Кіріспе
Жастардың қоғамдық ұйымдастыруға қатысуы арқылы әлеуметтік өзгерістерге ұмтылысы
Жастар белсенділігі – 15-24 жас аралығындағы адамдардың әлеуметтік өзгерістерді ұйымдастыру үшін қоғамдық қозғалыстарға қатысуы. Жастар белсенділігі саяси қатысу мен белсенділіктің өзгеруіне әкелді. Жастар белсенділігіндегі маңызды өзгеріс – «Альтер-активизмнің» пайда болуы, оның нәтижесінде жас белсенділердің өмірлік тәжірибесі мен байланысқа ден қою үлкен мәнге ие болды. Жас белсенділер климаттық өзгерістер, аборт құқығы және қару қолдану сияқты көптеген мәселелер бойынша қоғамдық наразылықтар мен жақтаушылықта жетекші рөл атқарып келеді. Бұрынғы наразылықтар мен жақтаушылықтан өзгеше, технология осы заманауи жастар қозғалысының негізгі құралына айналды. Көптеген зерттеулер көрсеткендей, интернетті пайдалану және онлайн ақпарат іздеу саяси қатысуға жағымды әсер етеді. Twitter, Instagram және YouTube сияқты танымал қосымшалар 21-ғасырдағы жас белсенділер үшін ең жаңа құралдарға айналды. Технология мен цифрлық медианы қолдану жастардың белсенділікке қатысуын өзгертіп, жастардың бұқаралық ақпарат құралдарындағы белсенділігі ересек ұрпақтан жоғары деңгейде.
Шолу
Жастардың саясатқа қатысуы соңғы 10 жылда артып келеді. Дегенмен, көптеген жастар өздерінің қоғамда өзгерістерді қолдауға қабілетті, сауалдар қоятын және хабардар азаматтар. Жастар – икемді санат, оның басталу және аяқталу жасы мәдени контекстке қарай өзгереді, бірақ көбінесе адам өміріндегі нақты мәселелер немесе саясатпен тікелей байланысты ерекше кезең болып табылады. Бұл саясат, денсаулық сақтау және әлеуметтік мәселелерді қамтуы мүмкін. Әлеуметтік-саяси даму – "қоғамдық және саяси іс-қимылды қолдайтын таным, дағды, көзқарас, дүниетанымы және эмоциялардың жиынтығын қамтитын психологиялық процесс" (Уотс, Гриффит және Абдул Адил, 1999). Уотс пен Фланнаган жастардың әлеуметтік талдауларына, дүниетанымына және өздерінше әрекет ету қабілетіне әсер ететін, сондай-ақ оларға қоғамдық өмірге қатысуға мүмкіндіктер мен қолдау беретін ЖСД процесін одан әрі анықтады (2007). Бүгінгі таңдағы жастар белсенділігінің басым түрі – әлеуметтік белсенділік, өйткені әлемдегі миллиондаған жастар ұйымдастырылған, хабардар, басшылыққа алынып, ересектер бағалайтын әлеуметтік белсенділікке қатысады. Білім беру реформасы, балалардың құқықтары және үкіметтік реформа сияқты көптеген бастамалар жастарды осылай қатысуға шақырады, бұл көбінесе «жастардың үні» деп аталады. Жастар кеңестері – осының бір мысалы. Жастар белсенділігі жастардың ересектер бастаған қозғалыстың негізгі күші болуын қажет етеді. Мысалы, «Sierra Club» жастар өздерінің достарын экологиялық қозғалысқа қосылып, белсенді болуға ынталандырады. «SEAC» және Ұлттық жастар құқықтары қауымдастығы сияқты көптеген ұйымдар да жастар құрғаннан кейін ересектерге айналды. Жастардың саяси белсенділігі көбінесе мектептерде және ересектер қоғамынан тыс жерлерде жүзеге асатындықтан назардан тыс қалуы мүмкін, бірақ жастар мектептерде жастар белсенділік тобын құру кезінде жиі қарсылыққа кезеседі. Мемлекеттік мектептердің негізгі иесі ретінде жастар студенттердің бастамасымен мектептердегі өзгерістерді және білім беру реформасын қолдау үшін студенттік белсенділікке және мағыналы студенттік қатысуға ұмтылады. Жастардың мектептерде немесе қоғамдық орындарда саяси пікір алмасуына және іс-қимылға қатысуына кедергі келтіретін құрылымдық теңсіздіктер бар. Мектеп клубтарының ресми мәртебе алуы үшін ересек кеңесшісі қажет, бұл мектептегі ересектер билігінің иерархиясын одан әрі күшейтеді. Twitter жастар белсенділері өздерінің наразылықтарын тарату үшін қолданатын көптеген мүмкіндіктерге ие. Басқа көптеген қосымшалар сияқты, Twitter-де де тікелей эфирге шығу мүмкіндігі бар, ол «Араб көктемі» немесе «Occupy» қозғалысы сияқты қозғалыстар үшін өте маңызды болды. Твиттердегі тікелей эфир ғана күшті құрал емес – хэштегтер жастардың онлайн белсенділігінің ландшафтын өзгертті. Көптеген қазіргі заманғы қозғалыстар үшін хэштег көптеген топтарды негізгі бұқаралық ақпарат құралдарына жеткізді. Мысалы, 5 жыл ішінде #BlackLivesMatter хэштегі тек Twitter-де 30 миллионнан астам рет таратылды. Хэштегтің күші мен танымалдығын пайдаланып, бұл жас белсенділер полицияның қатыгездігі және американдық жүйедегі нәсілшілдік туралы кең ауқымды әңгімелесуге мүмкіндік алды. #BlackLivesMatter соңғы жылдары Twitter-де қозғалыс тудырған жалғыз үлкен қозғалыс емес. 2017 жылдың қазан айында #MeToo қозғалысы Twitter-ді дүр сілкіндірді және алғашқы аптада ғана бұл жеке оқиғалар 6 миллионнан 37 миллионға дейін Twitter пайдаланушыларына жетті деп есептеледі. Twitter-дің анонимділігі әйелдерге зорлық-зомбылық туралы жеке оқиғаларын қорқынышсыз бөлісуге мүмкіндік берді және бұл оқиғалар қозғалысты күшейтуге көмектесті. Осы әлсіз байланыстардың нәтижесінде «слактивизм» – белсенділіктің жаңа, тиімсіз түрі пайда болды. Слактивизмнің танымал мысалы – Kony 2012 әлеуметтік медиа кампаниясы. Бұл кампания бейнесі миллиондаған рет қаралып, әлеуметтік желілерде кең таралғанмен, оффлайн режимінде сондай әсерге ие болмады. Бір жылдан кейін, 2013 жылы Kony кампаниясы қайта іске қосылды, бірақ бұрынғыдай әсерге ие болмады. Бұл – осы қосымшалардан туындайтын слактивизмнің бір мысалы ғана.
Видео блог жазу
Видео блогтау адамдардың онлайн қарым-қатынас жасауының маңызды бөлігіне айналды, әсіресе Instagram, YouTube, Snapchat және тіпті TikTok сияқты қосымшаларда. Осы бейнелер мен суреттерді бөлісу мүмкіндігі Instagram-да ерекше көзге түседі. Instagram белсенділерге өз наразылықтарын әлемнің түкпір-түкпіріндегі көрермендерге тікелей эфирде таратуға мүмкіндік берді. Тікелей трансляция – Instagram-ның жалғыз күшті жағы емес. Instagram пайдаланушыларға әлеуметтік капитал жинауға және тіпті онлайн-іс-әрекеттерінен көлік табуға мүмкіндік беретін платформаға айналды. «Инфлюенсерлер» құруы азшылық топтарының өкілдігін арттырып, олар үшін онлайн қауымдастықтардың пайда болуына ықпал етті. «Инфлюенсер» ұғымы ғана Instagram саяси аренаны қалыптастырған жоқ. Instagram сонымен қатар адамдарға осы қосымша арқылы өздерінің «саяси ұстанымдарын» қалыптастыруға мүмкіндік беретін визуализацияларды бөлісуге арналған платформа ұсынды. Жастар белсенділері видео блогтарды өз құрбылары мен аудиториясына жетіп, қолдау жинап, пікір-алысқалыс жүргізіп, басқаларды жұмылдыру үшін пайдалана алады. Жас белсенділер идеялар мен қажеттіліктерін жеткізуге, ресурстар мен жақтастарды ұйымдастыруға және қолдаушыларының мақсаттарына жету үшін бейнелерді пайдаланады. YouTube белсенділерге онлайн кеңістікте қалыптасатын қауіпті эхо-камерадан шығуға көмектесті. Осы эхо-камерадан шығу арқасында жас YouTube белсенділері мен ұйымдар өздерінің мәселелері туралы кеңірек талқылауға мүмкіндік алды. YouTube «влогерлерге» өмірін жариялауға ғана емес, сонымен қатар үлкен аудиториямен жеке (және саяси) әңгімелер жүргізуге мүмкіндік беретін платформа ұсынды. Влогтау, әсіресе Араб көктемі кезінде, жастар белсенділігінде кең таралды. Араб көктемінің бастапқы кезеңінде Египеттік Асма Махфуз YouTube-қа жариялаған видео блогы кеңінен тарады. Көптеген адамдар осы видео блог 2011 жылы Египетте болған төңкерістің туындауына бір себеп болды деп санайды. Араб көктемі сияқты, видеолар (әсіресе YouTube) 2011 жылы Occupy қозғалысында да маңызды рөл атқарды. YouTube наразылық білдірушілерге полицияның зорлық-зомбылық әрекеттерін көрсетуге, сондай-ақ бірлік пен рухты көтеру үшін музыкалық бейнелер сияқты материалдарды бөлісуге мүмкіндік берді.
Индимедиа
Тәуелсіз медиа орталығы, сондай-ақ Indymedia деп те аталады, – жастарды әлеуметтік қозғалыстарға белсенді түрде қатыстыруға көмектескен жаңа құбылыс. Бұл жастардың қоғамдық кеңістікте саяси актерлер ретінде мойындалуына әкелді. Әлем халқының 46%-ын 18 жасқа дейінгі жандар құрайды, және осы жастар ХХІ ғасырдың басындағы екі онжылдықта дүние жүзінде маңызды рөл атқарды.
Оңтүстік Африка
Жастардың саяси белсенділік танытуының классикалық мысалы – Советодағы көтерілістер. Мұғалімдер қанаушылардың тілі – африкаанс тілінде оқытуды бастағанда, балалар бейбіт шеру үшін көшеге шықты. Полицияның реакциясы қатыгездікпен болды және 1976 жылдың 16 маусымында кем дегенде 25 адам қаза тапты. Зорлық-зомбылық жалғасып, бүкіл елге тарады. Жыл соңына дейін 575 адам қаза тауып, 2389 адам жарақат алды.
Индонезия
Индонезиядағы жастар белсенділігі түрлі формада көрініс береді, оның ішінде үкіметтерді құлату және бұрынғы отаршылдық билікті жою мақсатымен өткен көптеген жаппай наразылықтар бар. Индонезиядағы жастар белсенділігінің негізгі қозғаушы күштері – халықтың жергілікті құқықтары мен ұлттық бірлік, коммунизмді қолдау, коммунизмге қарсылық, демократияны қолдау және радикалды ислам. Активтердің кең таралған түрі – "масса", яғни мотоциклдер, жүк көліктері, музыка және көптеген жастардың жаяу шеруі. Мұндай шерулерге көбінесе ер адамдар қатысады және олар белгілі бір саяси мәселені талқылауға арналған митингпен аяқталады. Жалпы алғанда, соңғы төрт онжылдық бойында жастар саяси өзгерістерді іздеп келеді.
Малайзия
Малайзияда видео блогтар күннен-күнге танымал болып келеді. Жастар белсенділері өздерінің бейнелері мен тәуелсіз фильмдерін танымал EngageMedia сайтына жүктейді. Малайзиялықтар осы арқылы жастарды азамат журналистерге айналуға ынталандырады. Жастар EngageMedia-ны өз видео блогтары үшін қауіпсіз кеңістік деп санайды, бірақ қандай да бір жазадан сескенеді. Жастар әлеуметтік және саяси мақсаттар үшін АКТ-ны пайдаланады. 2011 жылғы жалпы сайлауда 21 мен 34 жас аралығындағы адамдар онлайн саясатқа белсенді қатысты. Блогтарда, Facebook немесе Twitter-де сайлау туралы жазған жастардың үлесі 28 пайызды құрады, ал жалпы халықтың көрсеткіші тек 10 пайызды ғана көрсетті.
Сауд Арабиясы
Сауд Арабиясының жас азаматтары ашық әрекетке тыйым салынғандықтан, сыртқа шықпайтын қарсылық түрлерін қолданады. Студенттер жеке қауіп-қатерге қарамастан, өз пікірлері мен сезімдерін блогтарда жариялайды.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарында жастар белсенділігі әлеуметтік құбылыс ретінде XIX ғасырдың ортасы мен соңында қалыптасты, осы кезде жастар жұмыс жағдайларына, жалақыларына және жұмыс уақытына наразылық білдіріп, еңбек ереуілдерін ұйымдастыра бастады. Мэри Харрис "Мама" Джонс 1908 жылы АҚШ-та жастар белсенділігін алғаш рет ұйымдастырып, 100 мың бала шахтерді Пенсильвания штатының көмір шахталарынан Вашингтон қаласындағы АҚШ Капитолийіне дейін шеруге шығарды. Ұлттық газет тасымалдаушы жастар да олардан кейін ерді. Бұл әрекеттер сол кездегі бұқаралық ақпарат құралдарын жастардың мүдделерін олардың замандас ересек жұмысшыларынан бөліп қарауға итермеледі. Бұл үзіліс 1930 жылдарға дейін сақталды, ол кезде Америка Жастар Конгресі АҚШ Конгресіне «Жастар құқықтары туралы заң жобасын» ұсынды. Олардың іс-әрекеттері 1920 жылдардан 1940 жылдардың басына дейін АҚШ-та кеңінен тараған студенттік қозғалыстың өркендеп дамуын көрсетті. 1950 жылдары Студенттік бейбітшілік координациялық комитеті жастарды азаматтық құқықтар қозғалысына тартты. 1959 жылы Мартин Лютер Кинг кіші жас белсенділерді Бирмингем, Алабама штатында Булл Коннордың нәсілшілдік құқық қорғау тәжірибесіне қарсы наразылыққа шақырды. Том Хейден, Кит Хефнер және басқа да 1960 жылдардағы жастардың азаматтық құқықтар, жастар құқықтары және соғысқа қарсы белсенділігі қазіргі жастар белсенділігі үшін маңызды үлгі болды. Джон Холт, Майлс Хортон және Пауло Фрейре осы кезеңде маңызды рөл атқарды. Жастық шақ және оның еркін білдірілуі осы дәуірді анықтады. XXI ғасырда АҚШ-тағы жастар белсенділігі әлеуметтік желілерге көшті, олар арқылы жастар ақпаратты, ресурстарды, сілтемелерді және петицияларды жылдам тарату мүмкіндігіне ие болды.
XXI ғасырдағы жастар белсенділігінің басты тұстары
Жастар белсенділігі XXI ғасырда жергілікті, өңірлік, ұлттық және халықаралық деңгейде жалғасуда. Бүгінгі жастар белсенділері Twitter, Instagram, Facebook және TikTok сияқты технология мен әлеуметтік желілер платформаларын пайдаланып, экономикалық теңсіздік, полицияның қате әрекеттері, нәсілдік теңсіздік және тағы да көптеген мәселелерді әшкерелеп, онлайн платформалар арқылы жария етуде. Жастар белсенділігі технология арқылы саяси қатысуды өзгертіп, бүгінгі жастарға тән жаңа үлгідегі белсенді азаматтық құқықтарды қалыптастырды. АҚШ-та саяси ақпараттың онлайн қолжетімділігінің артуына байланысты азаматтық қатысуда маңызды өзгерістер болды.
2010 жыл
2010 жылы Студенттер/Фермерлер Альянсы Флоридадағы көшіп-қонушы жұмысшылардың еңбек жағдайын жақсарту үшін Immokalee Workers Coalition (CIW) ұйымымен бірлесе жұмыс істеді. Сондай-ақ, 2010 жылы "Тер бағанасына қарсы біріккен студенттер" студенттік белсенділер тобы Nike компаниясын Гондурастағы жұмысшыларының еңбек жағдайын жақсартуға сәтті шақырып, үгіт жүргізді. Олардың ұраны Nike-тің танымал сөзімен ойынға салынып, "Әділ төле" деп аударылды.
2012 жыл
Малала Юсуфзай 2009 жылдан бері қыздардың білімі үшін күрескен белсенді, бастапқыда Пәкістанда. Оның қызметіне қолдау 2012 жылы Талибандық шабуылшыдан оқталғаннан кейін халықаралық деңгейге жетті. Осы оқиғадан кейін Юсуфзай коммерциялық емес ұйым құрып, Нобель бейбіт сыйлығын алды. Сондай-ақ, ол БҰҰ-ның бүкіл әлемдегі балалар білімі үшін жүргізілген науқанына түрткіс болды.
2013 жыл
Black Lives Matter қозғалысы толығымен жастар белсенділері тобы емес, бірақ оны Трейвон Мартин деген қарусыз 17 жастағы афроамерикандықты өлтірген адамның ақталуына жауап ретінде үш жас әйел құрған. Қара жастар жобасы 100 (BYP100) да соған жауап ретінде құрылды, бірақ ол қатысуды 18-ден 35 жасқа дейінгілермен шектейді. Бұл екі топ та бірлесіп, басқалармен бірге полицияның қара нәсілді адамдарды өлтіруіне қарсылық көрсетті. BYP 100-ден өзгеше, Black Lives Matter халықаралық қозғалысқа айналып, АҚШ-тан тыс филиалдары бар.
2016 жыл
Флинт су дағдарысының себептерін тәуелсіз тергеушілер анықтағанмен, дағдарыс әлі де толық шешілмеген, себебі тот басқан су құбырларын ауыстыру жұмысы үштен бір бөлігінен сәл ғана көп аяқталды – 22 000-нан астам қорғасынмен ластанған су құбырының 7 750-сі ауыстырылуы керек. 2016 жылы Флинт қаласының 8 жасар тұрғыны Амарианна "Мари" Копени президент Обамаға Флинт су дағдарысынан туындаған денсаулық сақтау мәселесіне назар аудару үшін хат жазды. Президент Обама оның Флинтке келу шақыруын қабылдады. 2018 жылдың сәуір айында губернатор Рик Снайдер су сапасы "стандарттарға сәйкес" екенін және қорғасын деңгейі федералдық шектеулерден аспайтынын мәлімдеді. Бұл тегін су беру бағдарламасының тоқтатылуына әкелді. Осыдан бері Копени, сондай-ақ "Кішкентай Флинт" атымен танылған ол, өзінің қауымдастығындағы жастардың өмірін жақсарту жұмысын жалғастыруда. "Pack Your Back" ұйымымен бірлесіп, үкіметтік бағдарлама тоқтатылғаннан бері мыңдаған бөтелке су жеткізу үшін 27 000 доллардан астам қаражат жинады, сонымен қатар, аз қамтылған балаларға "Black Panther" фильмін көру үшін 800 орын сатып алуға және Флинт жастарын "A Wrinkle in Time" фильмін көруге аттандыруға қаржы жинады. Осы қаржы жинау шараларынан бұрын, ол "Pack Your Back" ұйымымен бірлесіп Флинт студенттеріне 1 000 рюкзак толтырған. 7 жасында Бана әл-Абед анасының көмегімен Сирияның Алеппо қаласындағы өмірін бөлісу үшін Twitter-ді пайдалана бастады. Әл-Абед 2017 жылы өзінің естеліктерін жариялап, 2018 жылы Азия сыйлығының "Жылдың жас жұлдызы" сыйлығын алған әлемдік деңгейдегі жастар белсендісіне айналды.
2018 жыл
Стоунмен Дуглас орта мектебіндегі оқ ату оқиғасы салдарынан бірқатар Стоунмен Дуглас оқушылары қаруды бақылау заңнамасы бойынша жастар белсенділеріне айналды, сонымен қатар бүкіл ел бойынша жастар белсенділігінің қайта жандануына, оның ішінде мектептердегі оқушылардың наразылық акцияларына себеп болды. Стоунмен Дуглас оқушыларының бір тобы Never Again MSD атты жақтас ұйымын құрды. Never Again MSD "Өміріміз үшін науқанына" жетекшілік етті. "Ешқашан Емес" деген сөз топтың хэштегтерінің бірі болып табылады, бұл ұран Холокост кезінде қарсылықтың шақыру ретінде пайдаланылған және оны Еврейлерді қорғау лигасы қолданады. Швециялық, он бес жасар студент Грета Тунберг бастапқыда жеке мектеп ереуілін бастады, әр жұма сайын сабақтан бас тартып, Риксдаг алдында жаһандық климаттық дағдарысқа қатысты саяси әрекетсіздікке наразылық білдірді. Келесі айларда оның белсенділігі бүкіл әлемде жастар қозғалысын тудырды, олар үкіметтер мен компанияларды климаттың өзгеруін азайту бойынша шұғыл саясатты қабылдауға мәжбүрлеуге ниетті. Тунбергтің өзі 2018 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттық өзгерістер жөніндегі конференциясы сияқты халықаралық іс-шараларда сөз сөйлеумен айналысты. АҚШ-та климаттық дағдарыс қозғалысы Zero Hour және Ұлттық балалар науқаны сияқты жастар бастаған ұйымдардың күш-жігері арқасында өсті.
2021 жыл
София Кианни, Джейми Марголин, Ванесса Накате, Исра Хирси, Кьютезкатл Мартинес және Хэйвен Коулман сияқты жас климаттық белсенділер COP26-да климатқа қатысты шаралар қабылдауға шақырды. Жастар белсенділері сондай-ақ әлемдік шешім қабылдау жүйелеріне де қосылды, мысалы, Джером Фостердің Байден әкімшілігіндегі Ақ үйдің Экологиялық әділеттілік жөніндегі кеңесшілер кеңесіне қатысуы және Х. Д. Райттың Біріккен Ұлттар Ұйымының төтенше жағдайлардағы білім беру қоры "Білім беру күте алмайды" төрағасы, Премьер-министр Гордон Браун басқаруымен жастар өкілі болып сайлануы.