Кіріспе
Жастардың қоғамдық өмірге белсенді қатысуы – жастардың өздері өмір сүретін аймақтардағы қоғамдық істерге жандамалы түрде араласуы. Бұл термин көбінесе жастардың түрлі салалардағы қатысуын қамтиды, оның ішінде шешім қабылдау процесіне, спортқа, білім беруге және дәстүрлі түрде жастардың қатыспайтын басқа да іс-шараларға қатысуын білдіреді.
Youth participation is the active engagement of young people throughout their own communities. It is often used as a shorthand for youth participation in any many forms, including decision making, sports, schools and any activity where young people are not historically engaged.
Халықаралық құқық
БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясы (1989) балалар мен жастардың қатысу құқығын заң жүзінде бекітеді. 12.1-бап былай делінеді: «Келісім-шартқа қатысушы мемлекеттер өз пікірін қалыптастыра алатын балаға, балаға қатысты барлық мәселелерде осы пікірін еркін білдіру құқығын қамтамасыз етеді, және баланың пікіріне оның жасы мен даму деңгейіне сәйкес тиісті мән беріледі.»
Модельдер
Жастарды шешім қабылдауға немесе өзгерістерге қатысуға тарту үшін жастар қатысуының әртүрлі үлгілерін қолдануға болады. Марк Янс пен Курт Де Бэкер жастар қатысуының үшбұрышын ұсынады. Бұл модель жастардың қоғаммен белсенді түрде қатысатынын көрсетеді, егер оларға үш нақты өлшем ұсынылса: біріншіден, оларға қарсы шығуға болатын нәрсе болуы керек. Содан кейін, олар өздерінің өзгертуге қабілетті екенін сезінуі керек, ал ең соңында мәселені тиімді шешу үшін басқалармен байланыса алуы керек. Харттың қатысу сатысы – жастар қатысу жобаларын әзірлеу және іске асыру кезінде қолданылатын модель. Оның мақсаты – жастарға шешім қабылдауға белсенді қатысуға мүмкіндік беру және қоғамда өз даусын білдіруге жағдай жасау. Харт «Қатысу сатысында» 8 қадам бар екенін айтады. Алғашқы үш қадам – манипуляция, әшекейлеу және формалдық – жастарды белсенді қатысуға тартпайды, керісінше, жастар қатысуының басқа деңгейлеріне өтуге мүмкіндік береді. Одан кейінгі бес қадам жастарды шешім қабылдау процесіне толыққанды интеграциялау және оларды белсенді түрде қатыстыру жолдарын қарастырады. Бұл қадамдар эволюциялық сипатта: келесі қадамда ересектер жастардың еріктікпен қатысуы үшін іс-шара ұйымдастырады (жастар тағайындалады, бірақ хабардар етілмейді). Содан кейін жастардың пікірлері қабылданған шешімдерге әсер етеді және олар осы пікірлер бойынша кері байланыс алады (жастармен кеңесіліп, ақпараттандырылады). Келесі қадамда ересектер бастапқы идеяны ұсынады, ал жастар оны өз идеялары мен ұйымдастыру қабілеттерімен іске асыру үшін қажетті шараларды жасайды (ересектер бастама көреді, жастармен билікті бөліседі). Алдындағы қадамда жастар өз идеялары мен жобаларына толыққанды билікке ие болады және шығармашылық еркіндік алады (жастар бастама көреді және іс-қимылға түседі). Соңғы қадамда соңғы бірнеше қадамдар біріктіріледі: жастар идеяны ұсынады және ересектерді оған қосылуға шақырады, осылайша тең серіктестікке қол жеткізіледі (жастар мен ересектер бірлесіп шешім қабылдайды). Адам Флетчер Freechild жобасы арқылы әлеуметтік өзгерістерге жастардың қатысуының ауқымын «Қатысу циклы» арқылы анықтады. БҰҰ-мен байланысты тағы бір зерттеуші Дэвид Дрискелл жастар қатысуына қатысты бірнеше «қадамды» анықтады, ал Дэниел Хо Санг модельдерді горизонтальдық континуум бойынша талдады.
Американың жергілікті қауымдастықтарының білім алу тәсілі
Американың кейбір жергілікті қауымдастықтарында балалар толыққанды қатысушылар ретінде қарастырылады және өз қауымдастықтарында маңызды үлес қосу үшін білім алуға мүмкіндік алады. Олардың отбасылық еңбекке белсенді қатысуы, қоғам мүшесі ретінде қажетті дағдыларды байқап үйренулеріне мүмкіндік береді. Балалар осы мүмкіндікке ие, себебі олар қауымдастықтағы әрбір адаммен бірлесіп жұмыс істей алады. Әртүрлі жастағы балалар өз қауымдастықтарында түрлі міндеттерді атқарады. Мексикадағы Юкатек майяларының қауымдастығында жасына қарамастан, әрбір мүше отбасының күнделікті ісіне белгілі бір деңгейде қатысады. 18 айлық Мари отбасының ең кішкентай баласы. Мари анасына еліктеп, оның сияқты сауытты жапырақпен сүртіп тазалайды. Марияның анасы оны қуанышпен бақылап, жиһазды тазалап отырады. Ол өте кішкентай болғанымен, анасы оның отбасының күнделікті ісіне қатысуға деген құлшынысын қолдайды. Сан-Педроның жергілікті балалары ойын, сабақ, жұмыс және еркін әңгімелесу сияқты іс-шараларға отбасы мүшелерімен, түрлі жастағы қауымдастық мүшелерімен бірге қатысады. Екі-үш жастағы балалар ағаларымен бірге іс-шараларға тартылады. Мысалы, екі-үш жасар балалардың көпшілігі қауымдастықта жеміс-жидек сату сияқты шаруаларға көмектеседі. Бұл балаларға үлкендердің еңбегін көруге және пайдалы дағдыларды үйренуге мүмкіндік береді. Гватемаланың Сан-Педро қаласындағы майя халқының балалары үш жастан бастап егін шаруашылығы, тамақ дайындау және басқаларға күтім жасау сияқты ересектерге тән жұмыстарға қатысады. Осы жаста олар айналасындағылардың іс-әрекетін бақылайды, ал бес жасқа келгенде өздері жұмыс істеуге көмектесе бастайды. Майя балалары ересектердің еңбегіне белсенді қатысып, білім алады. Перудің жоғары Анд тауларындағы Чилихуани қауымдастығында төрт жастағы балалар ерте жастан бастап үй шаруасына көмектеседі және кіші бауырларын күтіп бағады. Төрт жасар Виктор үй шаруасына көмектеседі, анасына қажетті заттарды әкеліп, кішкентай жамылғыларды шаңнан тазалайды және әпкелері сүт ішкенде бөтелкелерін ұстап тұрады. Бұл балаларға байқауға, тыңдауға және үйренуге мүмкіндік береді, осылайша олар өскен сайын осы істерге мағыналы үлес қоса алады. Балалар өскен сайын, оларға көбірек жауапкершілік жүктеледі. Сонымен қатар, дағдылары жетілген сайын, балалар түрлі тапсырмаларды өздігінен атқара алады. Мексиканың Гвадалахара қаласында 9-10 жастағы балалар үйді тазалау сияқты отбасылық шаруаға өздігінен белсенді қатысып, үлес қосатыны хабарланды. Бұл бастама балалардың қауымдастыққа көбірек араласуына мүмкіндік береді. Мысалы, Мексиканың Юкатан штатында он бес жастағы балалар әкелерінің егістігін өңдеп, отбасына зор көмек көрсетеді. Олар бірлесіп жұмыс істеу арқылы, басқалардың идеяларын ескере отырып, әдістерін біріктіріп, ойыншықты қалай жасау керектігін үйренді. Бұл зерттеу көрсеткендей, ерте жастан қауымдастыққа қатысу оларға қатысу және үлес қосу сияқты маңызды құндылықтарды сіңіруге мүмкіндік береді, оларды өз іс-әрекеттерінде қолданады. Көптеген американдық жергілікті қауымдастықтарда балалар толыққанды қатысушылар ретінде қарастырылады. Балалар отбасы мен қауымдастықтың күнделікті ісіне қатысады. Олардың отбасылары мен қауымдастықтарында маңызды рөл атқаруы үшін түрлі мүмкіндіктерге қол жеткізеді, осы арқылы байқап, білім алады.
At different ages, children are performing a variety of tasks in their community. In the Yucatec Mayan community of Mexico, regardless of age, every member can be seen participating in the daily endeavors of their family in some form. At the age of 18 months, Mari is the youngest child in her family. Mari imitates her mother by using a leaf to scrub the stool like her mother. Mari’s mother pleasantly watcher her while she continues to clean the furniture. Although she is very young, her mother welcomes her eagerness to participate in the family’s daily endeavors. Indigenous children of San Pedro engage in activities like play, lessons, work and free standing conversation, with family and community members of different ages. Children from the age of two to three year olds are integrated in activities with their elders. For example, Many two to three year olds do errands around the community and sell fruit or other goods. This gives children greater accessibility to the endeavors of their elders and greater chances to learn useful skills. Around three years old, Indigenous Mayan children from San Pedro, Guatemala are involved in mature work such as farming, cooking, and caregiving. At this age they are observing what others are doing around them, but around five years old they begin to directly help out such as running errands on their own. The Mayan children are able to learn by being highly involved in the adults’ work. In the community of Chillihuani in the high Peruvian Andes, at an early age, children around the age of four years old contribute to their family by running errands and helping take care of younger siblings. Four year old Victor contributes to his family by running errands and helping take care of his two younger sisters by bringing his mother's diapers, going outside to dust small blankets, and holding their bottles while his sisters are drinking milk. This allows children to observe, listen and learn so that they can be able to meaningfully contribute to these endeavors as they get older. As the children become older, they are able to take on more responsibilities. Also, as their skills become more advanced, children are able to take initiative in different tasks. In Guadalajara, Mexico, children around nine to ten years old were reported regularly to take the initiative and contribute to family household works and activities like cleaning the house. This initiation allows children to be more involved in their community. For example, In Yucatan, Mexico, children as young as fifteen year old will take over his father’s field to cultivate which helps out their family immensely. They were able to learn how to build the toy by working together, considering others ideas, and combining their methods. This study shows that being part of the community at an early age allows them to learn important values such as involvement and contribution which they carry out in their own activities. In many Indigenous American communities, children are considered as legitimate contributing participants. Children are integrated in the daily endeavors of the family and community. They have greater access to various opportunities to observe and learn so that they can make a meaningful impact in their family and community.
Қамқорлықтан босатылғандардың қатысуы
Көмекке мұқтаж болған көптеген жастар қоғамға толыққанды қабылдастырылмайды. Олардың жұмыс тауып, жоғары білім алу мүмкіндігі төмен, сондай-ақ адам саудасының, қанаушылықтың және өзіне-өзі зиян келтірудің қаупі жоғары. Соңғы жылдары әлемнің түкпір-түкпірінде қамқорлықтан шыққан жастардың көптеген ұйымдары құрылды. Бірі бірін қолдауға ұмтылысады, екіншілері өздеріне қатысты қабылданатын шешімдерге белсенді қатысуды қамтамасыз етуді мақсат етеді. Олар күтім жүйесін немесе мекемелік емес көмекке көшуді жаңартуға бағытталған жаһандық күш-жігерде ерекше дауыс көтеріп, белсенділік таныстады.