Кіріспе

Бағдарламалық жасақтама ақысыз таратылады және қолданылады, ал қалған құқықтар сақталады. Фриуэр – көбінесе жеке меншік құқығындағы бағдарламалық жасақтама, соңғы пайдаланушыға ақша төлеусіз ұсынылады. Фриуэрді нақты анықтайтын келісілген құқықтар, лицензия немесе пайдалану шарты (EULA) жоқ; әр баспагер өзі ұсынатын фриуэрге қатысты өз шарттарын белгілейді. Мысалы, кейбір баспагерлер өзгертуге, үшінші тараптарға таратуға және кері инженерия жасауға рұқсат береді, ал басқалары мұны тыйымдайды.

Тарих

Фри-уэр терминін 1982 жылы Эндрю Флюгельман ойлап тапты, ол өзі жасаған PC Talk коммуникациялық бағдарламасын коммерциялық тарату арналарынан тыс сатуды қалады. Флюгельман бағдарламаны шеэрвеар сияқты бірдей тәсілмен таратты. Бағдарламалық қамтамастың түрлері өзгеруі мүмкін болғандықтан, фри-уэр бағдарламалық қамтамасы шеэрвеарға айналуы мүмкін. 1980-ші және 1990-шы жылдары фри-уэр термині көбінесе бастапқы коды жоқ бағдарламалық қамтамаларға қолданылды.

Бағдарламалық жасақтама лицензиясы

Фриварлық бағдарламалық жасақтама ақысыз пайдалануға қолжетімді және әдетте коммерциялық немесе үлестірілетін бағдарламалық жасақтама ретінде қол жетімді, бірақ мүмкіндіктері шектеулі нұсқасымен бірге келеді. Әдетте ол шексіз мерзімге толық функционалды жұмыс істейді. Азат бағдарламалық қамтамасыз ету қоры (Free Software Foundation) «еркін бағдарламалық жасақтама» деп атағаннан өзгеше, фривардың авторы әдетте пайдаланушының бағдарламалық жасақтаманы пайдалану, көшіру, тарату, өзгерту, туынды жұмыстар жасау немесе кері инженерия жасау құқықтарын шектейді. Бағдарламалық жасақтама лицензиясы қосымша пайдалану шектеулерін қоюы мүмкін; мысалы, лицензия «жеке, коммерциялық емес мақсатта пайдалану үшін ғана тегін» болуы мүмкін, немесе желі арқылы, серверде немесе басқа бағдарламалық жасақтамалармен бірге пайдалануға тыйым салынуы мүмкін. АҚШ Қорғаныс министрлігі (DoD) «ашық кодты бағдарламалық жасақтаманы» (яғни, еркін бағдарламалық жасақтама немесе еркін және ашық кодты бағдарламалық жасақтама) «фривардан» немесе «үлестірілетін бағдарламалық жасақтамадан» ерекшелендіреді; ол – «үкіметтің бастапқы кодқа қол жеткізе алмайтын» бағдарламалық жасақтама. «Фривар» сөзіндегі «тегін» атауы бағдарламалық жасақтаманың бағасын білдіреді, ол әдетте жекеменшік болып, бастапқы кодсыз таратылады. Керісінше, «еркін бағдарламалық жасақтама» сөзіндегі «еркін» атауы бағдарламалық жасақтама лицензиясы бойынша пайдаланушыларға берілген құқықтарды білдіреді (мысалы, бағдарламаны кез келген мақсатта іске қосу, өзгерту және басқаларға қайта тарату), және мұндай бағдарламалық жасақтама ақылы сатылуы мүмкін. Free Software Foundation (FSF) пікірінше, «фривар» – шала анықталған санақ және оның нақты қабылданған анықтамасы жоқ, бірақ FSF еркін бағдарламалық жасақтаманы (азат; шектеусіз және бастапқы коды бар) фривар деп атамауды сұрайды. Кейбір фриварлық өнімдер ақылы нұсқалармен бірге шығарылады, олар көбірек мүмкіндіктерге немесе азырақ шектеулі лицензиялық шарттарға ие. Бұл тәсіл фримиум («тегін» + «премиум») деп аталады, себебі тегін нұсқасы премиум нұсқасын жарнамалау мақсатында қарастырылады. Үлестірілетін бағдарламалық жасақтаманы ақысыз таратуға болады, бірақ лицензия лицензиялық төлемді төлемей тұрып, шектеулі пайдалануға ғана рұқсат береді. Кейбір мүмкіндіктер төлем жасалмастан бұрын өшірілуі мүмкін, мұндай жағдайда ол кейде «crippleware» деп аталады.

Creative Commons лицензиясы

Creative Commons лицензияларын ұсынады, олар авторлық құқықпен қорғалған барлық туындыларға, соның ішінде бағдарламалық қамтамасыз етуге қолданылады, бұл дамытушыға "тегін бағдарламалық құралды" заңды және қауіпсіз, халықаралық құқық саласын құрметтейтін тәсілмен анықтауға мүмкіндік береді. Типикалық тегін бағдарламалық құралды пайдалану жағдайы – "тарату" Creative Commons шектеулерімен, мысалы коммерциялық емес (CC BY NC) немесе туынды жұмыстарға рұқсат етілмейді (CC BY ND) арқылы одан әрі нақтылануы мүмкін, лицензиялардың сипаттамасын қараңыз. Мысалдардың көптеген түрлері бар, мысалы The White Chamber, Mari0 немесе Assault Cube, барлығы CC BY NC SA лицензиясы бойынша тегін: бөлісуге рұқсат етіледі, бірақ сатуға болмайды.

Шектеулер

Фривар коммерциялық жарнамаға экономикалық тұрғыдан сүйене алмайды. 2015 жылдың мамыр айында Google AdWords-та фриварды жарнамалау "сенімді көздерге" дейін шектелді. Осылайша, веб-сайттар мен блогтар қолданыстағы фривардың бар екендігі, пайдалылығы және оның зиянды бағдарлама еместігі туралы ақпараттың басты көзі болып табылады. Дегенмен, көптеген компьютерлік журналдар мен газеттер фриварға рейтинг береді және олармен бірге компакт-дискілер немесе басқа да сақтау құралдарын қосады. Фривар көбінесе басқа өнімдермен, мысалы, цифрлық камералармен немесе сканерлермен бірге таратылады. Фриварды "тұрақсыз" деп сынға түсіреді, себебі ол өнімді жаңарту мен жетілдіруге жауапты бір тұлғаны талап етеді, ал ол өнім тегін таратылады. Басқа фривар жобалары жай ғана бір реттік бағдарлама ретінде шығарылады, олардың әрі қарымына үміт болмайды. Оларға бастапқы код та кіруі мүмкін, сондай-ақ ашық кодты бағдарламалар сияқты, пайдаланушыларға қажетті өзгерістерді өздері жасауға мүмкіндік береді, бірақ бұл код компиляцияланған орындалатын файлдың лицензиясына бағынады және ашық кодты бағдарлама болып табылмайды.