Кіріспе

Австралиялық криол - ағылшын тіліндегі криол тілі. Ол бастапқыда Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Сидней мен Ньюкасл аймағында еуропалық отарлаудың алғашқы күндері қолданылған криол тілінен тараған. Кейін бұл тілде батыста және солтүстікте орналасқан топтар да сөйлеген. Пиджин елдің көп бөлігінде өліп қалды, Солтүстік территориядан басқа, онда еуропалық қоныстанушылар, қытайлықтар мен басқа да азиялықтар, солтүстік аймақтардағы аборигендер тілінің белсенді қолданылуын сақтады, онда шамамен 30,000 адам сөйлейді. Сөздік қоры ағылшын тіліне ұқсас болғанымен, синтаксистік құрылымы мен грамматикасы ерекше. Бұл тілдің өзіндік ерекшелігі бар, ол Торрес бұғазындағы креол тілінен ерекшеленеді.

Тарих

Солтүстік территорияда еуропалық қоныстану шамамен қырық жыл бойы жасалды. 1870 жылы қоныс аудару сәтті аяқталды, содан кейін ағылшын және қытай тілдерін меңгергендер ағылды. Екі топ пен жергілікті аборигендер арасында қарым-қатынас жасау үшін бүкіл аумақта Порт-Джексон пиджин ағылшын тіліне негізделген пиджиндер пайда болды. 1900 жылы Солтүстік территорияның пиджин ағылшын тілі (NTPE) кең таралған және жақсы түсінілетін болды. Ол ең алдымен Ропер өзенінің миссиясында (Нгукурр) креолдық тілге айналды, онда ірі қара мал жайылымдары құрылды және қалашықтар пайда болды. Бұл кезеңде жергілікті халықтар мен еуропалықтардың арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп кетті. Аборигендер өз жерлерін қатал қорғады. Алайда, отарлаушылар жерді өз бақылауына алды, өйткені мал шаруашылығымен айналысатын компания осы жердің көп бөлігін сатып алды. Қоныс аударушылар жерді жергілікті тұрғындардан толықтай тартып алуға бел буды және осы мақсатта науқан ұйымдастырды. Жер аударулар мен жерді басып алулар жергілікті халықты жойып жіберді, бұл креол тілінің дамуының басты факторы болды, өйткені ол күрт әлеуметтік өзгерістерді жасады. Криоль тілінің дамуына ықпал еткен тағы бір фактор - 1908 жылы Ропер өзенінің бойындағы аймақта англикан миссионерлерінің қауымы құрылды. Бұл жерде сегіз түрлі аборигендік этностық топтан 200-ге жуық адам жиналды, олар әртүрлі ана тілінде сөйледі, бірақ бұл топтардың ересектер мүшелері жиі кездесулер мен рәсімдер болғандықтан көп тілді болды. Бұл топтардың балалары ағылшын тілінде білім алып, лингва-франканы қолдануды қажет етті. Бұл қауымдастықтардың балалары ағылшын тілінің ерекшеліктерін бүкіл қауымдастыққа таратады. Миссионерлер аборигендермен достық қарым-қатынаста болса да, олардың көмегімен криол тілі дамыған жоқ. Олар стандартты ағылшын тілін миссионерлік қызметте ресми тіл ретінде қолдануға тырысты. 1970 жылға дейін криол тілі тіл ретінде танылмаған, өйткені ол өз алдына тіл емес, ағылшын тілінің диалектісі ретінде қарастырылды.

Түрлері

Криол Кэтрин ауданында кең таралған, бірақ белгілі бір аймақтарда қолданылатын криол түрлері арасында кішігірім айырмашылықтар бар. Кейбір криол тілінде сөйлейтіндер өз тілдерін ерекше атымен атағанды ұнатады. Алайда, сорттары өте ұқсас. Әртүрлі әлеуметтік маңызын көрсету үшін әртүрлі атаулар беру керек пе, әлде әртүрлі түрлері криолдың бір үлкен санатына қосылуы керек пе деген пікірталас жалғасуда. Шын мәнінде айырмашылықтар соншалықты үлкен емес. Мари Ридвен бұл айырмашылықты американдық және британдық ағылшын тілдерінің айырмашылығымен салыстырады. Ропер өзенінің (Нгукурр) криолы Барунгада да қолданылады, ал Дали өзенінің аумағында өзара түсінікті әртүрлілік қолданылады, бірақ Дали өзенінің тілшілері өздерін криол тілшілері деп санамайды. Бұл аймақтың өзіндік ерекшеліктерін нығайту үшін әртүрлі криол тілдерін түсіну керек пе, әлде олардың барлығы криол тілдері ретінде қарастырылып, екі тілді білім беру бағдарламаларын қаржыландыруға мүмкіндіктері бар ма деген сұрақ туындайды.

Киелі кітап аудармасы

2007 жылдың 5 мамырында Кэтерин қаласында (Солтүстік территория) алғашқы толық басылым Kriol тілінде жарық көрді. Аударма 29 жылдан астам уақытқа созылды. Бұл жұмысты Креол тілінде сөйлейтін Rev. Canon Gumbuli Wurrumara және Австралияның жергілікті тілдер қоғамының мамандары. Бұл - Австралияның жергілікті тілдеріндегі Киелі кітаптың алғашқы толық басылымы. Бұл басылымды "Библия қоғамы", "Лютерандық Киелі кітап аудармашылары", "Черк missionary Society", "Англикан шіркеуі", "Уиклиф Киелі кітап аудармашылары" және "Австралияның жергілікті тілдер қоғамы" бірлесіп шығарды. Бұл аудармадан Жаратылыс 1:1,2-де былай деп жазылған: "Орайт, лонгтайм уен Бог бен стат меигимбат ебриджинг, номо енжинг бен жидан. Имбин жи еньвей, номо гарам еньининг. "Они strongbala woda bin goran goran ebriwei, en imbin brabli dakbala, en det spirit blanga God bin mubabat ontop langa det woda". - деп жазылған.

Диалектілері

Криол диалектілеріне Ропер өзен криол (Ропер өзен пиджин), Бамили креол (Барунга аймағынан), Баркли криол, Фицрой аңғары криол және Дали өзен криол жатады.

Қазіргі кездегі мәселелер

Солтүстік Австралиядағы көптеген қауымдар кезігетін мәселе - креол тілінде сөйлейтін балаларға ағылшын тілін нашар білетіндей қарайды, сондықтан олар ағылшын тілінде білім алмайды. Екінші жағынан, олар ана тілі ретінде қарастырылмайды, сондықтан олардың дәстүрлі тілінде білім алу мүмкіндігі жоқ. Криол тіліндегі жалғыз ресми екі тілді бағдарлама - Уитлэм үкіметі кезінде құрылған Барунгада, ол криол тілін оқу құралы ретінде де, оқу нысаны ретінде де сәтті енгізді. Бағдарламаларды одан әрі дамыту үшін қаражат аз. Криол тілінде кеңінен сөйленсе де, оның тура аудармасы аз, Киелі кітапты және абориген тілдерінің тірі мұрағаты арқылы қол жетімді екі тілді бағдарлама үшін шығарылған әңгімелерден басқа. Бұл криол тілінде сауаттылық деңгейінің өте төмен екенін білдіреді. Бұл практикалық салдарлардан бөлек, әсіресе ағылшын тілінде сауаттылық төмен болса (яғни, жазбаша қарым-қатынас, білім беру мүмкіндіктері), бұл дәстүрлі әңгімелер жазбаша түрде жазылмайтынын немесе Нгукурр халқы Барунгадан келген мәтіндерге сүйенуі керек екенін білдіреді, бұл екі топтың арасындағы жеке ерекшелікті азайтуы мүмкін. Алайда, аборигендер мәдениеттері дәстүрлі түрде жазба жазбаларға негізделмеген, сондықтан мәтіндердің жазбаша нұсқаларының болмауы аборигендер әңгімелесуінің ауызша сипатының функциясы болуы мүмкін.