Кіріспе

Триэтаноламин немесе ТЭОА — химиялық формуласы |N(CH2CH2OH)3 болатын органикалық қосылыс. Ол түссіз, қоюлау сұйықтық. Бұл үшінші дәрежелі амин және триол. Триол — үш спирт тобы бар молекула. 1999 жылы шамамен 150 000 тонна өндірілген. Бұл түссіз қосылыс, бірақ қоспалардың болуынан үлгі сарғыш түспен көрінуі мүмкін.

Өндіріс

Триэтаноламин этилен оксиді мен сулы аммиактың реакциясы нәтижесінде өндіріледі, сонымен қатар этаноламин және диэтаноламин да өндіріледі. Реакцияға қатысушы заттардың стехиометриялық қатынасын өзгерту арқылы өнімдердің арақатынасын реттеуге болады.

Қолданбалар

Триэтаноламин негізінен эмульгатор сияқты беттік белсенді заттар жасау үшін қолданылады. Ол өнеркәсіптік және тұтыну тауарларына арналған құралымдарда кеңінен қолданылатын ингредиент. Триэтаноламин май қышқылдарын бейтараптандырады, pH деңгейін реттеп, буферлік қасиет көрсетеді, сондай-ақ майларды және суда толық ери алмайтын басқа да ингредиенттерді ерітеді. Триэтаноламмоний тұздары кейбір жағдайларда сілті металдарының тұздарына қарағанда жақсырақ ериді, және сілті металдарының гидроксидтерін пайдаланып тұз жасағандағыға қарағанда аз сілтілі өнімдерді қамтамасыз етеді. Триэтаноламин кездесетін танымал өнімдерге күннен қорғайтын лосьондар, сұйық кір жуғыш заттар, ыдыс жуғыш сұйықтықтар, жалпы тазалау құралдары, қол дезинфекциялағыштары, жылтырату құралдары, металл өңдеу сұйықтықтары, бояулар, қырқу кремі және баспа сиясы жатады.

Цемент өндірісі

Триэтаноламин цемент клинкерін ұнтақтау кезінде 0,1 салмақтық пайыз мөлшерінде органикалық қоспа ретінде де қолданылады. Ол ұнтақтың бірігіп қалуын және ұнтақталған материалдың доптар мен диірмен қабырғаларының бетіне жабысуын болдырмау арқылы ұнтақтау процесін жеңілдетеді.

Косметика және медицина

Құлақтың түрлі аурулары мен инфекцияларын триэтаноламин полипептид олеат конденсатын қамтитын құлаққа тамсатылатын дәрілермен емдеуге болады, мысалы Америка Құрама Штаттарында Cerumenex. Фармацевтикада триэтаноламин – құлаққаптардың белсенді компоненті. Ол сонымен қатар көптеген косметикалық өнімдерде pH теңгергіші ретінде қолданылады, олардың ішінде тазалау кремдері мен сүттері, тері лосьондары, көзге арналған гельдер, ылғалдандырғыштар, шампуньдер, қырқу көбіктері бар. ТЭА – бұл күшті сілті: 1% ерітіндісінің pH шамамен 10-ға тең, ал терінің pH көрсеткіші 7-ден кем, шамамен 5,5–6,0 аралығында болады. ТЭА негізіндегі тазалау сүті-крем эмульсиялары макияжды өте жақсы кетіреді.

Зертханада және әуесқойлық фотосуретте

ТЭА-ның тағы бір жиі қолданылуы – сулы ерітінділердегі алюминий иондарымен кешен түзуге арналған агент ретінде пайдалану. Бұл реакция көбінесе EDTA сияқты басқа келаттағыш заттармен комплексометриялық титрлеуге дейін осындай иондарды жасыру үшін қолданылады. ТЭА сондай-ақ фотографиялық (күміс галогенидті) өңдеуде де қолданылған. Оны әуесқой фотографтар пайдалы сілті ретінде ұсынады.

Голографияда

ТЭА күміс галоидті негізделген голограммалардың сезімталдығын арттыру үшін, сондай-ақ түс өзгерту голограммаларын кеңейту үшін қолданылады. Скраппен кептіру алдында ТЭА-ны шаю арқылы түс өзгерісіз сезімталдықты арттыруға болады.

Электросыз пластиналау

ТЭА қазір электросыз жалатуда кешендеуші зат ретінде жиі және өте тиімді қолданылады.

Ультрадыбыстық сынақтарда

Судағы 3% ТЭА иммерсиялық ультрадыбыстық сынақтарда коррозияға қарсы (тозуға қарсы) агент ретінде қолданылады.

Алюминийді дәнекерлеуде

Триэтаноламин, диэтаноламин және аминоэтилэтаноламин – қалайы-мырыш және басқа да қалайы немесе қорғасын негізіндегі жұмсақ қосымшаларды қолданып алюминий қорытпаларын дәнекерлеуге арналған, кең таралған сұйық органикалық ағындардың маңызды құраушылары болып табылады.

Аллергиялық реакциялар

1996 жылғы зерттеуде триэтаноламин (TEOA) кейде контактілік аллергия тудыруы мүмкін екені анықталды. 2001 жылғы зерттеуде күннен қорғайтын кремдегі TEOA аллергиялық контактілік дерматитке себеп болғаны анықталды. 2007 жылғы зерттеуде құлақ тамшыларындағы TEOA контактілік аллергияны тудырғаны анықталды. 2008 жылы Wistar егеуқұйрықтарында мұрынға арналған ингаляциялық зерттеуде 28 күн бойы жүйелік және тыныс жолдарының (ТЖЖ) токсикалық әсері талданды; TEOA жүйелік токсикалық әсері және ТЖЖ тітіркендіруі тұрғысынан диэтаноламинге (DEA) қарағанда нашаррақ болып көрінеді. TEOA-ға ұшырау 20 мг/м3 концентрациядан бастап жеке еркек жануарларда ошақтық қабынуға әкелді. 2009 жылғы зерттеуде патч-тест реакциялары бірнеше жағдайда нағыз аллергиялық реакция емес, көбінесе жеңіл тітіркендіруге бейім екенін көрсетті, сондай-ақ TEOA-ға тері сезімталдығының қаупі өте төмен екені анықталды.

Қатерлі ісіктер

Есептерде ТЭОА B6C3F1 ескек тышқандардың бауырында ісік өсу жиілігін арттыратыны, бірақ еркек тышқандарда немесе Фишер 344 егеуқұйрықтарында байқалмағаны көрсетілген.

Қоршаған ортаға зиянды әсері

2009 жылғы зерттеуде ТЭОА су өсімдіктері мен жануарларына қатысты жедел, субхроникалық және созылмалы уыттылық қасиеттері болуы мүмкін екені анықталды.

Реттеу

ТЭОА Химиялық қару туралы конвенцияның 3-қосымшасының Б бөлімінде тізілген, себебі ол HN3 азотты моңғылдың жасалуына қолданылуы мүмкін.