Кіріспе
Ашық бастапқы код, FOSS және FLOSS сияқты еркін бағдарламалық жасақтама үшін балама терминдер 1990-шы жылдардың соңынан бастап еркін және ашық бастапқы кодты бағдарламалық жасақтама қолданушылары арасында даулы мәселе болып келді. Ричард Столлман 1983 жылы «еркін бағдарламалық қамтамасыз ету» терминін қабылдаған кезде, ол әлі де бірнеше бағдарламалық қамтамасыз ету түрлерін сипаттау үшін беймазды қолданылып келді – пайдалануға, зерттеуге, өзгертуге және таратуға шектеусіз немесе минималды шектеулермен қол жеткізілетін, оның төрт маңызды бағдарламалық жасақтама бостандығы. Құжаттың түпнұсқасы GNU жобасының веб-сайтындағы философия бөлімінде орналасқан және ол көптеген тілдерде жарияланған.
Alternative terms for free software, such as open source, FOSS, and FLOSS, have been a controversial issue among free and open source software users from the late 1990s onwards. When the term "free software" was adopted by Richard Stallman in 1983, it was still ambiguously used to describe several kinds of software. as software which can be used, studied, modified, and redistributed with little or no restriction, his four essential software freedoms. The canonical source for the document is in the philosophy section of the GNU Project website, where it is published in many languages.
Ашық бастапқы кодты бағдарламалық қамтамасыз ету
1998 жылы "ашық бастапқы кодты бағдарламалық қамтамасыз ету" (қысқаша "OSS") термині "еркін бағдарламалық қамтамасыз етуге" балама ретінде пайда болды. Жаңа терминге ұсыныс жасаудың бірнеше себебі болды. Бір жағынан, еркін бағдарламалық қамтамасыз ету экожүйесіндегі бір топ, Еуропалық Бағдарламалық Қамтамасыз ету Қорының "еркін бағдарламалық қамтамасыз ету" тұжырымдамасын насихаттау тәсілін "догматикалық және қарсыластыратын" деп қарады, бұл терминмен де байланысты болды. Сонымен қатар, "еркін" сөзінің "тегін" мағынасындағы екіұштылығы, сондай-ақ "еркін бағдарламалық қамтамасыз ету" терминінің тарихи тұрғыдан берілген екіұшты қолданылуы бизнеске қабылдауды қиындататындықтан, одан бас тарту қажет болды. 1998 жылы Калифорнияда өткен стратегиялық сессияда "ашық бастапқы кодты бағдарламалық қамтамасыз ету" терминін Тодд Андерсон, Ларри Августин, Джон Холл, Сэм Окман, Кристин Петерсон және Эрик С. Реймонд таңдады. Ричард Столлман шақырылмады. Сессия Netscape компаниясының 1998 жылғы қаңтарда Navigator (Mozilla ретінде) үшін бастапқы кодты жариялау туралы хабарламасына жауап ретінде ұйымдастырылды. Кездесуге қатысушылар "ашық бастапқы кодты" еркін бағдарламалық қамтамасыз етуге "орнына қойылған белгі" деп сипаттады, ал Эрик Реймонд пен Брюс Перренс көп ұзамай "ашық бастапқы кодты бағдарламалық қамтамасыз етуді насихаттау үшін" Open Source Initiative (Ашық бастапқы код бастамасы) құрды. Open Source Initiative ашық бастапқы кодты анықтауды бағдарламалық қамтамасыз ету лицензиясының ұйымның ашық бастапқы кодты бағдарламалық қамтамасыз ету белгісіне сәйкес келуін анықтау үшін пайдаланады. Анықтама негізінен Брюс Перренс жазған және бейімдеген Debian Free Software Guidelines-ге (Debian еркін бағдарламалық қамтамасыз ету нұсқауларына) негізделген. Перренс өзінің жазуларын Free Software Foundation-ның төрт еркіндігіне негіздемеді, олар кейін ғана интернетте қолжетімді болды. OSI мәліметтеріне сәйкес, Столлман бастапқыда "ашық бастапқы код" терминін қабылдау идеясымен ойын-сарқып жүрді. 1990 жылдардың соңында "ашық бастапқы код" термині бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен таралды және dotcom көпіршігі мен ашық бастапқы кодты бағдарламалық қамтамасыз етуге негізделген Web 2.0 аясында бағдарламалық қамтамасыз ету индустриясында қабылданды. Мысалы, Дьюк университетінің ғалымы Кристофер М. Келти 1998 жылға дейінгі еркін бағдарламалық қамтамасыз ету қозғалысын фрагменттелген деп сипаттады және "ашық бастапқы код термині, керісінше, олардың барлығын бір қозғалыста біріктіруге тырысты". Жауап ретінде Столлман мен оның FSF "ашық бастапқы кодты бағдарламалық қамтамасыз ету" терминіне қарсылық білдірді және содан бері "еркін бағдарламалық қамтамасыз ету" терминін қолдау науқанын жүргізуде. Столлман мен FSF "ашық бастапқы кодты бағдарламалық қамтамасыз ету" терминін қабылдамауына байланысты экожүйе терминологияда екіге бөлінген. Мысалы, 2002 жылғы Еуропалық Одақтың сауалнамасы көрсеткендей, FOSS әзірлеушілерінің 32,6%-ы өзін OSS-пен, 48%-ы еркін бағдарламалық қамтамасыз етумен байланыстырады, ал тек 19,4%-ы шешімін таба алмаған немесе аралықта екенін көрсетті. "Еркін бағдарламалық қамтамасыз ету" және "ашық бастапқы кодты бағдарламалық қамтамасыз ету" терминдерінің FOSS экожүйелерінде жақтастары мен қарсыластары бар, сондықтан біріктіруші терминдер ұсынылды: "libre software" (немесе азат бағдарламалық қамтамасыз ету), "FLOSS" (азат/libre және ашық бастапқы кодты бағдарламалық қамтамасыз ету) және "FOSS" (немесе F/OSS, азат және ашық бастапқы кодты бағдарламалық қамтамасыз ету).
FOSS және F/OSS
Usenet-те еркін ашық бастапқы бағдарламалық қамтамасыз ету (қысқаша FOSS немесе сирек F/OSS) тіркесінің алғашқы рет қолданылғаны 1998 жылдың 18 наурызында болды, бұл «ашық бастапқы код» термині пайда болғаннан кейін бір ай өткен соң орын алды. 2002 жылдың ақпан айында F/OSS Amiga компьютерлік ойындарына арналған Usenet жаңалық тобында пайда болды. 2002 жылдың басында MITRE мекемесі FOSS терминін АҚШ Қорғаныс министрлігіндегі еркін және ашық бастапқы бағдарламалық қамтамасыз етуді (FOSS) пайдалану туралы 2003 жылғы есебінде қолданды. Кейіннен Еуропалық Одақтың мекемелері FLOSS терминін қолданудан бұрын FOSS терминін қолданды, сондай-ақ ғалымдар да жарияланымдарында осылай істеді.
Ашық бағдарламалық қамтамасыз ету
Бұрын қолданылған болса да (1990-шы жылдардың басынан бері), "Software libre" 1999 жылы Еуропалық Комиссия "libre бағдарламалық құралдар жұмыс тобын" құрғаннан кейін кеңінен танылды. "Libre" сөзі испан және француз тілдерінен алынған, ол "еркіндікке ие" деген мағынаны білдіреді. Бұл ағылшын тіліндегі "free" сөзінің "еркіндік" және "тегін" мағыналарының арасындағы шатасуды болдырмайды.
Меншік және қамауға алу
Ешқайсысы да осы терминдердің, тіпті "еркін бағдарламалық қамтамасыз ету" термині де сауда белгісі ретінде тіркелмеген. OSI-дің Брюс Перренс Америка Құрама Штаттарында OSI үшін "ашық кодты" қызметтік белгі ретінде тіркеуге тырысты, бірақ бұл әрекет тауар белгісінің ерекшелік стандарттарына сай келмеді. OSI "OSI Certified" тауар таңбасына иелік етеді және тауар белгісін тіркеуге өтініш берді, бірақ қажетті құжаттарды толтырмады. АҚШ Патенттік және сауда белгілері кеңсесі оны "тоқтатылған" деп белгілейді. "Азат бағдарламалық қамтамасыз ету" термині FSF анықтамасымен, ал "ашық кодты бағдарламалық қамтамасыз ету" термині OSI анықтамасымен байланысты болса да, қалған терминдерді ешбір ұйым өзіне тиесі деп жарияламады. FSF және OSI анықтамалары өте әртүрлі болғанымен, олар қамтитын бағдарламалық қамтамасыз ету жиынтығы шамамен бірдей. Барлық терминдер бір-бірін алмастырып қолданылады, қайсысын таңдау көбінесе саяси (белгілі бір ұйымды қолдау ниеті) немесе практикалық (қандай термин ең түсінікті деп саналады) мәселелерге байланысты. Еркін бағдарламалық жасақтама мен ашық кодтың арасындағы басты айырмашылық – философиялық. Free Software Foundation мәлімдемесіне сәйкес, "Көптеген ашық кодты бағдарламалық жасақтамалар еркін бағдарламалық жасақтама болып табылады. Бұл екі термин бағдарламалық жасақтаманың шамамен бірдей санатын сипаттайды, бірақ олар түбірінен әртүрлі құндылықтарға негізделген көзқарастарды білдіреді". GPLv2 қолданылысы ашық кодты және еркін бағдарламалық жасақтама топтарын біріктірді. Осы терминдердің барлығымен аталатын бағдарламалық жасақтаманың басым көпшілігі лицензиялардың шағын жиынтығы бойынша таратылады, олардың барлығы осы терминдердің әрқайсысының де-факто және де-юре сақшыларымен бірдей қабылданады. Бағдарламалық жасақтаманың көп бөлігі бірнеше рұқсаттамалық лицензиялардың (BSD лицензиясы, MIT лицензиясы және Apache лицензиясы) немесе бірнеше copyleft лицензиялардың (GNU General Public License v2, GPLv3, GNU Lesser General Public License немесе Mozilla Public License) біріне жатады. Free Software Foundation (FSF бекіткен бағдарламалық қамтамасыз ету лицензияларының тізімі) және Open Source Initiative (OSI бекіткен бағдарламалық қамтамасыз ету лицензияларының тізімі) әрқайсысы өздерінің еркін бағдарламалық жасақтама және ашық кодты бағдарламалық жасақтама анықтамаларына сәйкес келетін лицензиялардың тізімдерін жариялайды. Open Source Initiative дерлік барлық еркін бағдарламалық жасақтама лицензияларын ашық кодты деп санайды және керісінше. Бұларға FSF-тің үш негізгі лицензиясының соңғы нұсқалары, GPLv3, Lesser General Public License (LGPL) және GNU Affero General Public License (AGPL) кіреді. Осы екі ұйымнан басқа, көптеген FOSS ұйымдары лицензиялар мен лицензиялық мәселелер бойынша ұсынымдар мен пікірлер жариялайды. Debian жобасы кейбір тараптардан белгілі бір лицензиялардың Debian Free Software Guidelines талаптарына сәйкес келуіне қатысты пайдалы кеңес беру үшін пайдалы деп есептеледі. Debian "мақұлданған" лицензиялардың тізімін жарияламайды, бірақ оның шешімдерін олардың таратуына рұқсат еткен бағдарламалық жасақтамалар қолданатын лицензияларды тексеру арқылы бақылауға болады. Сонымен қатар, Fedora жобасы (Fedora үшін) Free Software Foundation (FSF), Open Source Initiative (OSI) және Red Hat Legal-мен келісу негізінде бекітілген лицензиялардың тізімін ұсынады. Сонымен қатар, еркін көшіру қозғалысы, әртүрлі BSD, Apache және Mozilla Foundation лицензияларға қатысты өз көзқарастары бар.
Қоғамдық домендегі бағдарламалық қамтамасыз ету
Сондай-ақ, осы мақалада талқыланған атаулармен қамтылған, бірақ лицензиясы жоқ бағдарламалық жасақтама класы бар: бастапқы коды қоғамдық доменде болып табылатын бағдарламалық жасақтама. Мұндай бастапқы кодты, демек орындалатын нұсқасын пайдалану авторлық құқықпен шектелмейді, сондықтан оны ашық бағдарламалық жасақтама ету үшін ашық бағдарламалық жасақтама лицензиясы қажет емес. Дегенмен, барлық елдерде "қоғамдық домен" режимі мен шығармаларды және авторлық құқықтарды қоғамдық доменге беру мүмкіндіктері бірдей емес. Сонымен қатар, таратушылар бағдарламалық жасақтаманың қоғамдық доменде шығарылғанына көз жеткізу үшін, әдетте, мұны растайтын жазбаша хабарламаны көруі керек. Осылайша, лицензия болмаса да, авторлық құқық және басқа да эксклюзивті құқықтардың жоқтығы туралы жазбаша ескерту (жабу немесе авторлық құқыққа қарсы хабарлама) жиі кездеседі, оны лицензияның орнына қолдануға болады. Жабу мен лицензия арасында аралас формалар да бар, мысалы, CC0 және Unlicense сияқты қоғамдық доменге ұқсас лицензиялар, жабудың тиімсіздігі жағдайында барлық рұқсаттарды беретін лицензиямен толықтырылады.
Ағылшын тілінде емес терминдер ағылшын тілді аймақтарда
Үндістанның кейбір аймақтарындағы ашық кодты бағдарламалық жасақтама қауымдастығы кейде "Сватантра бағдарламалық жасақтама" терминін қолданады, себебі "Сватантра" сөзі санскрит тілінде "еркін" деген мағынаны білдіреді. Санскрит – хинди тілі сияқты Үндістанның барлық үнді-еуропа тілдерінің түп атасы, ағылшын тілі кең таралған тіл болғанына қарамастан. Филиппинде кейде "malayang software" қолданылады. "Libre" сөзі филиппин тілінде де бар, ол испан тілінен келген, бірақ ағылшын тіліндегі "free" сөзі сияқты бағасы/еркіндігі жағынан екі мағыналы болып кеткен. Меранау тілінде "еркін" дегеніміз – КАНДУРИ, Диккубайдан, Либре.