Кіріспе
Балалық шақтан ересекке дейінгі кезең. Жастық – адамның жас кезіндегі өмір кезеңі. «Жастық» сөзі балалық шақтан ересекке дейінгі уақытты білдіреді, бірақ ол денсаулықтың жақсы болуы немесе жас ересек ретіндегі өмір кезеңі сияқты ең жоғары деңгейді де білдіре алады. Жастық – «жастыққа тән сыртқы көрініс, жаңару, күш-қуат, рух және т.б.» деп те анықталады. Оның нақты жас аралығына қатысты анықтамалары әртүрлі, себебі жастық нақты жас шегімен байланысты хронологиялық кезең ретінде анықталмайды; оның аяқталуы белгілі бір іс-әрекеттерге, мысалы, жалақысыз жұмыс істеуге немесе жыныстық қатынасқа түсуге байланысты бола алмайды. Жастық – әртүрлі мәдени көзқарастарға сәйкес адамның тәуелділік деңгейін қалыптастыратын өмірлік тәжірибе. Жеке тәжірибе адамның мәдени нормаларымен немесе дәстүрлерімен қалыптасады, ал жастың тәуелділік деңгейі олардың отбасыларына эмоционалды және экономикалық жағынан қаншалықты тәуелді екенін көрсетеді, бірақ олар кейде ерекшеленеді. Жастық – өмірдегі жас кезең ретінде қарастырылуы мүмкін. Кейде бұл анықтама балалық шақты да қамтиды. Жастық сондай-ақ «Ол өте жас» деген сияқты белгілі бір көзқарас пен мінез-құлықты да білдіреді. Кейбір жағдайларда, мысалы, жұмыспен қамту статистикасында, бұл термин 21 жасқа дейінгі адамдарды да білдіруі мүмкін. Дегенмен, жасөспірімдік – адам өміріндегі нақты даму кезеңіндегі нақты жас аралығын білдіреді, ал жастық – әлеуметтік тұрғыдан құрылған ұғым. БҰҰ жастарға қатысты БҰҰ-ның Youth Habitat (15–32 жас), NCSL (12–24 жас) және Африкалық жастар хартасы (15–35 жас) сияқты бірнеше анықтамалар бар екенін хабарлайды. 2020 жылдың 11 қарашасында Ресей Федерациясының Мемлекеттік Думасы жастар санатының жас шегін 30-дан 35 жасқа дейін көтеру жобасын мақұлдады (қазіргі аралық 14–35 жас). Сонымен қатар Ресей ЕАЭО аясында «жастық» санатының жасын 40 жасқа дейін көтеруді ұсынды. Жастық даму мен қартаюдың биологиялық процестерімен байланысты болғанымен, ол балалық шақтан ересекке дейінгі адамдарға әртүрлі мәдениеттер мен қоғамдардың беретін мағыналарын көрсететін әлеуметтік жағдай ретінде де анықталады. Әлеуметтік жағдай ретінде қарастырылғанда, бұл термин өте төмен әлеуметтік жағдайы бар үлкен жастағы адамға қолданылғанда екіұшты болуы мүмкін; әсіресе, ол әлі де қамқоршыларына тәуелді болса. Ғалымдар жасқа негізделген анықтамалардың мәдениеттер мен уақыттар бойынша тұрақты болмайтынын және жасты анықтау үшін ересектерге көшудегі әлеуметтік процестерге назар аударудың дұрыс екенін айтады. «Бұл әлем жастық қасиеттерін талап етеді: өмір сүру ұзақтығы емес, ақыл-ойының күйі, ерік-жігерінің, қиялданудың қасиеті, қорқыныштан гөрі батылдықтың басымдығы, жайлы өмірден гөрі оқиғаға құштарлық». – Роберт Кеннеди.
Youth is the time of life when one is young. The word, youth, can also mean the time between childhood and adulthood (maturity), but it can also refer to one's peak, in terms of health or the period of life known as being a young adult. Youth is also defined as "the appearance, freshness, vigor, spirit, etc., characteristic of one, who is young". Its definitions of a specific age range varies, as youth is not defined chronologically as a stage that can be tied to specific age ranges; nor can its end point be linked to specific activities, such as taking unpaid work, or having sexual relations. Youth is an experience that may shape an individual's level of dependency, which can be marked in various ways according to different cultural perspectives. Personal experience is marked by an individual's cultural norms or traditions, while a youth's level of dependency means the extent to which they still rely on their family emotionally and economically. but they are occasionally differentiated. Youth can be referred to as the time of life, when one is young. The meaning may in some instances also include childhood. Youth also identifies a particular mindset of attitude, as in "He is very youthful". For certain uses, such as employment statistics, the term also sometimes refers to individuals from the ages of up to 21. However, the term adolescence refers to a specific age range during a specific developmental period in a person's life, unlike youth, which is a socially constructed category. The UN also states they are aware that several definitions exist for youth within UN entities such as Youth Habitat 15–32, NCSL 12 24, and African Youth Charter 15–35. On November 11, 2020, the State Duma of the Russian Federation approved a project to raise the cap on the age of young people from 30 to 35 years (the range now extending from 14 to 35 years). At the same time, Russia proposed to raise the age of the category "youth" to 40 in the EAEU. Although linked to biological processes of development and aging, youth is also defined as a social position that reflects the meanings different cultures and societies give to individuals between childhood and adulthood. The term in itself when referred to in a manner of social position can be ambiguous when applied to someone of an older age with very low social position; potentially when still dependent on their guardians. Scholars argue that age based definitions have not been consistent across cultures or times and that thus it is more accurate to focus on social processes in the transition to adult independence for defining youth. "This world demands the qualities of youth: not a time of life but a state of mind, a temper of the will, a quality of imagination, a predominance of courage over timidity, of the appetite for adventure over the life of ease." – Robert Kennedy
Youth is the stage of constructing the self concept. The self concept of youth is influenced by variables such as peers, lifestyle, gender, and culture. It is a time of a person's life when their choices are most likely to affect their future.
Жастық – өзін-өзі танудың кезеңі. Жастың өзін-өзі тануына құрбылар, өмір салты, жынысы және мәдениеті сияқты факторлар әсер етеді. Бұл адамның болашағына ең көп әсер ететін таңдаулар жасалатын өмір кезеңі.
Youth is the time of life when one is young. The word, youth, can also mean the time between childhood and adulthood (maturity), but it can also refer to one's peak, in terms of health or the period of life known as being a young adult. Youth is also defined as "the appearance, freshness, vigor, spirit, etc., characteristic of one, who is young". Its definitions of a specific age range varies, as youth is not defined chronologically as a stage that can be tied to specific age ranges; nor can its end point be linked to specific activities, such as taking unpaid work, or having sexual relations. Youth is an experience that may shape an individual's level of dependency, which can be marked in various ways according to different cultural perspectives. Personal experience is marked by an individual's cultural norms or traditions, while a youth's level of dependency means the extent to which they still rely on their family emotionally and economically. but they are occasionally differentiated. Youth can be referred to as the time of life, when one is young. The meaning may in some instances also include childhood. Youth also identifies a particular mindset of attitude, as in "He is very youthful". For certain uses, such as employment statistics, the term also sometimes refers to individuals from the ages of up to 21. However, the term adolescence refers to a specific age range during a specific developmental period in a person's life, unlike youth, which is a socially constructed category. The UN also states they are aware that several definitions exist for youth within UN entities such as Youth Habitat 15–32, NCSL 12 24, and African Youth Charter 15–35. On November 11, 2020, the State Duma of the Russian Federation approved a project to raise the cap on the age of young people from 30 to 35 years (the range now extending from 14 to 35 years). At the same time, Russia proposed to raise the age of the category "youth" to 40 in the EAEU. Although linked to biological processes of development and aging, youth is also defined as a social position that reflects the meanings different cultures and societies give to individuals between childhood and adulthood. The term in itself when referred to in a manner of social position can be ambiguous when applied to someone of an older age with very low social position; potentially when still dependent on their guardians. Scholars argue that age based definitions have not been consistent across cultures or times and that thus it is more accurate to focus on social processes in the transition to adult independence for defining youth. "This world demands the qualities of youth: not a time of life but a state of mind, a temper of the will, a quality of imagination, a predominance of courage over timidity, of the appetite for adventure over the life of ease." – Robert Kennedy
Youth is the stage of constructing the self concept. The self concept of youth is influenced by variables such as peers, lifestyle, gender, and culture. It is a time of a person's life when their choices are most likely to affect their future.
Басқа анықтамалар
Сахарадан оңтүстік Африканың көп бөлігінде "жастар" термині көбінесе 12-ден 30-ға немесе 35-ке дейінгі жас жігіттерге қатысты қолданылады. Нигериядағы жастар – Нигерия Федеративтік Республикасының 18-ден 35-ке дейінгі жастағы барлық азаматтарын қамтиды. Көптеген Африка қыздары жастық шағын жасөспірім кезеңі басталып, үйлену мен ана болудың арасындағы қысқа мерзім ретінде басынан өткізеді. Бірақ қалалық жерлерде кедей әйелдер бала туғанның өзінде, тіпті некеден тыс туған жағдайда да, жастар ретінде ұзақ уақыт саналады. Мәдени тұрғыдан қарағанда, Латын Америкасы мен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы жастардың гендерлік тұрғыдан құрылуы Сахарадан оңтүстік Африкадан өзгеше. Вьетнамда жастар туралы кең таралған түсініктер екі жыныстың 15-тен 35-ке дейінгі жастағы әлеуметтік-саяси құрылысы болып табылады. Бразилияда "жасөспірімдер" термині екі жыныстың 15-тен 29-ға дейінгі жастағы адамдарын білдіреді. Бұл жас диапазоны Бразилия заңнамасына Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) сияқты халықаралық ұйымдардың әсерін көрсетеді. Сондай-ақ, ол балалардың құқықтары туралы таралым арқылы Бразилиядағы күнделікті өмірге енген жасөспірімдік туралы түсінікпен де қалыптасады. 12 тамыз күні Біріккен Ұлттар Ұйымы тарапынан Халықаралық жастар күні деп жарияланды.
Жастар құқықтары
Балалардың құқықтары – балаларға тиесілі барлық құқықтарды қамтиды. Олар үлкейгенде, оларға жаңа құқықтар беріледі (мысалы, дауыс беру, келісім беру, көлік жүргізу және т.б.) және міндеттер (қылмыстық жауапкершілікке тартылу және т.б.). Жастардың кейбір шешімдерді немесе әрекеттерді өздік, тәуелсіз немесе заңды түрде жасауға құқығы жоқ ең төменгі жас шектері болады. Мұндай шектеулердің арасында: дауыс беру жасы, үміткер болу жасы, сексуалдық келісімге қол жеткізу жасы, толыққанды құқықты жасқа толу жасы, қылмыстық жауапкершілік жасы, алкоголь ішу жасы, көлік жүргізу жасы және т.б. Жастар осы шектерге жеткеннен кейін, дауыс беруге, жыныстық қатынасқа түсуге, алкогольдік сусындарды сатып алуға немесе ішуге, көлік жүргізуге және т.б. құқылы болады.
Сайлау жасы
Сайлау жасы – заңмен белгіленген, адамның қоғамдық сайлауда дауыс беруге қабілетті болуы үшін жетуі тиіс ең төменгі жас. Көбінесе бұл жас 18-ге орнатылады, алайда 16 және 21 жасқа дейінгі жастар да кездеседі (төмендегі тізімге қараңыз). Зерттеулер көрсетсе, 18 жастағылардың 21%-ы дауыс беру тәжірибесіне ие. Бұл өте маңызды құқық, себебі дауыс беру арқылы олар өздері таңдаған саясатты, ересек ұрпақтың ғана емес, қолдауға мүмкіндік алады.
Кандидат болу жасы
Кандидат болу жасы – белгілі бір сайланатын мемлекеттік лауазымды атқаруға заңды түрде лайықты болу үшін адамның ең төменгі жасы. Көп жағдайда, бұл адамның сайлауға түсуге немесе дауыс беру құқығын алуға болатын жасын да анықтайды.
Ықыласпен келісім жасы
Құқықтық келісім жасы – адамның жыныстық актілерге заңды түрде келісім беруге қабілетті деп есептелетін жас, демек, екінші адаммен жыныстық қатынасқа түсуге заңмен рұқсат етілген ең төменгі жас. Келісім жасы туралы заңдардың ерекшелігі – ең төменгі жасқа толмаған адам құрбандық деп, ал оның жыныстық серігі кінәлі деп қарастырылады.
Сәбилікті қорғау
Балалық шақты қорғау – бұл қылмыстық жауапкершілік жасына жетпегендіктен, «бала» деп танылған айыпталушыларды жасаған іс-әрекеттері үшін қылмыстық жауапкершіліктен босататын, себеп ретінде танылатын қорғаныс түрі. Бұл балалардың жасқа және тәжірибеге байланысты толыққанды ой-шешім қабылдау қабілетінің жетілмегендігін білдіреді, сондықтан оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту мүмкін емес. Белгілі бір жасқа жеткеннен кейін, жасына және жасалған қылмыстың түріне қарай жауапкершілік деңгейлері болуы мүмкін.
Ішуге жарамдылық жасы
Алкогольдік сусындарды тұтынуға немесе сатып алуға болатын жас – осы жасқа толған адамдарға ғана рұқсат етіледі. Бұл заңдар алкогольді қай уақытта және қай жерде ішуге болатыны сияқты көптеген мәселелер мен мінез-құлықтарды қамтиды. Кейбір елдерде алкогольді ішуге рұқсат етілген ең төменгі жас, оны сатып алуға рұқсат етілген жастан өзгеше болуы мүмкін. Бұл заңдар әртүрлі елдерде әртүрлі болады және көптеген заңдарда ерекше жағдайлар немесе қосымша шарттар қарастырылған. Көптеген заңдар тек қоғамдық орындарда алкоголь ішуге қатысты, ал үйде алкогольді тұтыну көбінесе реттелмейді (бірақ Ұлыбританияда жеке орындарда ересектердің бақылауымен ішуге рұқсат етілген ең төменгі жас бес жасқа тең). Сондай-ақ, кейбір елдерде алкогольдік сусындардың түрлеріне қарай жас шектеулері әртүрлі болуы мүмкін.
Жүргізу жасы
Көлік жүргізуге рұқсат етілетін жас – жүргізуші куәлігіне үміткер бола алатын жас. Көлік жүргізу жасы ең төменгі болатын елдер (17 жастан төмен) – Аргентина, Австралия, Канада, Сальвадор, Исландия, Израиль, Македония, Малайзия, Жаңа Зеландия, Филиппин, Сауд Арабиясы, Словения, Ұлыбритания (Батыс Еуропа) және АҚШ. Канаданың Альберта провинциясы мен АҚШ-тың бірнеше штаттары 14 жасқа дейінгі жастарға көлік жүргізуге мүмкіндік береді. Нигерде көлік жүргізуге жол берілетін ең жоғары жас – 23 жас. Үндістанда 18 жасқа толған соң лицензия алып, көлік жүргізуге болады.
Заң бойынша еңбекке жарамдылық жасы
Заң бойынша жұмыс істеуге рұқсат етілген ең төменгі жас – әр елде немесе заңдық аумақта жұмыс істеу үшін заңмен белгіленген адамның ең төменгі жасы. Көптеген елдерде ересек болу шегі, немесе "толыққандық жас" деп заңмен танылған жас 18-ге белгіленген. Жұмыс істеуге рұқсат етілген жасқа жеткенімен, толыққандық жасқа толмағандарға кейбір еңбек түрлеріне тыйым салынуы мүмкін. Мұндай еңбек түрлері қауіпті, денсаулыққа зиянды немесе кәмелетке толмағандардың моральдық құндылықтарына зиян келтіруі мүмкін болады.
Жоғары білім берудегі студенттердің құқықтары
Студенттік құқықтар – студенттердің құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ететін, сондай-ақ білім алуға салған инвестицияларынан тиімді пайдалануға мүмкіндік беретін азаматтық, конституциялық, шарттық және тұтынушылық құқықтардың жиынтығы. Оларға сөз бостандығы мен бірлестік құру құқығы, әділ сот процесіне құқық, теңдік, дербестік, қауіпсіздік және жеке өмірге қатысты құқықтар, сонымен қатар мұғалімдер мен әкімшіліктің студенттермен қарым-қатынасын реттейтін шарттар мен жарнамадағы жауапкершілік құқығы кіреді.
Темекі шегу жасы
Темекі шегу жасы – темекі өнімдерін сатып алуға және/немесе қоғамдық жерлерде темекі тартуға рұқсат етілген ең төменгі жас. Көптеген елдер бұл заңды ұлттық деңгейде реттейді, бірақ кейбір жағдайларда бұл функция штаттардың немесе провинциялардың құзыретінде болады.
Мектеп және білім беру
Жастар өмірінің көп бөлігін білім беру ортасында өткізеді, ал мектептердегі, колледждердегі және университеттердегі тәжірибелері олардың кейінгі өміріне үлкен әсер етеді. Зерттеулер көрсеткендей, кедейлік және табыс деңгейі орта мектепті бітірмей қалу ықтималдығына әсер етеді. Бұл факторлар жастардың колледжге немесе университетке түспеу ықтималдығын да арттырады. АҚШ-та 16-24 жас аралығындағы жастардың 12,3 пайызы оқумен немесе жұмыспен айналыспайды.
Ауыр салмақтан арылу
Қазір АҚШ-тағы әрбір бесінші бала семіздікке шалдыққан, және бұл балалар мен жасөспірімдер арасындағы ең көп таралған тамақтану ауруы. Семіздікпен байланысты аурулар ересектерде жиірек кездеседі, бірақ семіздіктің маңызды салдары, сондай-ақ ересектердегі аурулардың басталуы семіз балалар мен жасөспірімдерде де байқалады. Ауыр салмақты балаларға қатысты кемсіту балалық шақта басталып, уақыт өте келе жүйелене түседі. Семіз балалар теңдестерінен биік болуы мүмкін, сондықтан оларды ересектердей қарайды. Мұндай дұрыс емес күтулер олардың әлеуметтенуіне кері әсер етеді. Ересектерде семіздікке байланысты туындайтын жүрек-қан тамырлары ауруларының көптеген салдары балалық шақта басталатын бұзылыстармен байланысты. Гиперлипидемия, гипертония және глюкозаға төзімділіктің бұзылуы семіз балалар мен жасөспірімдерде жиірек кездеседі. Жалпы дене майына тәуелсіз, ішкі майға қатысты жүрек-қан тамырлары қауіп факторларының байланысы әлі де толық анықталған жоқ. Ұйқыдағы дем тоқтауы, мидың псевдотуморы және Блоунт ауруы – тез және тұрақты салмақ жоғалтуды қажет ететін маңызды аурулар. Балалық шақта қауіптің бірнеше кезеңі пайда болғанымен, ерте балалық шақта пайда болған семіздік ересектерде ауру мен өлім-жітімге әкелетін жоғары қауіптің себебі бола ма, әзірге белгісіз.
Қиындықтар
Мектеп жасындағы балалар мен жасөспірімдер арасындағы қорлаушылықтың әл-ауқатқа және әлеуметтік қарым-қатынастарға әсер ететін маңызды мәселе екені көбінесе мойындалуда. Жастар арасындағы қарым-қатынаста белгілі бір деңгейдегі жанжал мен мазақтау кездеседі, бірақ қорлаушылық жастардың денсаулы дамуына күшті қауіп төндіреді. Қорлаушылықтың анықтамасы бойынша ғылыми әдебиеттерде жалпы келісім бар. Қорлаушылық бойынша жүргізілген зерттеулердің көп бөлігі Еуропа мен Австралияда жасалған. Елдер арасында қорлаушылықтың таралуында айтарлықтай айырмашылықтар байқалған. Жасөспірімдердің денсаулығына қатысты халықаралық сауалнамада, ағымдағы оқу жылында кем дегенде бір рет қорлауға ұшырағанын хабарлаған оқушылардың үлесі кейбір елдерде 15%-дан 20%-ға дейін, ал басқаларында 70%-ға дейін жеткен. Ерекше алаңдаушылық тудыратыны – жиі қайталанатын қорлаушылық, әдетте аптасына бір немесе одан да көп рет болатын жағдайлар. Халықаралық зерттеулерде жиі кездесетін қорлаушылықтың көрсеткіші бір ирландтық үлгіде 1,9%-дан Мальтадағы зерттеуде 19%-ға дейін ауытқып келеді. Қорлаушылыққа қатысқан жастардың ерекшеліктерін зерттеген зерттеулер тұрақты түрде қорлаушылардың да, қорлауға ұшырағандардың да, осы мәселеге қатысы жоқ құрбыларына қарағанда нашар психоәлеуметтік бейімделуін көрсетеді. Басқаларды қорлайтын жастар көбінесе мінез-құлқында бұзылыстарға бейім және мектепке деген қызығушылығы төмен болады, ал қорлауға ұшыраған жастар көбінесе қауіпсіздіксіздік, алаңдаушылық, депрессия, жалғыздық, бақытсыздық, физикалық және психикалық денсаулық проблемалары және өзіне сенімсіздік сезіміне бейім. Сондай-ақ, қорлауға ұшыраған ер балалардың дене күші жалпы ер балаларға қарағанда нашарлау болуы мүмкін. Қорлаушылық жасаған және қорлауға ұшыраған жастардың ерекшеліктерін зерттеген аз ғана зерттеулер осы топтың ең нашар психоәлеуметтік бейімделуін көрсеткен.
Жалпы
Жаһандану мен трансұлттық ағындар жыныстық қатынастарға, жеке тұлғаларға және субъективтілікке нақты әсер етті. Батыстың ықпалы азайып, жаһандық тәртіп күшейе түскен кезде, заманауилық, өркениет және әлеуметтік жақсарту идеологиялары шеңберінде халықты бақылау, "қауіпсіз жыныстық қатынас" және "жыныстық құқықтар" туралы әңгімелер пайда болды. Дәлелдерге негізделген жыныстық тәрбие бағдарламалары жасөспірімдердің қауіпті жыныстық мінез-құлқының алдын алу және жыныстық денсаулықты нығайтуда маңызды рөл атқарады. Мұндай бағдарламалар жыныстық жолмен берілетін инфекциялар мен ерте жүктіліктің салдары туралы нақты ақпаратпен қатар, қарым-қатынас және шешім қабылдау дағдыларын дамытуға көмектеседі. Бұл бағдарламалар көбінесе мектептерде іске асырылады, олар жоғары оқуға түсу көрсеткіштері бар аймақтарда көптеген жасөспірімдерге жетеді. Дегенмен, барлық жастар мектепке бармайтындықтан, жыныстық тәрбие бағдарламалары клиникаларда, жасөспірімдерді түзету орталықтарында және жастарға бағытталған қоғамдық ұйымдарда да жүзеге асырылуда. Айта кетейік, кейбір бағдарламалар оқу бағдарламасына шағын түзетулер енгізілген жағдайда мектептер мен қоғамдық орталарда қауіпті жыныстық мінез-құлқты азайтуға себін тигізеді.
Филиппин
Сангюньянг Кабатан ("Жастар кеңесі" ағылшын тілінде), көбінесе SK деп аталады, Филиппиндегі әрбір барангада (ауыл немесе округ) 2013 жылғы барангай сайлауына дейін "тоқтатылғанға" дейін болған жастар кеңесі еді, бірақ толығымен жойылған жоқ. Кеңес өз барангайында кем дегенде алты ай тұрған және дауыс беруге тіркелген 15-17 жас аралығындағы жасөспірімдерді өкілдік етті. Бұл ауылдың жергілікті жастар заң шығару органы болды және осылайша үкіметтің жергілікті жастар бағдарламалары мен жобаларын басқарды. Сангюньянг Кабатан КБ немесе Кабатанг Барангайдың (Ауыл жастары) бөлігі болды, ол 1991 жылғы Жергілікті өзін-өзі басқару кодексі қабылданған кезде таратылды.
Оңтүстік аймақта
Жастардың басым көпшілігі дамушы елдерде тұрады: Біріккен Ұлттар Ұйымының мәліметтері бойынша, әлемде 15-25 жас аралығындағы жастардың 85 пайызы дамушы елдерде тұрады, және бұл көрсеткіш 2025 жылға қарай 89,5 пайызға жетеді деп болжанып отыр. Бұл көпшілік өте алуан түрлі: кейбіреулері ауылдық жерлерде өмір сүреді, ал көптегендері Үндістан, Моңғолия және Азияның басқа да аймақтарындағы, сондай-ақ Оңтүстік Америкадағы халық тығыз қоныстанған ірі қалаларда тұрады. Бірі – тайпалық қоғамда дәстүрлі тіршілікке ие, енді бірі – геттоларда жастардың жаһандық мәдениетіне қатысады. Дамушы елдердегі көптеген жастардың өмірін кедейлік, ал кейбіреулерін аштық және таза судың жетіспеушілігі анықтайды, сонымен қатар қарулы қақтығыстарға тартылу да жиі кездеседі. Денсаулық сақтау мәселелері кеңінен таралған, әсіресе кейбір аймақтардағы HIV/AIDS-тың көптеп кездесуіне байланысты. Біріккен Ұлттар Ұйымының есебуынша, 200 миллион жас кедейлікте өмір сүреді, 130 миллионы сауатсыз, ал 10 миллионы HIV/AIDS-қа шалдыққан.