Кіріспе

chembox
| Verifiedfields = өзгертілген
| Watchedfields = өзгертілген
| verifiedrevid = 451887292
| ImageFile = Endosulfan Formula V.3a. svg
| ImageAlt = Күкірт атомындағы стереохимиясы анықталмаған қаңқа формуласы
| ImageFile1 = Эндосульфан эндоизомері 3D шарлар. png
| ImageSize1 =
| ImageAlt1 = Шар және таяқ моделі
| IUPACName = 6,7,8,9,10,10 Гексахлор 1,5,5a,6,9,9a гексагидро 6,9 метан 2,4,3 бензодиоксатиэпин 3 оксид
| OtherNames = Бензоэпин, Эндоцел, Паррисульфан, Фазер, Тиодан, Тионекс
|Section1=
|Section2=Chembox қасиеттері
| C=9 | H=6 | Cl=6 | O=3 | S=1
| Appearance = Қоңыр кристалдар
| IDLH = Адам денсаулығына және қоршаған ортаға тигізетін қаупіне, биоаккумуляцияға бейімділігіне және эндокриндік жүйеге әсер ететін қасиеттеріне байланысты N. D. 2011 жылдың сәуірінде Стокгольм конвенциясы бойынша эндосульфанды өндіруге және қолдануға жаһандық тыйым салу туралы келіссөздер жүргізілді. Тыйым салу 2012 жылдың ортасында күшіне енді, ал кейбір қолданылуларына тағы бес жылға рұхсат берілді. Еуропалық Одақ, Австралия, Жаңа Зеландия, Батыс Африканың бірнеше елдері және Канада сияқты 80-нен астам ел бұл затты тыйым салған немесе Стокгольм конвенциясының тыйым салуы туралы келісімге келген кезде оны кезең-кезеңмен тоқтатуды жариялаған. Қолдануға қарсы заңдар болғанына қарамастан, ол Үндістан мен Қытайда кеңінен қолданылады. Ол басқа да бірнеше елдерде қолданылады. Оны Израильдің "Махтешим Аган" фирмасы және Үндістан мен Қытайдың бірнеше өндірушілері шығарады. 2011 жылдың 13 мамырында Үндістанның Жоғарғы соты Үндістанда эндосульфанды өндіруге және сатуға тыйым салды.

Қолданылуы

Эндосульфан бүкіл әлем бойынша ауыл шаруашылығында жәндіктер зиянкестерін, соның ішінде аққұрттар, шырыштар, жапырақ бітесі, колорадо картоп қоңыздары және капуста құрттарын бақылау үшін қолданылады. Дегенмен, ол бал аралары үшін орташа деңгейде улы саналады, және фосфорлы органикалық инсектицидтерге қарағанда араларға аз зиянды. 1980-1989 жылдар аралығында әлемдік тұтыну жылына орташа есеппен 10 500 тоннаны құрады, ал 1990-жылдары пайдалану жылына 12 800 тоннаға дейін артты. Эндосульфан – гексахлороциклопентадиеннің туындысы және химиялық құрамы жағынан алдрин, хлордан және гептахлорға ұқсас. Нақтырақ айтқанда, ол гексахлороциклопентадиеннің цис-бутен 1,4-диолмен Дильс-Альдер реакциясы арқылы және түзілген қосылыстың тионил хлоридімен реакцияласуы нәтижесінде өндіріледі. Техникалық эндосульфан – 7:3 арақатынастағы α және β деп белгіленген стереоизомерлердің қоспасы. α және β эндосульфан – төрт валентті күкірттің пирамидалық стереохимиясынан туындаған конфигурациялық изомерлер. α эндосульфан екеуінің ішінде термодинамикалық тұрақтырақ, сондықтан β эндосульфан α түріне айналуға ұшырайды, бірақ бұл процесс баяу жүреді.

Коммерциялық және реттеу тарихы

1950 жылдардың басында: Эндосульфан әзірленді. 1954: Hoechst AG (қазір Sanofi) АҚШ-та эндосульфанды пайдалануға USDA мақұлдауын алды. 2000: АҚШ-та үй және бақша шаруашылығында қолдану EPA-мен келісім бойынша тоқтатылды және EPA эндосульфанның азық-түлік пен судағы қалдықтарының қабылдауға болмайтын тәуекел тудыратынын анықтады. Агенттік эндосульфанның АҚШ нарығында қалуына рұқсат берді, бірақ оның ауыл шаруашылығындағы қолданылуына шектеулер қойды. Сондай-ақ, Bayer CropScience компаниясы өз еркімен эндосульфан өнімдерін АҚШ нарығынан алып тастады, бірақ басқа елдерде сатуын жалғастыруда. 2008 жылы ақпанда қоршаған ортаны қорғау, тұтынушылар және шаруалардың еңбек ұйымдары, оның ішінде Табиғи ресурстарды қорғау кеңесі, Органикалық тұтынушылар қауымдастығы және Біріккен шаруалар ұйымы АҚШ ЭҚА-сын эндосульфанға тыйым салуға шақырды. Мамыр айында ғалымдар, экологиялық топтар және арктикалық тайпалар ЭҚА-дан эндосульфанды жоюды сұрады, ал шілдеде экологиялық және жұмысшылар ұйымдарының коалициясы 2002 жылғы оны тыйым салмау туралы шешімін күшін жойып, ЭҚА-ға қарсы сотқа шағым түсірді. Қазан айында Стокгольм конвенциясының тексеру комитеті эндосульфанды конвенцияға енгізу процедурасын алға жылжытты, ал Үндістан оның Роттердам конвенциясына қосылуына кедері келтірді. 2009: Стокгольм конвенциясының тұрақты органикалық ластаушыларды тексеру комитеті (POPRC) эндосульфанның тұрақты органикалық ластаушы екенін және «жаһандық шаралар қажет» екенін келісті, бұл жаһандық тыйым салуға негіз салды. Жаңа Зеландия эндосульфанға тыйым салды. 2010: POPRC 2011 жылғы сәуірде Тараптар конференциясында (COP) эндосульфанды Стокгольм конвенциясына қосуды ұсынды, бұл жаһандық тыйым салуға әкелуі мүмкін. ЭҚА АҚШ-та эндосульфанды тіркеуді тоқтату туралы хабарлады. Австралия химиялық затты қолдануға тыйым салды. 2011: Үндістанның Жоғарғы соты уытты пестицид эндосульфанды өндіруге, сатуға және қолдануға тыйым салды. Жоғарғы сот бұл тыйым сегіз аптаға дейін күшінде болатынын, осы кезеңде ICMR бас директоры басқаратын сарапшылар комитеті кеңінен қолданылатын пестицидтің зиянды әсері туралы алдын ала есеп беретінін мәлімдеді. 2011: Аргентинаның санитарлық және агроөнеркәсіптік сапа жөніндегі қызметі (SENASA) 8 тамызда 2012 жылдың 1 шілдесінен бастап Оңтүстік Америка еліне эндосульфанды импорттауға, ал 2013 жылдың 1 шілдесінен бастап оның сатуына және қолданылуына тыйым салынатынын шешті. Осы уақытқа дейін азырақ көлемде импорттауға және сатуға рұқсат етіледі.

Денсаулыққа әсері

Эндосульфан бүкіл әлемде көптеген өлімге әкелетін пестицидтермен улану оқиғаларына жауапты деп, пестицидтерді қолдануға қарсы шығатын әртүрлі халықаралық ұйымдар айыптайды. Эндосульфан – ксеноэстроген, яғни эстроген гормонының әсерін имитациялайтын немесе күшейтетін синтетикалық зат, және ол эндокриндік жүйенің жұмысын бұзушы ретінде әрекет ете алады, жануарлар мен адамдарда репродуктивтік және даму зардаптарын тудырады. Сонымен қатар, ол ароматаза ингибиторы болып табылады.

Уыттылық

Эндосульфан жәндіктер мен сүтқоректілер үшін, оның ішінде адам үшін де күшті нейротоксикалық зат. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) оны I санатқа: "Өте жоғары дәрежеде уытты" деп жіктейді, себебі аналық егеуқұйрықтар үшін LD50 мәні 30 мг/кг құрайды. Ол ГАБА-ға байланысты хлоридтік каналдың қарсыласы және Ca2+, Mg2+ АТФаза тоқтатыласы болып табылады. Бұл ферменттердің екеуі де нервтік импульстардың таралуына қатысады. Жедел уланудың белгілеріне жоғары белсенділік, дікілдеу, құрысу, координацияның жоқтығы, теңселудің бұзылуы, тыныс алудың қиындауы, жүрек ауруы, құсу, іш сүю және ауыр жағдайларда есінен айырылу жатады. Көптеген жағдайларда уланудың қауіпсіз дозалары миға қайтымсыз зақым келтірді. EPA және Токсикалық заттар мен аурулар жөніндегі агенттік эндосульфанды эндокриндік жүйені бұзуға қабілетті зат деп санайды. Көптеген in vitro зерттеулер гормондарды бұзуға оның әлеуетін көрсетті, ал жануарлар зерттеулері оның репродуктивтік және даму токсикалық әсерлерін, әсіресе еркектер арасында анықтады. Эндосульфандың қыбыршақтылардың молдау циклдарына әсер ететіні көрсетілді, бұл қыбыршақтылардың өсуі мен көбеюі үшін маңызды биологиялық және эндокриндік бақылаудағы физиологиялық процестер болып табылады. EPA-ның қауіпсіз дозасы 0,006 мг/кг/күнге тең эндосульфанның экологиялық маңызы бар дозасы аналық егеуқұйрықтарда эстроген әсеріне ұқсас ген экспрессиясына әсер ететіні анықталды. Эндосульфанның адамда тератогендік әсері бар-жоғы белгісіз, бірақ зертханалық егеуқұйрықтарда оның тератогендік әсері айқын. 2009 жылғы бағалауда эндокриндік жүйенің бұзылуы егеуқұйрықтарда тек эндосульфанның нейротоксикалық әсер ететін дозасында ғана байқалатыны қорытындыланды.

Репродуктивті және дамуға әсері

Кейбір зерттеулер эндосульфанның адам дамуына да әсер ететінін көрсеткен. Үндістанның Керала штатындағы Касаргод ауданындағы көптеген ауылдардың балаларын зерттеген ғалымдар эндосульфанға ұшыраудың ер балалардың жыныстық жетілуін кешіктірумен байланысты екенін анықтады. Эндосульфан 20 жыл бойы ауылдағы кашу плантацияларына қолданылған жалғыз пестицид болды және ауылдың қоршаған ортасын ластады. Зерттеушілер ауыл тұрғындарын демографиялық жағынан ұқсас, бірақ эндосульфанмен ластану тарихы жоқ басқа ауылдың балаларымен салыстырды. Бақылау тобымен салыстырғанда, эндосульфанға ұшыраған балалардың денесінде эндосульфан деңгейі жоғары, тестостерон деңгейі төмен және жыныстық жетілу кешіккен. Зерттеу тобында ерлердің көбелек безінің туа біткен ақаулары, соның ішінде крипторхизм жиірек кездесті. Зерттеушілер: «Біздің зерттеу нәтижелеріміз эндосульфанның ер балаларда жыныстық жетілуді кешіктіріп, жыныс гормондарының синтезіне кедергі келтіруі мүмкін екенін көрсетеді» деген қорытындыға келді. Эндосульфанға ұшыраған популяцияларды зерттеуде крипторхизмнің көбеюі байқалды. 2007 жылы Калифорнияның Халық денсаулығы департаментінің зерттеуі бойынша, жүктіліктің алғашқы сегіз аптасында эндосульфан және оған ұқсас органохлоридті пестицид дикофолмен шашылған егістік алқаптарының жанында тұратын әйелдердің аутизммен туған балаларына шалдығу ықтималдығы бірнеше есе жоғары. Алайда, 2009 жылғы бағалауда ерлердің көбелек безіне және аутизмге қатысты эпидемиологиялық және егеуқұйрықтардағы зерттеулер басқаша түсіндіруге мүмкіндік береді және эндосульфанның тек нейротоксикалық әсерін тудыратын дозаларда ғана егеуқұйрықтарда даму және көбелек безінің уыттануы байқалады деп қорытындыланды. Жануарларда қатерлі ісік тудыруға қатысты мәліметтер әртүрлі. Индияның Бангалор қаласындағы Ғылым институтының Биохимия департаменті «Карциногенез» журналында жариялаған зерттеуде эндосульфанның концентрацияға және уақытқа байланысты реактивті оттегі түрлерін (РОС) тудыратыны, ДНК-ның екі тізбегінің үзілуіне және ДНК-ның қателігін түзетуге ықпал ететіні анықталды.

Экологиялық тағдыр

Эндосульфан – кең таралған қоршаған орта ластағышы. Бұл химиялық зат жартылай ұшқыш және қоршаған ортада ыдырау процестеріне төзімді. Эндосульфан қашықтықтан атмосфералық тасымалдануға бейім, яғни қолданылған жерден ұзақ қашықтыққа жете алады. Осылайша, ол көптеген экологиялық орталарда кездеседі. Мысалы, 2008 жылғы Ұлттық саябақтар қызметінің есебінде эндосульфан АҚШ-тағы ұлттық саябақтардың ауасын, суын, өсімдіктерін және балықтарын ластайтыны анықталды. Бұл саябақтардың көпшілігі эндосульфан қолданылатын аймақтардан шалқары орналасқан. Эндосульфан Арктика мұхиты сияқты қашықтарда, сондай-ақ Антарктида атмосферасында табылды. Пестицид Атлант мұхиты арқылы соққаннан кейін Кариб теңізінен жиналған Сахара шөлінің шаңында да анықталды. Бұл қосылыс жаһандық атмосферадағы ең көп таралған хлорорганикалық пестицидтердің бірі болып табылады. EPA (Қоршаған ортаны қорғау агенттігі) қорытындысында: «қоршаған ортаның тағдыры зертханалық зерттеулері, жердегі далалық таралу зерттеулері, қолданыстағы модельдер, мониторингтік зерттеулер және жарияланған әдебиеттер негізінде эндосульфанның қоршаған ортада, әсіресе қышқыл ортада ұзақ уақыт сақталуы мүмкін, өте тұрақты химиялық зат екеніне келуге болады» делінген. EPA сондай-ақ «эндосульфан балықтарда биоаккумуляциялануға салыстырмалы түрде жоғары бейім» деген қорытынды жасады. 2009 жылы Стокгольм конвенциясының ғылыми сарапшылар комитеті «эндосульфанның ұзақ қашықтыққа қоршаған ортаға тасымалдануы адам денсаулығы мен қоршаған ортаға елеулі зиян келтіруі мүмкін, сондықтан жаһандық шаралар қажет» деген шешімге келді. 2011 жылдың мамырында Стокгольм конвенциясының комитеті эндосульфан мен оның изомерлерін өндіруді және қолдануды бүкіл әлемде тоқтату туралы ұсынысты бекітті. Алайда, бұл жағдайда белгілі бір ерекшеліктер қарастырылады. Жалпы алғанда, бұл оның жаһандық нарықтан алынып тасталуына әкеледі.

Үндістан

Орталық инсектицидтер кеңесі (Central Insecticides Board) Индияны сары таңбалы (жоғары уытты) пестицид ретінде жіктесе де, ол эндосульфанды өндіруші және тұтынушы елдердің бірі болып табылады. Үндістанда өндірілетін өнімнің жалпы көлемінен "Excel Crop Care", "Hindustan Insecticides Ltd" және "Coromandal Fertilizers" компаниялары жылына 4,5 мың тонна ішкі тұтынуға, ал тағы 4 мың тонна экспортқа шығарады. Эндосульфан Үндістанның көптеген плантацияларында кеңінен қолданылады. Эндосульфанның уыттылығы және оның биоаккумуляциясына байланысты денсаулық мәселесі Касаргод ауданында (Керала) денсаулық мәселесі жарияланған кезде бұқаралық ақпарат құралдарының назарына түсті. Бұл наразылықтарға себеп болды, ал Ұлттық еңбек денсаулығы институтының есебінен кейін 2001 жылы Кералада пестицидке тыйым салынды. 2011 жылы Стокгольмде тұрақты органикалық ластаушылар туралы конвенцияда пестицидті жаһандық түрде тыйым салу туралы халықаралық консенсус туындағанда, Үндістан эндосульфан өндіруші компаниялардың қысымына байланысты бұл қадамға қарсы шықты. Бұл наразылықты күшейтті, ал Үндістан әлі де ұстанымын сақтап тұрды, бірақ әлемдік конференция жаһандық тыйым салу туралы шешім қабылдады, ол үшін Үндістан 10 жылға кешірім сұрады. Кейіннен Үндістанның Жоғарғы сотына берілген арыз бойынша пестицидті өндіруге, сақтауға, сатуға және пайдалануға уақытша 2011 жылдың 13 мамырында, ал кейін 2011 жылдың соңына дейін тұрақты түрде тыйым салынды. Сондай-ақ, Карнатака үкіметі де эндосульфанды қолдануға тыйым салды. Министрлер кабинетінің отырысынан кейін баспасөзге берген брифингінде жоғары білім министрі В. С. Ачарья кабинет эндосульфанның денсаулыққа зиянды әсерлерін талқылағанын айтты. Үкімет енді 1968 жылғы "Кісі құрттар туралы" заңның ережелерін қолданады және бұл туралы Орталық үкіметке хат жазады. Энергетика, азық-түлік және азаматтық жабдықтау министрі Шоба Карандалжа эндосульфанға тыйым салуға бағытталған қозғалыстың көшбасшысы болды. Раджендра Сингх Рана Премьер-Министр Манмохан Сингхке хат жазып, Ұлттық кәсіптік денсаулық сақтау институтының (НИОХ) эндосульфан туралы зерттеуін қайтарып алуды талап етті. Рана мырза өз мәлімдемесінде "НИОХ-тың есебі қате. Мен жұмысшылардың осыған қатысты айтқандарымен толықтай келісемін. Мен премьер-министрге және денсаулық сақтау және қоршаған ортаны қорғау министрлеріне өтініш білдіріп, бұл есепті дереу алып тастауды талап еттім", - деп жазды The Economic Times және Outlook India басылымы. Ол Бхавнагардың депутаты Ражендра Сингх Ранамен бірге болған делегацияның бір бөлігі болды. Керала үкіметінің ластануды бақылау жөніндегі кеңесі 2010 жылдың 10 қарашасында Керала штатында эндосульфанды пайдалануға тыйым салды. 2011 жылдың 18 ақпанында Карнатака үкіметі де соған ілесіп, эндосульфанды қолдануды 60 күнге тоқтатты. Үндістанның ауыл шаруашылығы министрі Шарад Павар эндосульфанға Еуропалық Одақ, Австралия және Жаңа Зеландия сияқты 63 елде тыйым салынғандығына қарамастан, ұлттық деңгейде осындай тыйым салуды жүзеге асыруды жоққа шығарды. Гуджарат үкіметі Бхавнагардағы жұмысшылардың митингісіне және Ахмадабадтағы Сишувихар үкіметтік емес ұйымының өтінішіне жауап ретінде зерттеуді бастады. Зерттеуге құрылған комитет құрамында Ахмадабадтағы ҰОЖД-ның бұрынғы директорының орынбасары да бар. Комитет ДДҰ, ФАО, IARC және АҚШ EPA эндосульфанның канцерогендік, тератогендік, мутагендік және генотоксикалық емес екенін көрсетті. Бұл баяндаманың басты бөлігі - фермаларда эндосульфанның қалдықтарын анықтау үшін олардың қан есебін талдау және қалдықтардың жоқтығын зерттеу. Бұл жұмысшыларды зерттеуде қалдықтардың жоқтығын растайды. 2011 жылы 13 мамырда Үндістанның Жоғарғы соты Үндістан Коммунистік партиясының (Марксистік) жастар қанаты Демократиялық жастар федерациясының (ДИФИ) арызы бойынша аралық бұйрық шығарды. Алайда кейбір ғалымдар бұл зерттеуді қате деп атады. Қасаргодтағы Паданнаккад ауыл шаруашылығы колледжінің КМ Срикумар және Керала ауыл шаруашылығы университетінің Пратхапан КД-сі жазған мақаласында аймақтағы аурулардың кеңінен таралуы тек қана эндосульфанды қолдануға байланысты емес деп мәлімдеді және CSE-ді қандағы эндосульфан деңгейін көтеру үшін сынға алды. 2012 жылдың шілдесінде Үкімет Жоғарғы Соттан Керала мен Карнатакадан басқа барлық штаттарда пестицидті қолдануға рұқсат беруді сұрады, өйткені бұл штаттар оны зиянкестерді жою үшін қолдануға дайын. Бірақ сот бұл өтінішті қарамады. Үндістан 2017 жылға қарай эндосульфанды қолдануды тоқтатады. 2017 жылдың 10 қаңтарында Жоғарғы Сот мемлекеттік органдарға зардап шеккен барлық адамдарға берілмеген өтемақының (әрқайсысына бес лакх рупий) қалған сомасын үш ай ішінде төлеуді бұйырды. Керала ауыл шаруашылығы университетінің КМ Срикумар және Пратхапан КД (2013) Каликут медициналық колледжі жүргізген денсаулық сақтау зерттеулерін сынап көрді. Зерттеу дизайны, денсаулық параметрлері, пестицид қалдықтарын талдау, нәтижелердегі қарама-қайшылықтар және зерттеудің қорытындылары деректермен сұрақталды. Эмбрандири және басқалардың зерттеуі де қарастырылды. КМК зерттеушілерінің бір 15 беттік және бір 55 беттік есеп шығаруы және ғылыми талаптарды зерттеу этикасына қарсы пайдалануы әшкере болды. Эндосульфанның денсаулыққа зиянды әсерлері туралы негіссіз үгіт Касарогод халқының өміріне тигізген зиянды айтты. Срикумар және Пратхапан (2021) эндосульфанның токсикологиясы туралы әдебиетті қарастырды, соның ішінде әлемдік деңгейдегі әртүрлі пестицидтерді реттейтін агенттіктерді бағалады және эндосульфанның ауыл шаруашылығы мақсатында ұсынылған дозалары әлемде ешқандай денсаулық сақтау мәселесін тудырмағанын анықтады. Медициналық лагерь деректерінің және 2015 жылғы Керала мүгедектігінің санағының статистикалық талдауы, Касарогодтағы және басқа жерлердегі Кераланың Плантациялық корпорациясына тиесілі жеміс бақтарының жанындағы эндосульфан шашылған аудандардағы денсаулық проблемаларының таралу деңгейінің сол ауылдық кеңестегі шашылмаған аудандардан жоғары еместігін көрсетпейді.

Жаңа Зеландия

2009 жылдың қаңтар айынан бастап Жаңа Зеландияда Экологиялық тәуекелдерді басқару органы эндосульфанға тыйым салды. Филиппиннің Денсаулық сақтау департаменті аталған аймақта ауланған балықты жеуге уақытша тыйым салды. Эндосульфан Халықаралық теңіздегі қауіпті жүктер кодексі бойынша "өте қауіпті теңіз ластағышы" деп жіктеледі.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та эндосульфан тек ауыл шаруашылығында қолдануға тіркелген, және осы қолданыстар тоқтатылуда. EPA-ның бағалауынша, 1987 жылдан 1997 жылға дейін жыл сайын 626 мың кг эндосульфан қолданылған. АҚШ 2001 жылдан 2003 жылға дейін 140 000 фунттан астам эндосульфанды, көбінесе Латын Америкасына экспорттады, бірақ содан бері өндіріс және экспорт тоқтатылды. Калифорнияда Сан-Хоакин аңғарындағы эндосульфанның ластануы, жақын орналасқан Сьерра-Невада тауларының кейбір бөліктеріндегі тау сары аяқты бақасының жоғалуына себепкер болды. Флоридада Эверглейдс және Бискейн шығанағындағы ластану деңгейі кейбір су жануарларына қауіп тудыруда. 2007 жылы EPA эндосульфанның қауіпсіздігін қайта қарастыратынын хабарлады. Келесі жылы Пестицидтермен күресу желісі және NRDC ЭҚА-ға эндосульфанға тыйым салу туралы петиция ұсынды, ал экологиялық және еңбек ұйымдарының коалициясы ЭҚА-ның 2002 жылғы эндосульфанға тыйым салудан бас тарту шешімін күштен шығаруға сотқа жүгінді.

Австралия

Австралия 2010 жылдың 12 қазанында эндосульфанды тыйым салды және эндосульфан бар өнімдердің қорына екі жылдық кезеңдік тоқтату мерзімі берді. Жаңа Зеландияның тыйым салуын негізге алған Австралиялық жасылдар тағамдағы эндосульфан қалдықтарына "мүлдем төзбеушілік" көрсетуді талап етті.

Тайвань

АҚШ-тың эндосульфан қосылған алмаларын Тайваньға экспорттауға рұқсат берілді, дегенмен Тайвань үкіметі АҚШ тарапынан қысым көрсетілгенін жоққа шығарды.

Бразилия

Бразилия 2013 жылғы 31 шілдеден бастап бұл затты толығымен тыйым салды, сондай-ақ 2011 жылғы 31 шілдеден бастап өнімді импорттауға тыйым салынды, осы күннен бастап ұлттық өндіріс пен қолдану кезең-кезеңімен тоқтатыла бастады.