Густав Бертран: Enigma сырын ашуға қосқан үлесі

Кіріспе

Француз әскери барлау офицері

Густав Бертран (1896–1976) – француз әскери барлау офицері, ол 1932 жылдың желтоқсанынан бастап Польшаның Шифр бюросының неміс Enigma шифрларын дешифрлеуіне маңызды үлес қосты. Бұл жетістік өз кезегінде Ұлыбританияның Екінші дүниежүзілік соғыстағы танымал "Ультра" операциясына әкелді.

Өмір

Бертран 1914 жылы француз армиясына қарапайым сарбаз ретінде қабылданып, 1915 жылы Дарданеллде жараланды. 1926 жылдан бастап ол радио барлау саласында жұмыс істеді. 1920 жылдары француз радио барлауы орталықтанбаған еді. Шет елдердің, көбінесе неміс және итальяндық шифрлары мен кодтарын шифрлау жұмысы Бас штабтың криптология бөліміне жүктелсе, радио тыңдауды барлау қызметі, Service de Renseignement немесе S.R. жүзеге асырды. 1930 жылдың соңында шифрлау S.R.-ға берілді, ол Decryptement (Шифрді Бұзу) деген Section D бөлімін құрды, және Бертран осы бөлімнің басшысы болды. Кейіннен ол француз радио барлауының барлық ісін өз бақылауына алды. Бертранның барлаудағы әріптестері неміс қарулы күштерінің криптографиялық агенттігінің қызметкері Ханс Тило Шмидттен (француздар "Аше" деп атаған) Энигма машинасына қатысты құжаттарды сатып алған. 1932 жылдың желтоқсанында, сол кездегі капитан (кейін генерал) Бертран бұл құжаттарды Польша шифрлау бюросының бастығы, майор Гвидо Лангерге тапсырды. Криптолог Мариан Реевскинің куәлігіне сәйкес, "Аше" берген құжаттар әскери Энигма машинасының сымдарын математикалық тұрғыдан шешуде маңызды рөл атқарды. Польшамен жұмыс істеген кезінде Бертран поляктар берген "Болек" атты кодовое имян қолданды. Бертран поляктардың Энигманы бұзудағы табысы туралы алты жарым жылдан кейін ғана білді, ол 1939 жылдың 25 шілдесінде Варшаваның оңтүстігіндегі Кабаты орманында өткен үш тарапты поляк-француз-британ конференциясында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін бес апта ғана қалған еді. 1939 жылдың қыркүйегінде Германия Польшаға шабуыл жасағаннан кейін, майор Бертран 1939 жылдың қазанынан 1942 жылдың қарашасына дейін соғысқа дейінгі Шифрлау бюросының қызметкерлерінің жұмысын жалғастырды: біріншіден, Париждің сыртындағы PC Bruno-да; содан кейін Германияның Францияға шабуыл жасауынан кейін (1940 жылдың мамыр-маусымы), Оңтүстік Францияның Виши "еркін аймағындағы" Кадикс орталығында. Кадикс орталығы немістердің басып алуын болдырмау үшін таратылғаннан кейін бір жылдан астам уақыт өткен соң, 1944 жылдың 5 қаңтарында Бертранды немістер Париждің Монмартр ауданындағы атақты Сакре-Кьор шіркеуінде Лондоннан келген курьерді күтіп тұрғанда тұтқындады. Немістер оған өздері үшін жұмыс істеуді ұсынды. Бертран келіскендей болып, әйелі Мэримен бірге Вишиге ағылшын барлау қызметімен байланыс орнатуға рұқсат алды. Сол жерде ол жер астындағы серіктерін жасырды және өзі де жасырынды. 1944 жылдың 2 маусымында, Нормандияға D күні шабуыл жасаудан төрт күн бұрын, Францияның Орталық Массивіндегі импровизацияланған ұшу-қону жолағында Бертран, оның әйелі және поляк қарсыласының курьеры болған иезуит діни қызметкері Оңтүстік Англияға ұшқан кішкентай қарусыз Лизандер III ұшағына отырды. Бертран мен оның әйелі Гертфордширдегі Боксмур ауылына көшіп келді, бұл Польша радио тыңдау стансасынан және Мариан Реевски мен Генрик Зигальски жұмыс істейтін Фельден ауылындағы шифрлау кеңсесінен қысқа ғана қашықтықта орналасқан еді. Бертран 1950 жылы француз құпия қызметінен зейнеткерлікке шығып, Францияның оңтүстігіндегі Теуль-сюр-Мер қаласының мэрі болды. 1973 жылы Париж баспасы Plon оның "Енигма немесе 1939-1945 жылдардағы соғыстың ең үлкен жұмбағы" атты кітабын жариялады. Энигма шифрлау тарихындағы маңызды бастапқы дереккөздердің бірі болып табылатын бұл кітапта Франко-Польша ынтымақтастығының Энигманы бұзу және оқудағы он бір жылдық еңбектері туралы толық мәлімет берілді.

Bertrand joined the French military as a private in 1914 and was wounded in 1915 at the Dardanelles. From 1926, he worked in radio intelligence. In the 1920s, French radio intelligence was decentralized. Decryption of foreign, chiefly German and Italian, ciphers and codes was the responsibility of a General Staff cryptology department, while radio monitoring was conducted by the intelligence service, Service de Renseignement or S. R. At the end of 1930, decryption was turned over to the S. R., which created a Section D (for Decryptement), of which Bertrand became chief. He later took over all of French radio intelligence. Bertrand's intelligence associates had purchased documents pertaining to the Enigma machine from Hans Thilo Schmidt (codenamed "Asché" by the French), an employee at the German Armed Forces' Cryptographic Agency. In December 1932, then Captain (later, General) Bertrand turned these documents over to the Polish Cipher Bureau's chief, Major Gwido Langer. Asché's documents, according to cryptologist Marian Rejewski's testimony, proved in practice crucial to his mathematical solution of the military Enigma machine's wiring. During his work with the Poles, Bertrand used the code name Bolek, given him by the Poles. Bertrand was to learn of the Poles' success against Enigma only six and a half years later, at a trilateral Polish French British conference held in the Kabaty Woods, south of Warsaw, on 25 July 1939, just five weeks before the outbreak of World War II. After Germany's invasion of Poland in September 1939, then Major Bertrand from October 1939 to November 1942 sponsored the continued work of prewar Cipher Bureau personnel: first at PC Bruno, outside Paris; then, after Germany's invasion of France (May–June 1940), at the Cadix center in southern France's Vichy "Free Zone." Over a year after the Cadix center had been scattered to avert capture by the Germans, on 5 January 1944, Bertrand was captured by the Germans as he waited at the famous Church of Sacré Cœur, in Paris' Montmartre district, for a courier from London. The Germans suggested that he work for them. Pretending to agree, Bertrand was allowed to return with his wife Mary to Vichy to contact British intelligence. There he sent his underground comrades into hiding and went into hiding himself. On 2 June 1944, four days before the D Day Normandy landings, at an improvised airstrip in France's Massif Central, Bertrand, his wife and a Jesuit priest who served as a courier of the Polish Resistance climbed into a small, unarmed Lysander III aircraft that flew them to southern England. Bertrand and his wife moved into a house in the Hertfordshire village of Boxmoor just a short walk from the Polish radio intercept station and cipher office at the nearby village of Felden where Marian Rejewski and Henryk Zygalski were working. Bertrand retired from the French Secret Service in 1950 and went on to become mayor of Théoule sur Mer in southern France. In 1973, the Paris publishing house Plon published his book, Enigma ou la plus grande énigme de la guerre 1939 1945 (Enigma, or the Greatest Enigma of the War of 1939 1945). The book, one of the principal primary sources on the history of Enigma decryption, for the first time gave a detailed account of the some eleven years of Franco Polish collaboration in breaking and reading Enigma before and during World War II.