Кіріспе

Жалпы мақала

Қытайда медицина практикасы мемлекеттік, қайырымдылық және жекеменшік мекемелердің қосындысы болып табылады, ал көптеген адамдар дәстүрлі медицинаға жүгінеді. ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басындағы реформаларға дейін дәрігерлер мемлекеттік қызметкерлер санатында болған және жұмыс істейтін аурухананы таңдау бойынша шектеулі мүмкіндіктерге ие болған. Бұған қоса, ондаған жылдар бойы жоспарланған экономикалық саясат дәрігерлерді жеке клиника ашудан тиысқынша еткен, ал медицина практикасы көбінесе зауыттар, мемлекеттік органдар, кеңселер немесе коммуналар сияқты жергілікті ұйымдардың бақылауында болды. Реформалардың нәтижесінде жеке практика кеңінен дамыды, дәрігерлер енді жеке клиникалар мен пайда табуға бағытталған ауруханалар ашуға ынталандырылуда.

Қытай медицина қауымдастығы

Қытай медицина қауымдастығы – Қытайдағы ең ірі және ең көне үкіметтік емес медициналық ұйым. Ол 1915 жылы медициналық мамандар тобымен құрылды, мақсаты – медициналық қызметкерлерді біріктіру, медициналық этиканы ұстану және қоғамдық адалдықты қолдау. Қазіргі таңда оның 430 000-нан астам мүшесі және 82 мамандандырылған қоғамдары бар. Ол 70-тен астам медициналық журналды (соның ішінде Қытай медицина журналын), медициналық бюллетеньді және медициналық білім беру журналын жариялайды. Қытай медицина қауымдастығы елдегі медициналық білім беру, оқыту және кәсіби алмасу салаларында жетекші және белсенді рөл атқарады.

Қытай медицина ғылымдары академиясы

1957 жылдан бастап Пекин Медициналық одағы колледжі Қытай Медицина ғылымдары академиясымен біріктіріліп, Денсаулық сақтау министрлігінің (қазір Ұлттық денсаулық сақтау комиссиясының) тікелей бағынысындағы бір мекемеге айналды.

Дәрігердің өтемі

Мемлекеттік бақылаудағы ауруханаларда дәрігерлер жалақы алатын қызметкерлер болып табылады. Жалақы жұмыс тәжірибесі мен кәсіби деңгейіне байланысты белгіленеді. Кейбір ауруханалар дәрігерлерге аурухананың жұмыс нәтижелеріне және дәрігердің үлесіне қарай сыйақы төлейді. Дәрігерлердің жалақысы кең ауқымда өзгереді. Көлемді және танымал ауруханаларда жұмыс істейтіндердің жалақысы, төмен деңгейдегі ауруханалардағы дәрігерлердің жалақысынан бірнеше есе жоғары болуы мүмкін. Қытай ауруханалары үш деңгейге бөлінеді: 3-ші деңгей – ең жоғары, ал 1-ші деңгей – ең төменгі. Әр деңгейдің ішінде А, В және С деген үш қосымша деңгей бар. Кейбір элиталық ауруханалар тіпті 3А+ деп бағаланады. Көптеген дәрігерлер үшін, әсіресе ірі ауруханаларда, мамандандырылған ауруханаларда немесе үлкен беделге ие ауруханаларда дәрігердің табысы қалыпты ауруханалардағыдан жоғары болуы мүмкін. Дәрігерлер, әсіресе хирургтар, өздері жұмыс істейтін ауруханалардан басқа ауруханаларда операциялар жасау арқылы жалақыларын арттыра алады. Көптеген дәрігерлер рецепт бойынша дәрі жазып беру арқылы комиссия алады, сондай-ақ пациенттерден (науқастар ем алғандары үшін дәрігерлеріне ақша немесе сыйлық береді) немесе фармацевтикалық компаниялардың өкілдерінен "қызыл конверттер" алады. Дегенмен, Денсаулық сақтау министрлігінің жаңа ережелері бойынша, егер дәрігерлер науқастардан "қызыл конверттер" алғаны анықталса, олар медициналық практикадан шеттетіледі, және дәрігерлерді бақылау үшін жедел желі құрылған.

Әлеуметтік жағдайы

Қытайда дәрігерлерге құрмет көрсетіледі, бірақ олардың табысы орта тапқа жататындықтан, топ ретінде елдің әлеуметтік құрылымының ең жоғары сатысында емес. АҚШ-тың Халық денсаулығы мектебінде докторантурада оқып жатқан, бұрын Пекиндегі танымал 3А ауруханасында дәрігер болған адамның айтуынша, ол сияқты жас дәрігерлер науқастардан "қызыл конверттер" алудың сирек кездесетін жағдайларына тап болды, мұндай мүмкіндік көбінесе тәжірибелі немесе танымал дәрігерлерге ғана беріледі. Ол студенттердің тәжірибелі дәрігерлердің жоғары табысты топқа енгенін айтты. Студент сияқты көптеген дәрігерлер өз статусына қанағаттанбағандықтан білім алу үшін шетелге кетті. 2002 жылы Пекин дәрігерлер қауымдастығының статистикалық мәліметтері бойынша, 2000-2001 жылдары Пекинде шамамен 2300 дәрігер жұмыстан босады, олардың көпшілігі фармацевтикалық компанияларда сатушы болып жұмыс істеді. Ал кейбіреулері медициналық практикамен айналысып жүр, бірақ мемлекеттік емес, жекеменшік ауруханаларда жұмыс істейді.

Ауруханаларға бәсекелестік қысым

Орталық жоспарлы экономиканың ықпалымен көптеген ауруханалар медициналық қызмет көрсету ұйымдары емес, мемлекеттік органдар ретінде басқарылды. Ауруханалардың арасында бәсекелестік болған жоқ. Басқарушы топ көбінесе жоғары білікті дәрігерлерді дамыту және сақтап қалудың маңыздылығын түсінбеді. Әкімшілік қызметкерлер ауруханаларда дәрігерлерден басымдыққа ие болды. Бірақ, медицина саласының реформасымен бірге, Қытай ауруханалары жеке меншіктегі және шетелдік инвестициялармен құрылған ауруханалардан күшейтілген бәсекелестікке тап болып отыр. Дәрігерлердің заңды табысы артып, қоғамдағы әлеуметтік статусы жақсаруы күтілуде.

Дәрігерлерді даярлау

Медициналық дәрігер болу үшін адам медициналық оқу орнында 5 жыл оқыуы керек. Шетелдік немесе халықаралық студенттер үшін медициналық мектепте 6 жыл оқылуы қажет, себебі қытайлық бағдарлама үдетілген. Сонымен қатар, шетелдік студенттер оқуға түсу үшін Hanyu Shuiping Kaoshi сынағына дайындалып, тапсыруға міндетті, ал медицина мектебінде Медициналық қытай тілінен емтихан тапсыру керек. Бітіргеннен кейін, жаңадан бітірген дәрігер 2–3 жылдық интернатурадан өтуі керек, соның ішінде таңдаулы мамандық бойынша оқыту да бар. Бітірген соң, түлек дәрігерлік сертификация алу үшін Ұлттық медициналық лицензиялық емтиханға (NMLE) қатысуға құқылы болу үшін бірнеше жыл дәрігер болып жұмыс істеуі тиіс. Бұл емтиханды Ұлттық медициналық емтихан орталығы (NMEC) өткізеді. Денсаулық сақтау министрлігінің тіркеуі болмаса, Қытайда дәрігер немесе дәрігердің көмекшісі ретінде медициналық қызмет көрсетуге болмайды. Американдық үлгідегі интернатураның жүйесі Қытай ауруханаларында толығымен енгізілмеген, бірақ көптеген ауруханалар өз дәрігерлерінің емтиханға қатысу алдында бірнеше жыл интернатурадан өтуін талап етеді. Американдық үлгідегі резиденттік бағдарламалар кейбір университеттерге қарасты ауруханаларда іске қосылды. Бұл студенттер медициналық білімін аяқтап, интернатура кезеңінде ұлттық сертификациялық емтиханды тапсыруға тиіс. Жалпы және мамандандырылған ауруханалар бар. Медициналық бітіруші бірнеше бөлімде тәжірибе жинап, содан кейін өз қабілеттері мен аурухананың қажеттіліктеріне сәйкес мамандандырылған бөлімге бекітіледі. Мамандандырылған дәрігерлер әдетте мамандандырылған ауруханада немесе жалпы ауруханада белгілі бір мамандық бойынша оқыған дәрігерлер болады. Кейбір медицина мамандары американдық жүйеге сәйкес мамандандырылған дәрігерлерді даярлау және тестілеудің біркелкі жүйесін құруды ұсынады. Қытай ауруханаларындағы мамандықтардың жіктелуі АҚШ ауруханаларындағы жіктелуге ұқсас.

Рецептімен берілетін дәрілер

BCG-нің 2002 жылғы болжамына сәйкес, Қытайдың рецепт бойынша сатылатын дәрі-дәрмектер нарығы 24 миллиард долларға жетеді деп күтілуде және Жапониядан кейін бесінші ірі нарық болады. AstraZeneca қазір Қытай нарығында рецепт бойынша сату көлемі бойынша бірінші шетелдік бренд болып саналады. Дәрігерлер рецепт бойынша дәрі-дәрмектердің таралуын қадағалайды. Кейбір ауруханалар мен емханалар пациенттерге рецепт бойынша дәрі-дәрмектерді ауруханадан немесе рецепт жазған дәрігерден тікелей сатып алуларын міндеттейді. Мұндай шектеу рецепт бойынша дәрі-дәрмектерді бөлшек сатушыларға сатудан айырылуын болдырмау мақсатында жасалған, бірақ дәрі-дәрмек дүкендері мұндай шектеуге наразы, және олардың кейбіреулері рецепт бойынша дәрі-дәрмек сатып алушыларды ауруханалардан тартып алу үшін барлық мүмкіндіктерді пайдалануға тырысады. Мысалы, олар сатып алушыларға рецепт әкелгені үшін жарты доллар төлейді. Әдетте рецепт берілген күні күшіне енеді, бірақ белгілі бір жағдайларда рецепт жазылғаннан кейінгі үш күн ішінде де қолданылуы мүмкін.

Ауруханалар

Бұрын дәрігерлер мемлекеттік бақылаудағы ауруханада толық жұмыс күнімен жұмысқа алынар еді. Бірақ медициналық қызмет көрсету саласы реформаланғаннан кейін, дәрігерлер де, ауруханалар да бір-бірін таңдауда көбірек еркіндікке ие болды. Жас дәрігерлер әдетте жұмыс істейтін ауруханамен еңбек шарты жасасады, және адам қалауынша жұмыстан кетуге құқылы. Аурухана да қызметкердің еңбек өнімділігіне немесе әдеп-моральдық қасиеттеріне қанағаттанбаса, оны жұмыстан босатуға болады. Дәрігерлердің жұмыстан келіп, басқа жұмысқа орналасуы жиі кездеседі. Пекин қаласындағы көптеген дәрігерлердің жұмыстан кетуіне себеп болатын үш негізгі фактор: дәрігерлердің жалақысы жеткіліксіз; ауруханалардың басқаруы нашар; және жеке даму мүмкіндіктерінің жетіспеуі.

Менеджмент

Мемлекеттік бақылаудағы ауруханада, аурухананы әлі де аурухана президенті басқаратын басқару тобы басқарады, оны әдетте провинцияның, қаланың немесе ауданның денсаулық сақтау департаменті ұсынады және тағайындайды. Ал жеке аурухана немесе акционерлік қоғамдағы ауруханада меншік жеке компанияның немесе акционерлік қоғамның меншігімен бірдей болады. Қытайда екі типтегі аурухана бар – пайда табуға бағытталған және коммерциялық емес. Пайда табуға бағытталған ауруханалар өз пайдасын бөлісе алады. Коммерциялық емес ауруханалар мемлекеттік меншікте болады және түскен табысты қосымша инфрақұрылымға жұмсайды немесе тиісті мемлекеттік органдарға қайтарады. Коммерциялық емес ауруханалар артықшылықты салық салу режимінен және бірнеше мемлекеттік субсидиялардан да пайдаланады. Олар өздерінің капиталдық инвестициялары үшін үкіметтен төмен қысқартылған бағамен қаржыландыру алады.

Саны

2002 жылдың соңына қарай Қытайда 306 000 денсаулық сақтау және медициналық ұйым болды, оның 63 858-і ауруханалар мен клиникалар, 219 907-і күтім үйлері, ал 22 270-і басқа да санаттарға жатады. Олардың ішінде тек 1% ғана пайда табуға бағытталған, бірақ барлық коммерциялық емес ауруханалар мен клиникалар да дәрі-дәрмек пен емдеу сатудан түскен табысқа сүйенеді. Ауруханалардағы дәрі-дәрмек сатуы жалпы дәрі-дәрмек сатудың 85% құрайды, ал қалған 15% дәріханалар арқылы жүзеге асырылады. Үкіметтік субсидияны ескермегенде, барлық мемлекеттік субсидия алатын ауруханалар зиянға ұшырар еді. Бұл нашар жұмыс көрсеткішінің бір себебі, коммерциялық емес ауруханалардың шығындарды бақылауға ынтасы аз болуы мүмкін, себебі олар үкіметтен субсидия алады.

Жеке ауруханалар

2000 жылы Қытайдың аурухана жүйесінде реформа басталды. Мемлекеттік ауруханалар қайта құрылып, кейбіреулері жеке инвесторларға сатылуда, ал жеке ауруханалардың саны артып келеді. 2004 жылы Бейжің Айкан медициналық инвестициялық компаниясы мемлекеттік кәсіпорынға тиесілі, ААА стандартындағы (ең жоғары стандартты) аурухананы сатып алды, бұл Қытайда осындай алғашқы мәміле болды. Инвестициялық компания келесі 3-5 жыл ішінде 10 аурухана сатып алуды жоспарлап отыр. Фуцзянь провинциясының астанасы Фучжоу қаласында төрт мемлекеттік аурухана жеке инвесторларға сатылды.

Медбике және көмекші персонал

Медбикелер әдетте ауруханада жұмыс істеуге құқылы болу үшін жақсы оқытылады, бірақ көмекші персонал мәселе тудырады. Кейбір ауруханалар білігі жоқ "көлеңкелі" жұмысшыларды жалдап, оларға қарапайым оқытудан өткізген соң ауруханаға көмекші персонал ретінде пайдаланады. Бұл жұмысшылардың көпшілігі ауылдық жерлерден шыққан және ауруханалар тарапынан аз жалақы алады. Аурухана қызметтерінің сапасын қамтамасыз ету үшін Пекин жақында білікті көмекші персоналды даярлау және жұмысқа алу ережесін қабылдады. Қытайдың үшінші ірі қаласы Тяньцзинде жергілікті билік 1000-ға жуық жұмыссыз адамды оқытып, ауруханаға көмекші персонал жұмысына қабілеттілік тестін тапсырды. Бұл адамдар бірқатар ірі ауруханаларда сертификатталған көмекші персонал ретінде жұмысқа қайта оралды.

Білім

Медбике болып жұмыс істеу үшін шамамен үш жыл бойы медбикелер мектебінде оқу қажет. Көптеген медбикелік мектептер негізгі мектепті (9-сынып) және жоғары мектепті (12-сынып) бітірген түлектерді қабылдайды, олар тиісінше төрт жылдық және үш жылдық бағдарламаларды ұсынады. Қытайда медбикелік бакалавр мамандығы 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында қолжетімді болды. Пекин университетінің Медицина мектебі сияқты көптеген медициналық мектептерде бес жылдық медбикелік бағдарлама бар.

Орналасқан жерлер

Қытайда халықтың қоғамдық көлікке тәуелділігіне байланысты көптеген ауруханалар қала орталықтарында орналасқан. Қытайдың медициналық ресурстарының 80%-дан астамы қалалық аймақтарда шоғырланған, ал қалғаны ауылдық аймақтарда.

Денсаулық сақтау үшін төлем

Денсаулық сақтауға мемлекет, жұмыс берушілер және жеке тұлғалар төлем жасайды. 1998 жылдың желтоқсан айында Мемлекеттік кеңес ұлттық медициналық сақтандыру схемасын іске қосты. 2002 жылдың соңына дейін округ деңгейінен жоғары қалалардың көпшілігі схемаға қосылып, шамамен 100 миллион адамды қамтыды. Әлеуметтік сақтандыру қорының басқару орталығы, Еңбек және әлеуметтік қамсыздандыру министрлігінің бөлімшесі, осы сақтандыру жүйесін қадағалайды. Қазіргі таңдағы жүйе негізінен кенттік және одан жоғары деңгейдегі кәсіпорындардың қызметкерлеріне бағытталған. Шабыс немесе нашар дамыған аймақтардағы адамдар бұл схеманың артықшылықтарын пайдалана алмайды, бұл әлеуметтік медициналық сақтандыру схемасының кемшілігі саналады. Ұлттық негізгі медициналық сақтандыру схемасы әлеуметтік қамсыздандыру жүйесі шеңберінде халыққа негізгі медициналық қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Жеке тұлғалар негізгі медициналық көмек алу құқығы үшін жылдық сақтандыру жарнасын төлейді. Бұл схема бұрынғы үкімет қаржыландырған еңбек сақтандыруының медициналық жүйесін алмастырды. Шетелдік инвестициялық кәсіпорындарға денсаулық сақтану бойынша жәрдемақы төлеу міндетті, бірақ негізгі жоспарға қатысу міндетті емес. Мысалы, Пекин қаласында шетелдік кәсіпорындардың қызметкерлері «Шетелдік кәсіпорындар қызметі» корпорациясы (FESCO) арқылы жұмысқа алынса, шетелдік кәсіпорындар FESCO-ға төлем жасайды, ал FESCO осы қызметкерлерге сақтандыру полисін сатып алады. Үкімет сондай-ақ коммерциялық денсаулық сақтану компанияларына Қытайда жұмыс істеуге рұқсат береді. 2004 жылы 119,41 миллион адам негізгі медициналық сақтандырумен қамтылған. Негізгі медициналық сақтандыру қорларының кірісі 91 миллиард долларды құрады, ал төлемдері 74 миллиард долларды жетті.

Дәрілік заттар бағасын реттеу

Бастапқы медициналық сақтандыру схемасы бойынша дәрі-дәрмек шығындарын бақылауға бағытталған білікті дәрі-дәрмек каталогында осы схемаға кіретін және өтеуге жарамды дәрі-дәрмектер тізілген. Дәрі-дәрмек бағасын мемлекеттік реттеу механизмі мен орталықтандырылған тендерлік сатып алу бағдарламасы тек осы схемаға кіретін дәрі-дәрмектерге ғана қолданылатындықтан, бұл схема дәрі-дәрмек өнеркәсібінің дамуында маңызды рөл атқарады. Негізгі сақтандыру жоспары негізгі медициналық сақтандыру тізіміне, яғни мемлекеттік схемалық дәрі-дәрмек тізіміне енбеген дәрі-дәрмектерге жұмсалатын шығындарды өтемейді. Бұл тізім клиникалық қажеттілік, қауіпсіздік, тиімділік, орынды баға, қолданудың қарапайымдығы және батыс медицинасы мен дәстүрлі қытай медицинасы (ТҚМ) өнімдері арасындағы тепелділікті сақтау принциптеріне негізделген. 2004 жылғы негізгі медициналық сақтандыру және еңбекке жарамсыздық сақтандыруы 2000 жылғы 415-тен 832 дәстүрлі қытай дәрі-дәрмектерін қамтиды. 2000 жылдан 2004 жылға дейін сақтандыру жүйелерімен қамтылған химиялық дәрі-дәрмектердің саны 725-тен 1031-ге дейін өсті, олардың кейбіреулері батыс компанияларының патенттерімен қорғалған дәрі-дәрмектер. Қытай мен Италия компанияларының бірлескен кәсіпорны Sino Generali Life Insurance рецепт бойынша тағайындалған дәрі-дәрмектердің 80% -ын өтейтін коммерциялық медициналық сақтандыру ұсынады, сондай-ақ полис бойынша жылдық өтеу сомасы 1000 долларға дейін жетеді.

Өзгерістер

Денсаулық сақтау жүйесін реформалауға дейін шамамен 140 миллион жұмысшы және 60 миллион отбасы мүшесі мемлекеттік кәсіпорындар мен ұжымдық медициналық сақтандыру арқылы қамтылған. Бұл жүйе қызметкерлердің медициналық шығындарының 100 пайызын, ал отбасы мүшелерінікінің 50 пайызын өтеді. Жүйе, кем дегенде, атымен кәсіпорындармен қаржыландырылды. Барлық типтегі кәсіпорынға берілетін субсидияларды азайтуды көздеп, Мемлекеттік кеңес 1994 жылы өзінің бақылауындағы екі медициналық сақтандыру жүйесінің пилоттық реформасын бастады. Цзянси провинциясының Цзюцзян және Цзянсу провинциясының Чжэньцзян қалаларында басталған бұл тәжірибе 1997 жылы 60-тан астам қалаға тарады және отандық және шетелдік инвестицияланған компанияларға қолданылатын ұлттық саясатқа айналды. Кейіннен екі мемлекеттік медициналық сақтандыру жүйесі біріктіріліп, Негізгі медициналық сақтандыру жүйесі құрылды. Салалық сарапшылардың мәліметінше, батыс дәрі-дәрмектерін төлеуге мүмкіндік беретін медициналық сақтандырудың қандай да бір түріне 120 миллионнан 180 миллионға дейін жұмысшы ие. Қытай халқының басым бөлігін құрайтын шаруалардың мүлдем ешқандай сақтандыруы жоқ.

Үкімет

Қытай үкіметі бұрын мемлекеттік мекемелерде, мемлекеттік кәсіпорындарда немесе білім беру ұйымдарында жұмыс істейтін қызметкерлердің медициналық төлемдерін 100%-ға дейін өтеген, бірақ шаруалар мұндай мүмкіндікке ие болмаған. 2001 жылдан бастап жаңа медициналық сақтандыру жоспары қолданысқа енді, бұл үкіметтің медициналық сақтандыру жүктемесін толығымен мойнына алудан бас тартуын білдірді. Осы саясат бойынша қала тұрғындары үкімет басқаратын қалалық тұрғындарға арналған негізгі сақтандыру жоспарына қатысуға және кірістеріне қарай ай сайын белгілі бір мөлшерде төлем жасауға міндетті, ал медициналық шығындарының 70%-ға дейін қайтарылады. Бүгінгі күнгі көрсеткіш бойынша шамамен 100 миллион қала тұрғыны осы жоспармен қамтылған.

Жеке төлеушілер мен сақтандыру компаниялары

Жаңалықтарда хабарланғандай, қала тұрғындарының 44,8 пайызы және ауыл тұрғындарының 79,1 пайызы медициналық сақтандыруға ие емес. Көптеген адамдар жеке төлем жасауға мәжбүр. Олар медициналық сақтандыруды алуға шамалары келмейді немесе оның маңыздылығын түсінбейді. Ауыл тұрғындарымен салыстырғанда, қала тұрғындарының жағдайы жақсырақ. Көптеген жұмыс берушілер өз қызметкерлері үшін топтық немесе қосымша медициналық сақтандыру сатып алып, қызметкерлердің жалақысынан айлық табысының шағын бөлігін ұстап алады.

Медициналық білім

1901 жылы Қытай медицина миссионерлері үшін ең танымал бағыт болды. 150 шетелдік дәрігер 128 аурухана мен 245 диспансерде жұмыс істеп, 1,7 миллион науқасты емдеді. 1894 жылы барлық миссионерлердің 14 пайызын ер адам дәрігерлер құрады, ал әйел дәрігерлер 4 пайызды құрады. Қытайда қазіргі заманғы медициналық білім 20 ғасырдың басында халықаралық миссионерлер басқаратын ауруханаларда басталды. Бүгінде Қытайдың жоғары білім беру жүйесін құрайтын университеттер, колледждер мен институттар төрт немесе бес жылдық бакалавриат бағдарламаларын, сондай-ақ екі немесе үш жылдық арнайы бағдарламаларды ұсынады. Медициналық білім беру стандартын қадағалау үшін Қытайдың білім министрлігі медициналық білім беру сапасын бақылау ережесін енгізді, бұл ереже әсіресе ағылшын тіліндегі бакалавриат медицина біліміне арналған.

Сәбилерге күтім жасау

Чан, Салли және Фрэнсис Вонг. "Қытай мен Гонконгтағы негізгі медбикелік білім беруді дамыту". Journal of advanced nursing 29.6 (1999): 1300–1307. онлайн.
Чен, Кайи. "Миссионерлер және Қытайда медбикелік қызметінің бастапқы дамуы". Nursing History Review 4 (1996): 129–149.
Дэвис, Энн Дж. және басқалар. "Жас пионерлер: Қытай Халық Республикасындағы алғашқы медбикелік бакалавриатының студенттері". Journal of advanced nursing 17.10 (1992): 1166–1170. онлайн.
Грыпма, Соня. "Вейхуйден кету: Қытайдағы миссионерлік миссиялар және миссионерлік медбикеліктің үнсіздікке ұшырауы, 1888–1947". Nursing inquiry 14.4 (2007): 306–319.
Сюй, Юй, З. Сюй және Чжан Джайнуй. "Қытай Халық Республикасындағы медбикелік білім беру жүйесі: эволюция, құрылым және реформа". International Nursing Review 47.4 (2000): 207–217. онлайн.