Кіріспе
Химиялық инженер (1897–1985)
Чарльз К. Блисс (немісше: Карл Кассель Блиц; 5 қыркүйек 1897 – 13 шілде 1985) – австриялық-австралиялық химиялық инженер және семиотик, ең белгілісі идеографиялық жазу жүйесі – Blissymbols-ты ойлап тапқандығымен танымал. Ол Австро-Венгрияда туған, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистерден қашып, еврей босқыны ретінде Австралияға қашуға мәжбүр болды.
Ерте өмір
Блис 1897 жылғы 5 қыркүйекте Буковина герцогтығының Черновиц (Чернивсти) қаласында еврей отбасында дүниеге келді. Оның анасы Жаннетт Блиц, әкесі Мишель Анхель – неміс тілінде сөйлейтін еврейлер еді. Ол төрт баланың үлкені болды. Оның туып-өскен және ерте өмірі Габсбург монархиясының ықпалында өтті, себебі Черновицте немістер, румындар, украиндер, поляктар, еврейлер және цыгандар сияқты түрлі халықтар тұрды. Блисс кейінірек: «Мен тұратын жерде алты түрлі тілде сөйледік. Мен сияқты кішкентай балаға алты тілде сөйлеудің неге ақымақтық екенін түсінудің қажеті жоқ еді» – дейтін. Оның әкесі механик, оптик және ағаш өңдеуші болып жұмыс істеп, отбасын асырады. Ол мектепте антисемитизмге жиі ұшырады. Блитц сегіз жасқа келгенде Ресей орыс-жапон соғысын жеңіліске ұшырады, еврейлерге қарсы қырғын күшейді, Кишинев қаласынан қашқан адамдар Черновицке пана іздеп келді. Осы кезде Блитц солтүстік полюске жасалған экспедицияның слайд-шоуын көрді, бұл оны қарапайым халық үшін технологияны жақсарту мақсатында инженерлік білім алуға шабыс тартты. Блитц әкесінің схемаларындағы белгілер оған бірден түсінікті болды. Ол химиялық белгілерге таң қалды, оларды ана тіліне қарамастан кез келген адам оқи алады деп ойлады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Блитц алдымен Қызыл Кресттің жедел жәрдем бригадасында көмекші болып, кейін Австро-Венгрия армиясында сарбаз болып қызмет етті. 1916 жылы Ресей әскері Черновицті басып алғаннан кейін отбасы Венаға қашуға мәжбүр болды. Соғыстан кейін ол оқуын жалғастырып, 1922 жылы Вена Технологиялық университетін химиялық инженер мамандығы бойынша бітірді. Ол неміс радиоаппаратурасын шығаратын Telefunken компаниясына жұмысқа орналасты, онда сәтті жұмыс істеп, патенттік бөлімнің бастығына дейін көтерілді.
Blitz’s early life was filled with poverty, cold and starvation. His father supported the family by working as a mechanic, optician, and wood turner. He was also a frequent target of antisemitism at school due to him. When Blitz was eight years old, Russia lost the Russo Japanese War and pogroms against the Jews intensified, and refugees from the town of Kishinev came into Czernowitz seeking sanctuary. At the same time, Blitz saw a slide show of the Austro Hungarian North Pole Expedition which inspired him to study engineering to improve technology for ordinary people. Blitz said that the symbols on his father's circuit diagrams made instant sense to him. They were a "logical language" and was impressed by chemical symbols, which he thought could be read by anyone, regardless of their mother tongue. During World War I, Blitz volunteered first as a helper with the Red Cross field ambulance, then as a soldier in the Austro Hungarian Army. The family was forced to flee to Vienna after the Imperial Russian Army occupied Czernowitz in 1916. After the war he engaged in studies and graduated from the Vienna University of Technology as a chemical engineer in 1922. He joined Telefunken, a German radio apparatus company, where he successfully worked all the way to be promoted as chief of the patent department.
Тұтқындалу және Екінші дүниежүзілік соғыс
1938 жылдың наурыз айында Үшінші рейх Аншлюс арқылы Австрияны аннексиялады, ал Блисс яһуди болғандықтан Дахау концлагеріне жіберілді. Кейін ол Бухенвальд концлагеріне ауыстырылды. Оның әйелі Клэр, неміс католик, оны босату үшін үнемі тырысты. 1939 жылы ол босатылды, бірақ дереу Англияға кетуі қажет болды. Англияда Блисс әйелін өзіне әкелуге тырысты, бірақ 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғандықтан, бұл мүмкін болмады. Сонда ол, нацистердің Англияны бомбалауын "блиц" деп атағандықтан, өзінің тегін Блисс деп өзгертті. Блисс Клэрдің Германиядан Румынияның Чернауци (қазіргі Украинадағы Черновцы) қаласындағы туыстары арқылы қашуын ұйымдастырды. Ол жерден кетуге мәжбүр болғандықтан, Клэр Грекияға және 1940 жылдың қазанында Италия Грекияға басып кіргенге дейін қауіпсіздікке көшті. 1940 жылғы Рождество қарсаңында олар қайта табысты, Клэр шығысқа Шанхайға, ал Чарльз Канада және Жапония арқылы батысқа Шанхайға барды. Жапония Шанхайды басып алғаннан кейін Блисс пен оның әйелі Хонгкью геттосына орналастырылды. Клэр, неміс және христиан болғандықтан, неміс азаматтығын талап етуге, ажырасуға өтініш беруге және босатылуға мүмкіндігі болды. Бірақ ол осыдан бас тартып, Блисспен бірге геттоға барды.
Символикалық жазу жүйесін дамыту
Шанхайда Блис қытай таңбаларына қызығушылық танытты, оларды бұрыс түсініп, идеограммалар деп ойлады. Ол оларды зерттеп, дүкендердегі жарнамаларды және қытай газеттерін оқуға үйренді. Бір күні таңғалып, ол символдарды қытай тілінде емес, өз тілінде, неміс тілінде оқығанын анықтады. Идеограммаларды шабыт көзі ретінде пайдаланып, Блис суреттер арқылы жазу жүйесін жасауға кірісті. Сол кезде Блис Готфрид Вильгельм Лейбництің «Универсалды символизм» еңбегінен хабарсыз еді. Блис соғыстан кейін әйелімен бірге Австралияға көшіп, 1946 жылдың шілдесінде Австралияға жетті. Оның семиотикалық идеялары кеңінен қабылдауға ие болмады. Австралия немесе Ұлттар Достастығында біліктілігі болмағандықтан, Блис отбасын асырау үшін жұмысшы болып жұмыс істеуге мәжбүр болды. Ол түндері символдар жүйесін жетілдіре берді. Блис және оның әйелі Австралия азаматтары болды. Бастапқыда Блис жүйесін «Әлемдік жазу» деп атады, себебі мақсаты тілге қарамастан, барлығына түсінікті болатын символдар жиынтығын құру еді. Кейін Блис ағылшын тіліндегі атау тым тар шеңберлі екенін түсініп, жүйені Семантография деп атады. 1949 жылы Сиднейде Блис үш томдық «Халықаралық семантография: барлық тілдерде оқылатын әліпбилік емес символ жазуы» еңбегін жариялады. Оған үлкен қызығушылық танытылмады. Келесі төрт жыл бойы Клэр Блис білім беру саласының қызметкерлері мен университеттерге 6000 хат жіберді, бірақ нәтижесіз болды. Блисстің әйелі 1961 жылы ұзаққа соққан аурудан кейін қайтыс болды. 1965 жылы Блис өзінің «Семантография (Блиссимволика)» еңбегінің екінші басылымын шығарды. Осы шақта халықаралық туризмнің өркендеуі көптеген адамдарды тек суреттермен бейнеленген символдар тілі ғана барлығына түсінікті болатынына көндірді. Блис өзінің идеясының өзімен байланысты екеніне көз жеткізді, содан бері ол Блиссимволика деп аталады.
Білім беру мақсатында
1971 жылы Блис Канаданың Торонто қаласындағы Онтарио мүгедек балалар орталығының (қазіргі Голландия Блурвью балалар оңалту ауруханасы) 1965 жылдан бері церебральді сал ауруымен ауырған балаларды қарым-қатынасқа үйрету үшін оның символдарынан пайдаланғанын білді. Алғашында ол қуанды және Канадаға сапарлады, бірақ орталық оның символдар жиынтығын кеңейтіп, балаларға дәстүрлі тілде сөйлеу мен жазуды үйренуге көмектесу үшін символдарды көпір ретінде қолданғанын білгенде үлкен қорқынышқа ұшырады, бұл оның Blissymbolics туралы көзқарасынан мүлдем өзгеше болды. Ол орталықты жарылқады, соңынан сотқа берді және бірде тіпті медбикеге түрмеге жабумен қорқытты. Блисс он жыл бойы үздіксіз шабуылдағаннан кейін, орталық Блисспен келісімге келді, себебі оның қылықтары орталыққа жаман даңқ әкеліп отыр деп ойлады. Оның символдарының мүгедек балаларға қолдануға арналған әлемдік авторлық құқығы Канададағы Blissymbolics Communication Foundation-ға берілді.
Тану
Блис 1974 жылы «Мистер Символ Адам» фильмінің түсіріліміне қатысты, ол Австралия киносы мен Канаданың Ұлттық кино кеңесінің бірлескен өндірісі болды. Блис 1976 жылы «қоғамға, әсіресе мүмкіндігі шектеулі балаларға қызмет еткені үшін» Австралия орденінің мүшесі (А.М.) атанды. Оның еңбегінің инновациялық екені мойындалғандықтан, Блис 1979 жылы Австралия Ұлттық университетінің лингвистика мектебінің (сол кездегі) меңгерушісі, профессор Боб Диксон оны лингвистика бойынша құрметті ғылым жолдасы етіп тағайындады.