Кіріспе
Оңтүстік Тынық мұхитындағы Вануату арал мемлекетіндегі Амба аралы, сондай-ақ Аоба, Омба, Оба немесе Опа деп те аталады, бұрын Маяуыздар аралы деп белгіленген. Порт-Вила қаласынан солтүстік-батысқа қарай шамамен орналасқан. Бұл Вануатудағы ең үлкен белсенді жанартау.
Ambae, also known as Aoba, Omba, Oba, or Opa and formerly Lepers’ Island, is an island in the South Pacific island nation of Vanuatu, located near , approximately north northwest of Vanuatu's capital city, Port Vila. It is also Vanuatu's largest active volcano.
Атауы
Амбаэдің әртүрлі атаулары Вануатуда сөйленетін мұхиттық тілдерден туындаған. "А" әрпімен басталатын атаулар, аралдың "Оба" немесе "Омба" деген түпнұсқа атына қосылған орналасқан жерін білдіретін жұрнақ екенін көрсетеді, екеуі де ондағы жергілікті диалекттердегі айтылуын көрсетеді. Мота тілінде, бір кезде Меланезия миссиясының жалпы тілі болған, ол "Опа" деп аталады. Бұл атаулардың бәрі Солтүстік-Орталық Вануату тіліндегі *oᵐba түбірінен шыққан.
Тарих
Еуропалықтардың алғашқы тіркелген кездесуі 1606 жылдың көктемінде Педро Фернандес де Кирос басқарған испан экспедициясымен болды. Екінші дүниежүзілік соғыста маңызды әуе базасы болған көршілес Эспириту Сантодан Амбае аралының тұманды бейнесі Джеймс Миченердің «Оңтүстік Тынық мұхитының әңгімелері» атты шығармасындағы Бали Хаи мифосына шабыттандырды.
География
Көптеген жерлерде оның жағалауын және бетін қара, жалпы базальт тастар құрайды, бірақ топырақ (бар болған жағдайда) құнарлы. Аралдың көбі жаппай өсімдік жамылғысымен жабылғандай көрінеді; елді мекендерде үлкен бақтар мен жоғарырақ орналасқан басқарылатын орман бар, ал кокос пен какао плантациялары көбінесе жағалауға жақын орналасқан. Өзендер, ағыстар немесе көлдер сияқты жер бетіндегі судың сенімді көздері жоқ, тек қол жеткізуге қиын жатқан кратер көлдерін қоспағанда. Адамдардың барлық қажеттілігі үшін су цементпен қапталған құдықтардан немесе жаңбыр суымен толтырылған резервуарлардан алынады. Аралда тұрақты өзендер жоқ, бірақ халық сирек су тапшылығына ұшырайды. Климаты ылғалды тропикалық, жыл маусымдарына қарай шамалы өзгерістер байқалады. Жағалаудағы орташа жылдық температура 30°C, кальдерада 23°C. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 2500-ден 3500 мм-ге дейін ауыспайды. Жаңбырлы маусым қарашадан сәуірге дейін жалғасады.
Құстардың маңызды аймағы
Аралдың жоғарғы беткейлері BirdLife International ұйымы тарапынан маңызды құс аймағы (IBA) ретінде танылды, себебі ол Танна жеміс көгершіндері, қызылқұрсақты жеміс көгершіндері, пальма лорикеттері, кардинал мизомелалары, Вануату балжегіштері, желкенқұйрықты геригондар, Полинезия триллері, ұзынқұйрықты триллер, жолақты фантайлдар, Меланезия ұшқыштары, сарықұйрықты монархтар, оңтүстік шрикебилдер, Вануату ақкөздері және тотыққан қанатты шыршылардың популяциясын қамтиды.
Жанартау
Амбаэ – Вануатудағы ең үлкен (көлемі зор) жанартау Манаро Воуидің жер бетіне шыққан бөлігі. Оның биіктігі теңіз деңгейінен 1496 метр, теңіз түбінен шамамен 3900 метрді құрайды. 2005 жылдың 27 қарашасында бу мен күлдің шығуы басталды, нәтижесінде жанартаудың 2-дәрежелі дабылы жарияланды және эвакуацияға дайындық жұмыстары жүргізілді. 2005 жылдың 8 желтоқсанында жарылыс күшейіп, Амбаэ аралының 3000-нан астам тұрғыны аралдың басқа аудандарына көшірілді. Жарылыстан шыққан күл аралды жауып, егістіктерді жойды, ауа мен суды ластады. 2018 жылдың сәуір айында қалған шамамен 10 000 тұрғынға толығымен эвакуациялануға бұйрық берілді.
Демография
Халық Меланезиялық, бірақ (әңгімелерге сүйенсек) ежелгі полинезиялық араласулар Ман Амба халқына ашық түсті тері және полинезия тілдерін сыйлады. Діни тұрғыдан Амбае толығымен христиан дінін ұстанады, көптеген конфессияларға бөлінген. Бұларды үш кезеңге жіктеуге болады: алғашқы отаршылдық миссионерлік шіркеулер (Англикан, Католик), екінші кезең – көбінесе американдық евангелистік конфессиялар (Апостолдық, Мәсіх шіркеуі, Құдайдың жиналыстары), және жаңа, дәстүрден алыс, біріктіру / 'бірлік' секталары. Соңғы санатқа Вануату ішінде пайда болған көптеген халықтық топтар кіреді. Сырттан келген миссионерлік қызмет (Вануатудың барлық аймақтарындағыдай) жалғасуда, әсіресе Мормондық шіркеудің ықпалы артып келеді, олардың Батыс және Солтүстік Амбаеде жақтастары көбейіп жатыр.
Халық саны
Амбае аралының халқы 11 000-нан аз, олар 3-4 анық тілдік топқа бөлінген (Ломбаха аймағында орталықтанған Солтүстік/Шығыс Амбае тілі, Ндуиндуиде орталықтанған Батыс Амбае тілі және Редклифте орталықтанған Оңтүстік Амбае тілі). Аралда ірі қалалар жоқ, алайда Пэнама провинциясының орталығы Шығыс Амбаедағы Саратаматада орналасқан.
Экономика және ауыл шаруашылығы
Жергілікті экономика көбінесе ақшалай емес, ақшалай дақылдардан түсетін табыс (копра, какао және кептірілген кавадан) негізінен мектеп ақысын төлеуге және сабын, тұз, керосин сияқты тұрмыстық заттарға жұмсалады. Көптеген тұрақты жұмыс орындары мемлекеттік секторда, мұғалімдер ретінде ұсынылады. Санто немесе Вила қалаларында жұмыс істейтін туыстардан түсетін ақшалай жәрдемдер жергілікті экономикаға қолма-қол ақша ағынын қамтамасыз етеді. Амбаеде 100-ден аз телефон желісі бар, олардың көп бөлігі шығыс жағында орналасқан. Аралда екі пошта бөлімі және Вануату Ұлттық Банкінің Саратамата мен Ндуиндуидегі филиалдары, сондай-ақ аралдар арасындағы үздіксіз кеме қатынасы және аптасына бірнеше рет "Ванаир" авиакомпаниясының рейстері бар. Вануатудың кіші және орта сыртқы аралдарының (атап айтқанда, Ефате, Санто, Танна немесе Малекула емес) арасында Амбае ең "дамыған" аралдардың бірі деп есептеледі. Дәстүрлі шаруашылық азық-түлік қажеттіліктерін қамтамасыз етеді, ал көптеген ауыл тұрғындары шағын көлемде ақшалай дақылдар өндірумен де айналысады. Негізгі дақылдар – таро, банан, ямс және маниока, олар көбінесе жаңбырлы және шошқалардан қорғалған биік жазықтарда өсіріледі. Құмала (тәтті картоп – сапалы түйнегі игермангеггеуни деп аталады), көкөністер, жемістер мен жаңғақтар толыққанды диетаға көмектеседі, бірақ кейде белок жетіспейді. Рифтердің жетіспеуіне байланысты, теңіз өнімдері Вануатудың басқа аралдарымен салыстырғанда белоктың маңызды көзі болып табылмайды және бұл өнімдер ішкі аймақтың биік жерлерінде тұратын көптеген адамдарға қол жетімді емес.
Көлік
Аралға Air Vanuatu әуе компаниясы қызмет көрсететін үш әуе жолағы бар: оңтүстік-батыстағы Валаха әуежайы, оңтүстіктегі Редклифф әуежайы және солтүстік-шығыстағы Лонгана әуежайы.