Кіріспе

Американдық драматург Сэмюэл Натаниел Берман (9 маусым 1893 – 9 қыркүйек 1973) – американдық пьесашы, сценарист, өмірбаян жазушы және көп жылдар бойы «The New Yorker» журналына жазған автор. Оның ұлы – композитор Дэвид Берман.

Алғашқы жылдар

Берманның ата-анасы, Зельда (Файнгольд) және Джозеф Берман, қазіргі Литвадан АҚШ-қа эмиграция жасаған. Оның ата-анасы ағылшын тілін жақсы білмеген, ал әкесі – Талмудты зерттеуші ғалым болған. (Берман күрделі комедияларымен және әлемдік кейіпкерлерімен танымал болғанымен, өзінің соңғы пьесаларының бірінде, 1958 жылғы «Салқын жел және жылы» атты, Элай Уоллах, Морин Степлтон және Моррис Карновский қатысқан автобиографиялық драмасында, отбасылық ортадағы шағын кезеңін жылы есте сақтайды.) Дегенмен, оның өзінің таңдаған жолы ата-анасының дәстүрлі дүниетанымынан алыстатты. Мектептегі жақын досы Дэниел Ашер оны он бір жасында «Иблис аралы» спектаклін көруге театрға алып барды, бұл оның сахнаға деген сүйіспеншілігін оятып, дамытты. «Берман бала кезінде Вурстер театрында [ХХ ғасырдың] алғашқы онжылдықтағы барлық танымал қойылымдар мен актерлерді көріп өсті» дейді. Он бес жасында ол тағы бір мектептесімен төрт күнге үйінен қашып, Нью-Йорк қаласында болды. Вурстердегі өмір оған көбінесе шектеулі көріне бастады. Он жеті жасында ол Джордж Бернард Шоудың «Цезарь мен Клеопатра» пьесасының Бостонның Парк-стрит театрындағы қойылымын тамашалады, ол оның болашақ жолын анықтады; ол пьеса «мені театрға баурады», – деп кейіннен еске алды. Жоғары мектепті бітіргеннен кейін Берман водевиль сахнасында актер болуға тырысты. Денсаулығының нашарлауына байланысты ол осы мансаптан бас тартып, Вурстерге оралып, Кларк университетіне түсті. Ол онда белгілі психолог Г. Стэнли Холлдан сабақ алды және 1909 жылы Америкаға келген Зигмунд Фрейдтің лекциясын тыңдады. Ол Ибсен, Стриндберг, Шоу, Артур Пинеро және Морис Метерлинк пьесаларының әлеміне енді.

Колледж

Колледж Берман үшін сан алуан тәжірибе болды. Ол міндетті дене шынықтыру сабақтарын орындамағаны үшін бірнеше рет оқудан шеттетілді. Досының болашағына берілген Дэниел Ашер Берманды жақын орналасқан Гарвард университетінде курстарға қатысуға ынталандырды. Ол онда атақты жазушы-педагог Чарльз Таунсенд Коуплендпен ағылшын тілінде мәтін жазу курсына қатысты. Екінші курста ол Кларкта қайтадан тоқтатылды, содан кейін Гарвардқа ауысты. (1949 жылы Кларк университеті Берманға құрметті диплом табыс етті.) 1915 жылы Коуплендтың сабағында ол "The Parisienne" журналына әңгімесін сатты. Сосын ол драматургиялық қолжазбаларының бірін Джордж Пирс Бейкерге ұсынды, оның драматургия шеберханасы университеттегі ең беделді курстардың бірі болатын. (Бұл курстың басқа да танымал түлектері: Юджин О’Нилл, Томас Вулф, Сидни Ховард және Филип Барри.) Бейкер Берманның студенттік жұмысына әсерленді. Он тоғыз жыл өткен соң, «Нью-Йорк трибюн» газетінде ол өзінің талантты шәкіртіне құрмет көрсету үшін «Бейкердің соңғы драмалық лекциясы: Эсхилден Берманға дейін» деген мақала жазды. 1916 жылы Берман Джордж Мередиттің комедиясын зерттеген «47 мастер-классы» драматургия курсының жалғыз студенті болды. Ол Гарвардтағы бакалавр дәрежесін алып, Колумбия университетінде магистратураға түсті. Колумбияда 1918 жылы магистратураны аяқтаған Берман белгілі театр сыншысы және тарихшысы Брендер Мэтьюстің лекцияларын тыңдады. Біраз уақыт бойы оны ағалары Хайрам мен Моррис қолдады, олар табысты есепшілік фирмасын басқарды және кіші ағаларына білімін аяқтауға және жазушы ретінде танылуға көмектесуге дайын болды. Манхэттендегі қарапайым пәтерде тұрған Берман жиырма жасында кітап сыншысы, газет тілшісі және баспасөз хатшысы болып жұмыс істеді, үш аса көрнекті емес пьесада бірлесіп жұмыс істеді және «The Smart Set» сияқты бірнеше журналдарда, соның ішінде H.L. Mencken мен Джордж Жан Натан басқарған айлық журналда әңгімелер жариялады. Оның өзінің атымен жарық көрген алғашқы пьесасы – «Екінші адам», ол 1919 жылы «The Smart Set» үшін жазған әңгімесінің драматургиялық нұсқасы болды және 1927 жылы «Theater Guild» тарапынан қойылғаннан кейін оған атақ әкелді.

Жазушылық мансап

1920-жылдардың аяғынан 1940-жылдарға дейін С.Н. Берман Бродвейдің "жоғары комедияның" жетекші авторларының бірі саналды, оның пьесаларын әйгілі Театр гильдиясы жиі қойды және ол Ина Клэр, Кэтрин Корнелл, Джейн Коул және Альфред Лант пен Линн Фонтан актерлік дуеті сияқты жұлдыздар үшін жазды, олармен оның жақын достығы орнады. Сол кездегі бір журналист оны "жіңішке, қара көзді, иілімді шашты, жас еврей зиялысының ойлы мұңмен толған келбеті" деп еске алды. Театр сыншысы және тарихшы Брукс Аткинсон Берманды "Гильдияның ең жақсы көрілетін авторларының бірі" деп сипаттады. Кейіннен ол Элмер Райс, Максвелл Андерсон, Роберт Шервуд және Сидни Ховардпен бірге Драматургтер компаниясын құрған бес негіздеушінің бірі болды. Оның Бродвейдегі ең үлкен жетістіктері – "Биография" (1932), "Жаздың соңы" (1936) және "Комедияға уақыт жоқ" (1939) пьесалары. Энид Багнольдтың "Серена Бландиш" романының сахналық бейімделуі актриса Рут Гордонға сәттілік әкелді. Ол көп оқыған, мәдениетті білетін адам болды, сонымен қатар Жан Жиродукс пен Марсель Ашардың пьесаларын және жақын досы У. Сомерсет Момның "Джейн" атты әңгімесін бейімдеді. Композитор Харольд Риммен бірге ол Марсель Пагнольдің "Фанни" трилогиясын сахнаға қою үшін музыкалық пьесаға айналдырды. 1942 жылы Бродвейде қойылған "Құқықшы" пьесасы 1948 жылы сол атпен фильмге музыкалық нұсқаға айналды. Голливудта Берман сценарий жазушы ретінде табысты екінші мансапқа ие болды. Ол Грета Гарбо үшін "Королева Кристина", "Conquest" және оның соңғы фильмі "Екі жүзді әйел" сценарийлерін жазды. Соня Левиенмен бірге ол Чарльз Фаррелл мен Роза Хобарт ойнаған Ференц Молнардың "Лилиом" фильмінің 1930 жылғы кино нұсқасының сценарийін жазды. Голливудтағы тәжірибесі "Let Me Hear the Melody" (1951) пьесасында драмалық түрін тапты, бірақ ол Бродвейге дейін өткізілген сынақтарда сәтсіз аяқталды. Ол сондай-ақ "Анна Каренина" (1935), "Екі қаланың әңгімесі" (1935) және "Ватерлоо көпірі" (1940) фильмдерінің сценарийлеріне де атсалысты. Берманның комедиялары толеранттылықты жиі мақтайды, бірақ толерантты адамдардың жомарттығы кейде фанатиктермен немесе аяусыз пайдакүштермен бетпе-бет келгенде оларды әлсіз ететінін көрсетеді. "Жаздың соңы" пьесасында либералды отбасыға байлық пен билікке құмар арамза психоаналитик қауіп төндіреді, ол отбасының әлсіз жақтарын пайдаланып, өзінің мақсатына жетуге тырысады. Берманның кейіпкерлері көбінесе әлемдегі зұлымдық пен әділетсіздікке қарсы тұруға жеткіліксіз деп сезінеді. "Комедияға уақыт жоқ" пьесасының басты кейіпкері, әйелі актриса үшін стильді комедиялардың табысты авторы, Испаниядағы Азамат соғысына жауап ретінде маңызды пьеса жазу қажеттігін сезінеді. Оның бұл әрекеті сәтсіз аяқталады, содан кейін ол Испанияға барып, соғысуға шешім қабылдайды. Пьесада мынадай сұрақ қойылады: Зорлық-зомбылық пен әділетсіздік әлемінде комедияға орын бар ма? "Өмірбаян" пьесасының басты кейіпкері саяси ландшафттың сол және оң жақ радикалдық топтарға бөлініп, толерантты, адамгершілік орталыққа орын қалдырмағанына өкінеді. Берманның "The New Yorker" журналында жариялаған мақалаларында композитор Джордж Гершвин, венгр драматургы Ференц Мольнар, сионисттік қозғалыстың көшбасшысы Хаим Вейцман және әртіс Эдди Кантор сияқты белгілі тұлғалардың өмірбаяндары, сондай-ақ жазушы және денди Макс Бербом мен өнер сатушы Джозеф Дювеннің жоғары бағаланған өмірбаяндары жарық көрді. Оның автобиографиялық очерктері, сондай-ақ "The New Yorker" журналында сериялы түрде жарияланды, екі томдық "The Worcester Account" (1955) және "People in a Diary" (1972) кітаптарында жарық көрді. 1959 жылы ол Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Берман жылы, тапқыр мінезімен танымал болды және театр әлемінде де, одан тыс жерлерде де көптеген жазушылармен жақсы қарым-қатынаста болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін британдық ақын Нью-Йоркке келген кезде ол Зигфрид Сассонмен газетте сұхбаттастырды, бұл олардың өмір бойына созылған достығына және Берман Англияда болған кезде Сассонның ел үйіне жиі баруына әкелді. Ол Сассонның әрқашан да дүрбелеңді махаббат өмірінің қиындықтарын қолдады. Сомерсет Момның әңгімесін драмаға айналдыру жұмысы осы британдық жазушымен де тыныш, әзіл-қалжыңға толы қарым-қатынасқа және Момның Ривьерадағы үйіне көптеген сапарларға әкелді. Баспагер Беннетт Серф Берманды Момның өмірбаянын жазуға бірнеше рет шақырды, өйткені ол оны кез-келген адамнан жақсы білетініне сенді. Бұл жобаны Берман 1960 жылдары қарастырды, бірақ ақырында "New Yorker" журналының редакторы Уильям Шонның кеңесі бойынша бас тартты. Италияда болғанда ол Макс Бербомның қонағы болды, оның өмірбаянын 1960 жылы, Бербомның қайтысынан төрт жыл кейін жазды.

Негізгі жұмыстар

Берманның ең көп антологияға енгізілген екі пьесасы – «Биография» (1932) және «Жаз соңы» (1936) – ХХ ғасырдың соңына дейін аймақтық театрларда қайта қойылып келді. Бехманның көптеген пьесалары сияқты, бұл туындылар сюжетке толы драмалардан гөрі кейіпкерлерді терең зерттейді. «Биография» белгілі портрет суретшісі Марион Фрудтің тарихын айтады. Ол солшыл баспагер Ричард Курттың өтінішімен өзінің естеліктерін жариялауға келіседі. Сенатор болуға ниеттенген бұрынғы жары Леандер Нолан консервативті, саяси жағынан беделді оңтүстік отбасына үйленуді армандайды. Ол Марионның жобадан бас тартуын қалайды, себебі оның кітабында есімі айтылып, жоспарлары құлап қалуы мүмкін деп қорқады. Рим-католик шіркеуінің жоғары лауазымды қызметкерлерін және тіпті Лениннің өзін суретке түсірген либералды әйел Марион таңдау жасауы керек (соңында ол қолжазбасын жояды), бірақ ақырында Курттың пролетарлық қаталдығы мен Леандердің мақтанғанына қарсы шығады. «Биография» спектаклінде Инна Клэр ойнады және Бродвейде 219 рет көрсетілді. «Жаз соңы» үш әйелдің – қырық жастағы Леони Фротингем, оның қарт анасы және он тоғыз жасар қызы Пауланың әртүрлі ұрпақтары мен құндылықтары туралы әңгімелейді. Ақшаларының арқасында Депрессияның және оның қатал шындығының ықпалынан тыс қалған үш әйел Мэн штатындағы поместьеде жазғы демалысын өткізеді. Бірақ келген психиатр олардың тыныштығын бұзады. Ол ажырасқан Леони мен оның қызы Паулаға қызығушылық танытады, бірақ Леонимен үйлену арқылы оның ақшасын бақылауға тырысады. Алайда, оның жоспары Пауланың күшімен ашыққа шығады. Үйге келген басқа кейіпкерлер – Паулаға ғашық жас жігіт және отбасының досы, Ресейден эмигрант – өмірлері, армандары және саяси көзқарастары туралы әңгімелеседі. Пауланың болашақ күйеуі Уилл өзінің белсенді саясатын осындай бай отбасымен үйлену ойымен қабылдай алмайды. Бір жазушы «Жаз соңы» пьесасын «Ескі консервативті тәртіптің (Леонидің анасы бейнелеген) жойылуын және жаңа, радикалды американдық өмір салтының пайда болуын көрсететін Чехов пьесасы» деп сипаттады. Бұл спектакльде де Инна Клэр ойнады және Бродвейде 153 рет көрсетілді. «People in a Diary» (1972) атты мемуар да Бехманның маңызды туындысы және жанрдың көрнекті үлгісі саналады. Ол өзінің алғашқы мемуары «Ворчестер есебінен» кейін он сегіз жыл өткен соң жарық көрді. Бұл 1915 жылдан бастап Гарвардта оқып жүрген кезінен бері Бехман жүргізіп келген алпыс томдық күнделігінен алынған өмірбаяндық эсселер мен очерктер жинағы. «Тағдырдың ерекше бір жағдайы менің жолымда көптеген адамдарды кездестірді», – деп жазды ол, кітабының мақсаты олардың қоғамын қайта жаңғырту және олармен бірге өткізген жарқын уақыттарды еске түсіру екенін айта отырып. «People in a Diary» кітабындағы кейіпкерлер Бехманның өмірінің кеңдігі мен тереңдігі туралы түсінік береді: мысалы, Грета Гарбо, Лоуренс Оливье, Луис Б. Майер, Жан Жираду, Сомерсет Моэм, Юджин О’Нилл, Ноэль Ковард, Максуэл Андерсон, Элмер Райс, Сидни Ховард, Феликс Франкфуртер, Бернард Бернсон, Гершвиндерлер және Маркс ағайындары. Кітапта сондай-ақ 1960 жылдары Вьетнам соғысына қатысқан және ақша мен империялық амбицияларға құмар болған қазіргі Американың бағыты туралы өткір пікірлер де бар.

Өлім

С. Н. Берман 1973 жылы сексен жасында қайтыс болды. Ол әйелі Эльза Хейфетц Берман, скрипкашы Яша Хейфетцтің қарындасы, оны қырық жасында үйленген, және бір ұлымен қалды. Оның келіншегі Барбара Гелб, Юджин О'Нилл туралы биограф, күйеуі Артур Гелбпен бірге. Брукс Аткинсон Берман туралы былай деп жазды: "[Оның] этикалық және саяси қағидалары бағаланбаған. Ежелгі заң бойынша, маңызды тақырыптарды қамтыған комедиялық пьесаларға сыйлықтар берілмейді. Сарай әзілкеші әдетте дилетанттар мен серуендеушілермен бірге саналады". Аткинсон пікірінше, бұл "бойы аласа, дөңгелек, көңілді, ақылды көзді, керемет білімді және мәдениетті" адам Бродвейдегі ойын-сауықтардың жазушысы ғана емес еді. Оның жесірі 1998 жылы 92 жасында қайтыс болды.