Кіріспе
Аквариумдарды жобалау және отырғызу шеберлігі
Акваскейпинг – аквариум ішінде су өсімдіктерін, сондай-ақ тастарды, тау жыныстарын, үңгірлерді немесе ағаш бұтақтарын эстетикалық тұрғыдан әдемі етіп орналастыру өнері, яғни су астында бау-бақша шаруашылығын жүргізу. Акваскейпинг дизайнында голланд стилі сияқты бақша тәрізді және жапондық табиғат стилі сияқты ерекше стильдер бар. Акваскейпингтің басты мақсаты – көркем су асты пейзажын жасау болғанымен, аквариумды күтіп ұстаудың техникалық аспектілері мен су өсімдіктерінің өсу қажеттіліктері де ескеріледі. Аквариумның жабық жүйесінде акваскейпингтің сәтті болуын қамтамасыз ету үшін көптеген факторлар теңгерілген болуы керек. Осы факторларға сүзгілеу, су астында фотосинтезді қолдау үшін жеткілікті көмірқышқыл газын ұстау, субстрат пен тыңайтқыштар, жарықтандыру және балдырларды бақылау кіреді. Акваскейпингпен айналысатын хоббишілер өсімдіктермен сауда жасайды, байқаулар өткізеді және интернет арқылы суреттер мен ақпарат алмасады. АҚШ-тағы Су бақшашылары қауымдастығының шамамен 1200 мүшесі бар. Көптеген өсімдік түрлері қолданылса да, көбінесе Limnophila aquatica және Hygrophila түрлері сияқты ұсақ, қауырсын тәрізді жапырақтары бар өсімдіктердің мұқият қиылған топтары, сондай-ақ түсті безендіру үшін қызыл жапырақты Alternanthera reineckii, Ammania gracilis және түрлі Rotala түрлері қолданылады.
Табиғат стилі
Бұл әдіс 1990 жылдары Такаси Амано енгізген "табиғи аквариум" немесе жапон стилі деп аталады. Амано табиғи ландшафт фотосуретімен де айналысты, аквариумдарды жақсырақ суретке түсіру үшін көп экспозициялы техникаларды пайдаланды және аквариумдардың портрет фотографы деп сипатталды. Үлкен аквариум әсерін беру үшін кішкентай түрлерді де қолдануға болады. Табиғат стилін үш негізгі кіші стильге бөлуге болады: Рёбоку (流木), Ивагуми (岩組) және диорама.
Рёбоку
Бұл акваскейп стилі негізгі безендіру материалы ретінде ағашты пайдалануға негіделген. "Риобоку" (流木) сөзі, ағылшын тілінде "driftwood" деп аударылатын, ағашпен безендірілген аквариумдарды білдіреді. Дрейф, батпақ ағашы, Манзанита ағашы және Redmoor тамырлары сияқты түрлі ағаштарды қолдануға болады. Көбінесе ағаш су бетінен көтеріңкі болып тұрады, бұл табиғаттың күшті сезімін береді. Мұздық және басқа эпифиттік өсімдіктер де жиі қолданылады, олар пісіп жеткен және ескірген әдемі көрініс сыйлайды. Көрнекі жарасымды болу үшін әдетте ағаштың бір түрі ғана қолданылады. Тастарды да пайдалануға болады, бірақ олар басты назарда емес. Ивагуми стилінде әр тастың өзінің аты және нақты міндеті болады. Тау жыныстары акваскейптің сүйектік құрылымын құрайды, ал әдеттегі геометрия үш негізгі тастан тұратын дизайнды қолданады: біреуі үлкен, екеуі кішкентай, бірақ қосымша тау жыныстарын да қолдануға болады. Ояиши (親石), яғни басты тас, аквариумның ортасынан сәл ығыстырылып орналастырылады, ал Соиши (添石), яғни серік тастар, оның жанына топтастырылады, ал Фукусеки (副石), яғни қосалқы тастар, бағынышты орындарға орналастырылады. Көрсетілімнің басты нүктесінің орналасуы, негізінен Ояишидің асимметриялық орналасуымен анықталады, маңызды саналады және пифагорлық келісімге сәйкес келетін пропорцияларды сақтайды.
Диорама
Бұл табиғат акваскейпінің суб-стилі физикалық ландшафтты немесе фантастикалық көріністі басты шабыт көзі ретінде пайдаланады. Бұл акваскейп стилі көбінесе ландшафт эффектісін жасау үшін қатты ландшафтқа баса назар аударады, ал өсімдіктер көбінесе өте ұсақ текстуралармен және масштабты сақтау үшін бірнеше түрге ғана шектеледі. Қатты ландшафтты құру жиі күрделі су асты құрылыстарын қажет етеді, онда тастар мен ағаштарды біріктіруге айлар бойы ұқыпты жұмыс жұмсалады.
Жаңғақ стилі
Кейбір хоббистер голландтық немесе табиғи стильдерден өзге, екеуінің де белгілі бір ерекшеліктерін біріктіретін "жунгли" (немесе "жабайы жунгли") стилін де қолданады. Өсімдіктерге табиғи, қиылмаған түрі беріледі. "Жунгли" стиліндегі акваскейптерде көбінесе көзге көрінбейтін немесе өте аз қатты элементтер болады, сондай-ақ ашық кеңістік те шектеулі. Ехинодорус блехери сияқты ірі, жалпақ жапырақтары бар өсімдіктер жабайы, бақытсыз көрініс беру үшін пайдаланылады. Табиғи стильден айырмашылығы, "жунгли" стилінде анық сызықтар мен ұсақ текстуралар қолданылмайды. Қараңғы субстраттар, бетке дейін өсетін биік өсімдіктер және жарықты кедергілейтін, нұрлы жарық эффектін тудыратын жүзбелі өсімдіктерді үйлестіру арқылы "жунгли" шатырының әсерін алуға болады. "Жунгли" стиліндегі акваскейптерде Microsorum pteropus, Bolbitis heudelotii, Vallisneria americana, Crinum түрлері, Aponogeton түрлері, Echinodorus түрлері, Sagittaria subulata, Hygrophila pinnatifida, Anubias түрлері және Limnobium laevigatum сияқты өсімдіктер де қолданылады.
Биотоптар
Жоғарыда аталған стильдер көбінесе географиялық шығу тегіне қарамастан, қажетті визуалды әсерге негізделген өсімдіктер мен жануарлар түрлерін біріктіреді. Ал биотоп аквариумдары белгілі бір географиялық орналасқан жердегі нақты су ортасын қайта жасауға арналған, міндетті түрде бақша тәрізді көрініс беру емес. Өсімдіктер мен балықтар болуы міндетті емес, бірақ егер болса, олар бейнеленген ортада табиғатта кездесетін түрлерге сәйкес болуы керек. Сонымен қатар, қиыршық тас, ландшафт элементтері және судың химиялық құрамы да таңдалған ортаны көрсетуі тиіс. Табиғатта бірге тіршілік ететін организмдерді ғана пайдалану арқылы, биотоптар салыстырмалы түрде табиғи жағдайда экологиялық өзара әрекеттесуді зерттеу үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, қара су биотоп аквариумдары қара су ағыны, көл немесе батпақты шақырады. Қара су аквариумдары көптеген танымал аквариум балықтарының туған ортасына ұқсайды. Амазония ормандарындағы қара су өзендерінің химиялық құрамы көбінесе анықтама ретінде қолданылады. Олардың құрамында ағаш кедір-бұдыры, жапырақтар және шишаң қабықтары сияқты, жай ыдырайтын органикалық заттар бар. Бұл органикалық заттар таниндер, гуминдік және фульво қышқылдарды бөліп шығарады, олар суды қараңғылатып, қышқылдандырады. Су сонымен қатар жұмсақ және аз минералдарға ие. Танниндердің құмырыққа қарсы қасиеттері бар екені және балықтардың иммундық жүйесін нығайта алатыны дәлелденген. Бұл ортада стресс деңгейі төмендеп, табиғи мінез-құлық пен көбеюге жағдай жасалады. Қара су аквариумдарында өсімдіктер болмауы мүмкін, егер болса, олар қара судың салдарынан төмен жарық деңгейінде өсетін өсімдіктер болады. Кейбір аквариумдар балықтардың әдеттегі қараңғы ортасын имитациялау үшін жасанды жарықты одан әрі азайтуы мүмкін. Баяу ағынмен жағдайға ұқсас су ағынын қамтамасыз ету үшін су сорғысы қосылуы мүмкін.
Палудариумдар
Палудариум – су және құрлықты бір ортада біріктіретін аквариум. Бұл дизайн тропикалық жаңбырлы ормандар, джунглилер, өзен жағалаулары, батпақтар, тіпті жағажайлар сияқты орталарды бейнелей алады. Палудариумда аквариумның бір бөлігі су астында, ал екінші бөлігі су үстінде орналасады. Субстрат көтеріліп, су деңгейінен жоғары "құрлық" аймақтары жасалады, ал аквариум тек ішінара сумен толады. Бұл Cyperus alternifolius және Spathiphyllum wallisii сияқты өсімдіктердің, сондай-ақ түрлі анубиастар мен кейбір бромелиялардың тамырлары суде, ал жапырақтары ауада болатындай немесе толығымен су астында өсуіне мүмкіндік береді. Кейбір жағдайларда, Eichhornia crassipes және Pistia stratiotes сияқты су бетінде жүзетін өсімдіктерді толыққанды көрсетуге болады. Басқа аквариумдардан өзгеше, палудариумдар қосмекенділерді ұстауға ерекше қолайлы. Рипариум – су ағысының жағалауын, яғни жағажай аймағын имитациялайтын палудариум. Өсімдіктер көбінесе артқы қабырғаға бекітілген жүзбелі горшоктарда орналасады. Оны ашық қалдырып, өсімдіктер аквариумнан өсіп шығуына рұқсат етіледі.
Тұщы судағы рифтер
Голландиялық және табиғи стильдегі акваскейптер дәстүрлі түрде тұщы су жүйелері болып табылады. Керісінше, тұзды су аквариумында салыстырмалы түрде аз сәндік өсімдіктер өсіріле алады. Тұзды су акваскейпі көбінесе рифтің имитациясына негізделген. Бұл акваскейптің негізгі құрылымын тірі тастар құрайды, олар кораллдармен және басқа теңіз омыртқасыздарымен, сондай-ақ коралл балдырларымен және макробалдырлармен толтырылады, олар тұщы су өсімдіктері сияқты эстетикалық функцияны атқарады. Риф акваскейпінде жарықтандыру ерекше маңызды рөл атқарады. Көптеген кораллдар, сондай-ақ тридацнидтер, зооксантеллалар деп аталатын динофлагелляттар сияқты симбиоздық флуоресцентті балдырларды қамтиды. Күшті жарықтандыруды ультракүлгін толқындармен толықтыру арқылы риф аквариумистері осы омыртқасыздардың денсаулығын қолдайды және флуоресцентті микроорганизмдер шығаратын айқын түстерді күшейтеді.
Техникалар
Дизайннан басқа, тұщы су акваскапингіне су астындағы өсімдіктердің салауатты болуын қамтамасыз ету үшін арнайы әдістер де қажет. Өсімдіктерді қалаған пішініне келтіру үшін оларды жиі кесіп, жіппен байлап, орналастыруға болады. Көптеген акваскаперлер өсімдіктердің тез өсуіне көмектесу үшін аквариумға қауіпсіз тыңайтқыштарды, көбінесе сұйық немесе таблетка түрінде қолданады. Латерит құрамындағы аквариум субстраттарының кейбіреулері де қоректік заттармен қамтамасыз етеді. Қиын судың сезімтал жануарлар мен өсімдіктерге тигізетін зиянды әсерін азайту үшін кері осмостық сүзгілерді қолдануға болады, ал сүзгіленген су идеалды қаттылыққа дейін қайта минералданады. Фотосинтез процесін жарықпен қамтамасыз ету де қажет. Жарықтың толық спектрін шығару үшін әртүрлі жарықтандыру жүйелерін қолдануға болады, әдетте 1 литрге 2–4 ватттан (0.5–1 ватттан). Кейбір аквариумдар аквариумдарын терезелерге жақын орналастырады (әдетте солтүстікке немесе солтүстік-шығысқа қарайды, қатты тікелей күн сәулесінен аулақ болу үшін), жасанды жарықсыз, осылайша өсімдіктерге тұрақты, табиғи жарық циклын сыйлайды. Өсімдіктер мен балықтардың санына байланысты акваскапеге көмірқышқыл газын қосу қажет болуы мүмкін. Бұл қарапайым үйде жасалған жүйемен (аквариумдағы ауа тасына қосылған ашытқы, жылы су және қант салынған бөтелке арқылы) немесе көбінесе аквариумға белгіленген мөлшерде көмірқышқыл газды таратуға арналған қысымды CO2 баллоны арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Екі әдістің де артықшылықтары мен кемшіліктері бар, қысымды көмірқышқыл газын пайдалану баллондарды мерзімді түрде, әдетте газ жеткізушіде толтыруды талап етеді, ал ашытқы-қант әдістеріне тұрақты күтім мен жиі алмастыру қажет. Акваскапингте балдырлар (цианобактериялар, сондай-ақ нағыз балдырлар) алаңдатушы және қажетсіз саналады және бірнеше тәсілмен бақыланады. Балдырлардың пайда болуына көбінесе артық қоректік заттар мен қалдықтар себеп болады, сондықтан аквариумдар суды өзгертіп, нитраттардың деңгейін төмендетеді. Тағы бір әдіс – балдырларды жейтін жануарларды пайдалану, мысалы, кейбір балықтар (әсіресе Crossocheilus және Gyrinocheilus туыстарының карптықтары, Ancistrus, Hypostomus және Otocinclus туыстарының сомдар), креветкалар немесе ұлулар, жапырақшаларда жиналатын балдырларды тазалау үшін. Үшінші әдіс – қажетті өсімдіктердің тез өсуін ынталандыру үшін жеткілікті жарық пен CO2 пайдалану, сонымен бірге қоректік заттардың деңгейін бақылау, өсімдіктер балдырларды қолдау үшін қоректік заттарды қалдырмай, барлық тыңайтқышты пайдаланғанын қамтамасыз ету. Жаңа балықтарды аквариумға қосқанда, акваскаперлер өсімдіктерін сұйылтылған сутек пероксиді немесе ағартқышпен дезинфекциялай алады, өйткені белгісіз өсімдіктер балдырлардың жағымсыз түрлерін, сондай-ақ жұмыртқаларды немесе құрттарды алып жүруі мүмкін. Акваскаперлер көбінесе жарықтандыру, сүзгілеу және CO2 қосымшасын қамтамасыз ету үшін көптеген жабдықтарды қолданса да, кейбір хоббистер өсімдіктерді ең аз технологиямен күтіп-ұстауды таңдайды, ал кейбіреулері осылайша өсімдіктердің гүлденуіне қол жеткізгенін хабарлайды. Бұл тәсіл, кейде «Вальстад әдісі» деп аталады және Диана Вальстад танымал еткен, аквариум шағылының орнына топырақты пайдалануды, CO2 аппаратын және көптеген сүзгілерді жоюды және жарықтандыруды шектеуді қамтиды. Балық қалдықтарының мөлшерін азайту үшін тек бірнеше балық немесе креветка ұсталады. Өсімдіктер аквариум сүзгілерінің орнына суды тазарту рөлін атқару үшін пайдаланылады, балық қалдықтарын тыңайтқыш ретінде пайдаланады.
Қоғамдық аквариумдар
Үлкен қоғамдық аквариумдар кейде акваскейпингті өз көрмелерінің бір бөлігі ретінде пайдаланады. Ең ерте 1920 жылдары Нью-Йорк аквариумында әктас түфа тасымен безендірілген, коралл рифіне ұқсатып жасалған және кейбір тас кораллдар мен теңіз сырғанақтарын қолдаған морей балығын көрсетуге арналған аквариум болған. Қазіргі заманғы көрмелер әдетте белгілі бір мекендемеден келген жануарларды көрсететіндіктен, олар көбінесе биологиялық тұрғыдан дәл биотоптар ретінде құрылады. Португалиядағы Лиссабон океанариумында жапондық табиғи аквариум стиліндегі ең ірі акваскейп орналасқан. Уақытша көрме "Такаши Аманоның су астындағы ормандары" деп аталды.