің әскеріне «Dux Sardorum» атағымен басшылық етті және 15 000 жаяу әскермен және 1 500 атты әскермен сардиниялық армияға көмектесті. Римдіктер мен сардо-пуникалық армия Децимоманну шайқасында шайқасты; алайда римдіктер жеңіске жетті, ал көтеріліс Хампсикораның өзін-өзі өлтіруімен және Манлий Торкват басқарған рим армиясының қолынан Корнус қаласын тонауымен аяқталды. Б.з.д. 2 ғасыр провинциядағы алабұдыраң кезең болды. 181 ж.б.д. Корси, Оңтүстік Корсика мен Солтүстік-Шығыс Сардинияда тұратын халық, римдіктерге қарсы көтерілді. Көтерілісті Марк Пинарий Поска тоқтатты, ол 2 000 көтерілісшіні өлтіріп, көптерін құлдарға айналдырды. 177/176 ж.б.д. сардиниялық тайпалардың, Баларлар мен Илиандардың көтерілісін басу үшін Сенат консул Тиберий Семпроний Гракхты екі легионмен жіберді; әрқайсысы 5 200 қарапайым сарбаз бен 300 аттыдан, сондай-ақ одақтас және латин әскерлерінен 1 200 жаяу әскер мен 600 аттыдан тұрды. Бұл көтерілісте шамамен 27 000 сардиниялық (177 ж.б.д. 12 000 және 176 ж.б.д. 15 000) қаза тапты; жеңілістен кейін арал тұрғындарына салық жүктемесі екі есеге артты, ал Гракх жеңіске жетті. Ливий Римдегі Mater Matuta құдайының ғибадатханасындағы жазуды баяндады, онда жеңімпаздар естелік тақташаны көрсетті: «Консул Тиберий Семпроний Гракхтың басшылығымен және қамқорлығымен рим халқының легионы мен армиясы Сардинияны бағындырды. Облыста 80 000-нан астам жау қаза тапты немесе тұтқынға алынды. Рим мемлекеті үшін ең жақсы жағдайды қамтамасыз ете отырып, достарын босатып, кірістерін қалпына келтіріп, армияны аман-есен және олжамен Римге қайтарды; ол екінші рет салтанатпен Римге кірді. Осы оқиғаларды еске алу үшін ол бұл панельді Юпитерге арнады». 174 ж.б.д. Сардинияда тағы бір көтеріліс болды, нәтижесінде Тит Манлий Торкваттың римдіктердің жеңісіне қол жеткізді, «strage et fuga Sardorum» болды, шайқас алаңында шамамен 80 000 сардиниялық қаза тапты. Келесі жылы Сардинияда тағы бір көтеріліс болды, арал преторы Атилий Серват жеңіліске ұшырап, екінші аралға қашуға мәжбүр болды. Атилий Римнен күш сұрады, оны Гай Цицерий жіберді. Жүніс Монетаға табысқа жеткен жағдайда ғибадатхана салуға уәде берген Цицерий жеңіске жеткенін, 7 000 корсиді өлтіргенін және 1 700-ін құлдыққа түсіргенін хабарлады. 163 ж.б.д. Марк Ювентий Тальна экспедиция туралы қосымша мәліметсіз тағы бір көтерілісті басты. Сардиниядағы міссия сәтті аяқталғанын естіген Рим сенатының жалпы жұрт алдында дұға еткені және Тальнаның өзінің римдіктердің сәттілігіне деген жалпы құрметін сезініп, қатты күйзеліске ұшырап, қайтыс болғаны хабарланды. Алайда, бүлік көп ұзамай қайта басталған болуы керек, өйткені кейіннен Сципион Насика аралды тыныштыққа келтіруге жіберілді. 126 және 122 ж.б.д. тағы екі көтеріліс болды, оларды Луций Аврелий басқарды, ол сардиниялықтарға қарсы жеңісін тойлады және кейін жеңіске жетті. Соңғы ірі көтеріліс 111 ж.б.д. болды, оны консул Марк Цецилий Метелл бастырып таратты, ол жағалау мен таулы аймақтағы сардиниялықтардың әскерлерін жеңе алды. Ол Римнің Сардинияға қарсы соңғы жеңісін тойлау құрметіне ие болды. Содан бері жағалау аймақтарында және жазық жерлерде тұратын сардиниялықтар көтеріліске түспеді, бірақ таулы жерлерде тұратын халықтар уақыт өте көтерілістерді жалғастырды, олар «civitates Barbariae» деп аталды. Республиканың соңғы кезеңінде Гай Мариус және Люций Корнелий Сулла Феликс өздерінің зейнеткерлерін Корсикаға орналастырды және өздерінің соғыс күшін қолдау үшін аралдардың астық қорларын пайдаланды. Юлий Цезарь өзінің өкілдерін Помпейден аралдарды басып алуға және осы процесте астық қорларын бақылауға алды. Бұл бидай әскерін асырады және б.з.д. 49 жылғы азамат соғысындағы жеңісіне кепілдік берді. Екінші Триумвират кезінде Октавиан аралдарды өзінің үлесі ретінде алды және оның армиясын Брут пен Кассийге қарсы азықтандыру үшін астық қорларын пайдаланды. 292 ж.б.д. Диоклетиан Корсика мен Сардиния провинцияларын Сицилия мен Мальтамен бірге Италия диоцезіне қосты.

Римдіктердің провинцияға деген көзқарасы

Екі аралдың да жағалау аймақтары римдіктермен мекенделді және латын тілі мен мәдениетін қабылдады; алайда Сардиния мен Корсиканың ішкі аймақтары басып алушыларға қарсылық көрсетті. Жалпы алғанда, Корсика мен Сардиния Рим империясының шығысындағы Рим Египеті сияқты табыстарымен салыстырғанда мардымсыз пайда болды. Римдіктер екі аралды да, олардың халқын да артта қалған және денсаулығы нашар деп есептеді, бұл, әдетте, малярияның ұзақ жылдар бойы таралғандығынан туындаған болуы мүмкін. Шындығында, 2017 жылғы зерттеу малярияның кем дегенде Сардинияда 2000 жыл бұрын эндемикалық екенін көрсетті, бұл Карластың пуникалық некрополінен табылған сардиниялықтың ДНК-сында бета-талассемияның анықталуымен дәлелденді. Корсикадан римдіктер көп олжа алмады, ал тұтқындар шетелдік үстемдікке бағынуға және римдіктердің салтын үйренуге құштар болған жоқ; Страбон корсикалықтарды олжамен күнелткен жабайы халық ретінде бейнелей келіп, "біреуін сатып алған адам, оның салқындығы мен сезімталдығының жетіспеуінен сатып алушыларын мазалап, ақшасын ысырап еткеніне өкінеді" деді. Сардиниялық құлдар да осындай жағдайға тап болды, олар сенімсіздікке ұшырады және мүмкіндігі болғанда қожайындарын өлтіруге бейім болды. Сардиниялық тұтқындар бір кезде тау тайпаларының күйреген көтерілісінен кейін римдік құл саудасымен толып кетті, оларды "әрқайсысы өзінен де нашар" (alius alio nequior) деп сипаттады, ал биік жерлердегі көтерілісшілері римдіктерге қарсы партизандық соғыс жүргізіп, "қалың жүн плащ киген қарақшылар" (latrones mastrucati) атанды. Цицерон Сардинияның ешбір қаласы римдіктерге адал болған емес деді. Дегенмен, кейбір римдіктер сардиниялықтарға жағымды пікір білдірді; мысалы, Цезарь өзінің ағасының "Про Сардис" ("Сардалықтарға сөз") атты сөзін жаттап алды, ол сардиниялықтарды қолдау мақсатында жасалған, және ол сардиниялық әнші Тигеллиуспен жақын дос болды. Карал қаласы шын мәнінде Цезарь мен популяристерді қолдады және Тапсус шайқасында оған бірнеше әскермен көмектесті.

Риммен қарым-қатынасы

Корсика мен Сардиния шамалы қалаланған күйде сақталды және көбінесе жер аудару орындары ретінде қолданылды. Неронның қастандық жасады деп айыпталған заңгер Гай Кассий Лонгин провинцияға жіберілді, ал Агриппина қартты өлтірген Аникент Сардинияға арнайы жіберілді. Тиберий тұсында көптеген яһудилер мен христиандар да аралдарға жер аударылды. Мәдени және саяси ассимиляцияға қарсы тұрудың белгілері бұрынғы Карфагендік елді мекендерден табылған жазуларда көрінеді. Пуникалық стильдегі суфеттер Нора мен Тарроста біздің заманымызға дейінгі бірінші ғасырдың соңына дейін жергілікті билікке ие болды, бірақ Битияда біздің заманымыздың екінші ғасырының ортасына дейін екі суфет болды. Назарсызда қалғандарына қарамастан, аралдар империяның оқиғаларында маңызды рөл атқарды. Сардиния Рим республикасы кезінде Римді астықпен қамтамасыз етсе, Корсика империяға балауызбен қамтамасыз етті. Сонымен қатар, Сардиния Римнің батыс провинциялары арасындағы әскери флотқа ең көп теңізшілерді берді. Сардиния Рим әлемінің негізгі металл жеткізушілерінің бірі болды; бай күміс, қорғасын және мыс кендерінің арқасында Сардиния Британия мен Испаниядан кейін металл өндірісінің көлемі бойынша үшінші орынды иеленді. Рим үкімдігі кезіндегі кен өндірісі шамамен алты жүз мың тонна қорғасын және бір мың тонна күміс құрады. Империя дәуірінде сенатор немесе эквит шеніне жеткен сардиниялықтардың саны аз болды. Сардиниялық Марк Эренний Север Иудеяның легаты болды және біздің заманымыздың екінші ғасырының ортасында претор шеніне ие болды. Квинт Аврелий Симмах өзінің хаттарында Сардиниялық тегі бар бірнеше сенаторларды атап өтеді, мысалы, Феодосийға қарсы Магнус Максимустың жағында болды деген айыппен айыпталған Ампелий.

Үлкен қалалар

Карал провинцияның ең ірі қаласы болды, халқы 30 000 адамды құрады. Қаланың қалыптасуы кем дегенде б.з.д. 8 ғасырға дейін барып жетеді, Флорус оны «urbs urbium» – қалалардың арасындағы қала деп атады. Сардиния және Карал б.з.д. 238 жылы, Бірінші Пуникалық соғыстан кейін, римдіктер карфагендіктерді жеңгеннен кейін Рим билігіне қарады. Римдіктердің аралды басып алуы туралы ешқандай мәлімет жоқ, бірақ Екінші Пуникалық соғыс кезінде ол претор Тит Манлий Торкваттың штабы ретінде қызмет етті, ол Хампсикора және Сардо-Карфаген әскеріне қарсы операциялар жүргізді. Рим дәуірінен қалған ең маңызды ескерткіштер – 10 000 көрерменге сыйымды амфитеатр және Тигелий вилласы деп белгілі Рим вилласының қираған қалдықтары. Сулки де Сардинияның ірі қалаларының бірі болды. Оның негізі б.з.д. 9 ғасырға дейін барып жетеді. Б.з.д. 6 ғасырда карфагендіктермен қосылғаннан кейін, ол Карфагеннің бақылауындағы ең ірі қалалардың біріне айналды, мұны 1500-нен астам гипогейі бар үлкен некрополісі дәлелдейді. Б.з.д. 258 жылы қала маңында карфагендік және римдік әскерлер арасында теңіз шайқасы болды. Жеңілгеннен кейін қолбасшы Ганнибал Гиско Сулкиге қашқан, бірақ оның әскерлері оны тұтқындап, айқышқа тіккен. Екінші Пуникалық соғысқа қарай қала римдіктердің бақылауына өтті. Сулки Сулки аймағындағы бай қорғасын кендеріне жақын болғандықтан гүлденді, сондықтан Цезарь одан азаматтық соғыс кезінде Помпейдің жағына шыққаны үшін 10 миллион сестерций айыппұл алды. Нора, қазіргі Пула қаласының жанында орналасқан, ежелгі авторлар Сардинияның ең көне қаласы деп есептеген. Шындығында, қалада табылған ежелгі финикиялық мәтін – Нора тасы, б.з.д. 9 ғасырдан бастап осы жердің маңызды порты болғанын көрсетеді. Бүгінгі күнге дейін римдіктердің көптеген әдемі мозаикаларын көруге болады, ал оның театры аралдағы ең жақсы сақталған римдік ескерткіштердің бірі. Синис түбегіндегі аралдың батыс жағында орналасқан Таррос қаласы Пуникалық әлеміндегі ең ірі зергерлік бұйымдардың өндірушілерінің бірі болды, мұны пуникалық некропольде табылған бай жерлеу жиынтықтары дәлелдейді. Бұл қала Екінші Пуникалық соғыс кезінде римдік билікке қарсы көтеріліп, Гампсикораның көтерілісін қолдады. Сардинияның солтүстік-шығысында орналасқан Олбия бай порты қаласы болды. Оның аты грек тілінен шыққан болса да, қала б.з.д. 5 ғасырға дейін карфагендіктердің бақылауында болды. Оның әлі күнге дейін көрінетін қалың қабырғалары б.з.д. 4 ғасырға дейін сақталып қалған. Жерорта теңізіндегі сауда жолдарындағы стратегиялық орны даусыз болды, сондықтан римдіктер б.з.д. 238 жылы аралды басып алғаннан кейін қала римдік флоттың маңызды әскери базасына айналды. Римдіктердің аралдағы басқа да ірі қалаларында болғандай, Олбияда да халыққа арналған моншалар мен форум болды. Отыка, Неаполис, Бития және, соңында, Гампсикораның туған қаласы Корнус та маңызды қалалардың қатарында болды. Боса да ежелгі заманнан бері қоныстанған болуы мүмкін, өйткені б.з.д. 8 ғасырға жататын жазулар оны куәландырады. Жоғарыда аталған қалалардан басқа, римдіктер бірнеше колониялар құрды, олардың ең ірілері – Туррис Либисонис және Форум Траяни. Аралдың солтүстік-батысында орналасқан Туррис Либисонис Нураның бай жазықтары мен порты ретіндегі қолайлы орнының арқасында гүлденді. Оның сәнді моншалары мен мозаикалары бүгінгі күнге дейін жақсы сақталған. Форум Траяни Кампиданоның құнарлы жазығында орналасқан және емдік қасиеттері бар деп есептелген моншаларымен әйгілі болды. Корсикадағы ең маңызды қала – біздің заманымызға дейінгі 7 ғасырда гректер құрған Алерия, кейіннен Алалия шайқасынан кейін этрусктіктер басып алды. Айациум да фокейлік порты ретінде бастау алды. Гай Марий б.з.д. 93 жылы Корсиканың солтүстігінде Мариан қаласын құрды.