Кіріспе

Бутилпарабен, немесе бутил-п гидроксибензоат, – формуласы бар органикалық қосылыс. Бұл органикалық еріткіштерде еритін ақ түсті қатты зат. Ол косметикада өте тиімді антимикробтық сақтағыш ретінде танылған. Сонымен қатар, ол дәрілік суспензияларда және тағамдарда дәм беру үшін қосымша ретінде қолданылады.

Табиғи пайда болуы

Парабендер отбасының мүшелері жеміс-көкөніс өнімдерінде, мысалы, арпа, зығыр тұқымы және жүзімде кездеседі. Бутилпарабен кейбір микроорганизмдерде, соның ішінде Microbulbifer-де де өндіріледі.

Дайындық

Бутилпарабен 4-гидроксибензой қышқылы мен 1-бутанолдың күкірт қышқылы сияқты қышқыл катализаторы бар болғанда этерификациялануы арқылы дайындалады. Ол өнеркәсіптік түрде өндіріледі.

Пайдалануы және реакциялары

Бутилпарабен – косметикада қолданылатын ең көп таралған бактерицидтік/фунгицидтік қосылыстардың бірі. Ол 1940 жылдан бері косметикалық өнімдерде, ал 1924 жылдан бері фармацевтикалық өнімдерде қолданылып келеді. Бұл өнімдерде бутилпарабеннің танымалдығының себебі – адам организміне аз зияндылығы және оның тиімді микробқа қарсы қасиеттері, әсіресе көбелектер мен ашытқыға қарсы әсері. Қазір ол 20 000-нан астам косметикалық өнімдерде кездеседі, оның ішінде көздің көлеңкесі, бетке жағылатын ылғалдандырғыш/қалпына келтіргіш кремдер, қартаюға қарсы крем, тондық крем және күннен қорғайтын кремдер бар. Сонымен қатар, ол кейбір тағамдар мен дәрі-дәрмектерде консервант ретінде, төмен иондық күштің ерітінділері түрінде де қолданылады. Бутилпарабен сұйық және қатты дәрілік суспензияларда, мысалы, Тайленол (ацетаминофен) және ибупрофен сияқты препараттарда аз концентрацияда қолданылады.

Әрекет ету механизмі

Парабендердің нақты әрекет ету механизмі белгісіз, бірақ олар ДНК және РНК синтезін, сондай-ақ кейбір бактерия түрлеріндегі АТФаза және фосфотрансфераза сияқты ферменттерді тежеу арқылы әрекет ететін болады. Сонымен қатар, липидтік екі қабатты бұзып, жасуша ішіндегі құрамдастардың шығып кетуіне мүмкіндік бере отырып, мембраналық тасымалдау процестеріне бөгет жасайды деген пікірлер де бар.

Регламенттеу және дау-дамай

Бутилпарабен де дау тудырды, тіпті оның өзі де даулы мәселе. Комитет сондай-ақ, дайын косметикалық өнімдерде сақтаушы ретінде бутилпарабен мен пропилпарабенді тұтынушы үшін қауіпсіз деп санайды, егер олардың жеке концентрацияларының қосындысы 0,19%-дан аспаса.

Реттеу

Дания үш жасқа дейінгі балалар қолданатын өнімдерде бутилпарабеннің қолданылуын шектеді. Бутилпарабен 1976 жылғы АҚШ-тың Уытты заттарды бақылау заңы және Федералдық инсектицидтер, фунгицидтер және кеміргіштерге қарсы күресу заңына сәйкес АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі тарапынан реттеледі. Оның пестицидтік тіркелуі 1998 жылы жойылды.

Эндокриндік жүйедегі бұзылулар

Бутилпарабен сияқты ұзын тізбекті парабендер, метил немесе этилпарабен сияқты қысқа тізбекті парабендерге қарағанда күштірек эстрогендік әсерге ие. Бұл айырмашылық, біріншісінің жоғары липофильділігімен байланысты.

Антиандрогендік

Бутилпарабен сперматозоидтардың қызметін төмендетуі және метаболизм гормондарын өзгертуі мүмкін. Жануарларға жасалған зерттеулердің нәтижелері нақты болған жоқ. Сегіз апталық егеуқұйрықтарға ауыз арқылы бутилпарабен берген кезде тимус лимфомасы, тимус емес лимфоидты лейкемия және миелоидты лейкемия сияқты ісіктер пайда болды.

Экологиялық тағдыр

Бутилпарабен канализация суында табылды. 2001 жылғы зерттеуде Данияның канализациялық қондырғыларындағы парабендердің концентрациясының жедел немесе созылмалы әсер ететін концентрациялардан 1/100-ден 1/1000-ға дейін төмен екені анықталды.