Кіріспе

Инсектицид ретінде қолданылатын бактериялар түрлері

Bacillus thuringiensis (немесе Bt) – топырақта мекендейтін грамположитивті бактерия, және әлемдегі ең көп қолданылатын биологиялық пестицид. B. thuringiensis әр түрлі мотылдар мен көбелектердің гусеницаларының ішегінде, сондай-ақ жапырақ беттерінде, су ортасында, жануарлардың нәжісінде, жәндіктерге толы ортада, ұн диірмендерінде және астық сақтау орындарында табиғи түрде кездеседі. Зертханалық тәжірибелерде Cadra calidella сияқты мотылдардың C. calidella-мен жұмыс істеу кезінде, көптеген мотылдар осы паразит салдарынан ауруға шалдыққандығы байқалды. Спорообразование кезінде көптеген Bt штаммдары кристалл ақуыздарды (ақуыздық инклюзиялар) – дельта эндотоксиндерін шығарады, олар инсектицидтік әсерге ие. Бұл оларды инсектицид ретінде қолдануға және жақында Bt гендерін пайдаланатын генетикалық түрлендірілген дақылдарды, мысалы Bt жүгерісін жасауға алып келді. Дегенмен, көптеген кристалл шығаратын Bt штаммдары инсектицидтік қасиетке ие емес. israelensis подвиді көбінесе масалар мен саңырауқұлақтармен күресу үшін қолданылады. Улы механизм ретінде, cry ақуыздары мақсатты зиянкестердің ортаңғы (эпителий) ішек жасушаларының мембранасындағы белгілі бір рецепторларға байланысып, олардың жарылуына себеп болады. Ішегінде тиісті рецепторлары жоқ басқа организмдер (адамдар, басқа жануарлар және мақсатты емес жәндіктер) cry ақуызының әсеріне ұшырамайды, сондықтан Bt-ге сезімтал емес.

Таксономия және жаңалық

1902 жылы B. thuringiensis тұңғыш рет жапондық серикультуралық инженер Ишиватари Шигетане (石渡 繁胤) жібек құрттарында тапты. Ол оны жапон тіліндегі (卒倒) сөзімен «B. sotto» деп атады, бұл сөз бациллярлық параличті білдіреді. 1911 жылы неміс микробиологы Эрнст Берлинер Тюрингиядағы ұн көбелектеріндегі «Шлаффсухт» ауруын қоздырғыш ретінде оны бөліп алып, қайта ашты (содан оның түрі «thuringiensis», яғни «Тюрингиялық» деп аталды). Кейін «B. sotto» B. thuringiensis var. sotto деп қайта жіктелді. 1976 жылы Роберт А. Захарян B. thuringiensis штаммында плазмид бар екенін хабарлады және осы плазмид эндоспора мен кристалдардың қалыптасуына қатысты болуы мүмкін екенін болжады. B. thuringiensis топырақ бактериясы B. cereus және көкжұпар ауруын қоздыратын B. anthracis бактериясына жақын; үш организмнің айырмашылығы негізінен плазмидтерінде. Бұл туысқа жататын басқа бактериялар сияқты, олардың барлығы эндоспоралар түзе алады.

Түрлер топтарына орналастыру

B. thuringiensis Bacillus cereus тобына жатқызылады, бұл топ әртүрліше анықталады: жеті жақын туысқан түр – B. cereus sensu stricto (B. cereus), B. anthracis, B. thuringiensis, B. mycoides, B. pseudomycoides және B. cytotoxicus; немесе Bacillus cereus sensu lato бойынша алты түр: B. weihenstephanensis, B. mycoides, B. pseudomycoides, B. cereus, B. thuringiensis және B. anthracis. Осы топ ішінде B. t. B. ce-ге жақын, ал Б. w., Б. m., Б. p. және Б. cy. түрлеріне алысқан туыс.

Кіші түрлер

B. thuringiensis-тің бірнеше ондаған танылған түршелері бар. Инсектицид ретінде жиі қолданылатын түршелер: B. thuringiensis түршесі kurstaki (Btk), түршесі israelensis (Bti) және aizawa (Bta). Кейбір Bti туындамалары клоналды. Cry токсиндері Lepidoptera (көбелектер мен құлпынайлар), Diptera (жауырықтар мен масалар), Coleoptera (қоңыздар) және Hymenoptera (егіздер, аралар, құмырсқалар және араның қанатты жәндіктері) саптарының жәндіктеріне, сондай-ақ нематодаларға қарсы белгілі бір әрекет етеді. B. thuringiensis-тің қоңыздарға қарсы қолданылуының нақты мысалы – картоп егістігіндегі Колорадо картоп қоңызына қарсы күрес. Осылайша, B. thuringiensis биологиялық инсектицидтерді және жәндіктерге төзімді гендік модификацияланған егістерді өндіру үшін Cry токсиндерінің маңызды қоры болып табылады. Жәндіктер токсин кристалдарын жұтқанда, олардың сілтілі ас қорыту жолдары ерімейтін кристалдарды денатурациялайды, оларды ерітіп, жәндіктің ішегінде кездесетін протеаздармен кесуға мүмкіндік береді, бұл кристалдан токсинді босатады. Жәндік тамақтандыруды тоқтатады және аштықтан өледі; тірі Bt бактериялары да жәндікті отарлап, өлімге себеп болуы мүмкін. Өлім бірнеше сағаттан бірнеше аптаға дейін созылуы мүмкін. B. thuringiensis-тің инсектицидтік әрекеті үшін сезімтал личинкалардың ортаңғы ішек бактериялары қажет болуы мүмкін. B. thuringiensis-тің BtsR1 деп аталатын кішкентай РНК-сы Cry5Ba токсинінің транскриптісінің RBS жеріне байланысу арқылы иесінен тыс Cry5Ba токсинінің экспрессиясын тоқтатуға болады, бұл нематодалардың қорғаныс мінез-құлқынан қашу үшін жасалған. Бұл үнсіздік C. elegans бактерияларын жұтудың артуына әкеледі. Содан кейін BtsR1 экспрессиясы жұтылғаннан кейін төмендейді, нәтижесінде Cry5Ba токсині өндіріледі және иесі өледі. 1996 жылы Bt-де инсектицидтік ақуыздардың тағы бір класы ашылды: вегетативтік инсектицидтік ақуыздар (Vip). Vip ақуыздары әдетте Cry ақуыздарымен тізбектік гомологияны бөліспейді, бірдей рецепторлар үшін бәсекелеспейді және кейбіреулері Cry ақуыздарынан өзгеше жәндіктерді өлтіреді. Параспорин тобының ақуыздары B. thuringiensis және оған байланысты бактериялық параспоралық ақуыздар ретінде анықталады, олар гемолитикалық емес, бірақ қатерлі жасушаларды өлтіруге қабілетті. 2013 жылғы қаңтар айының мәліметтері бойынша, параспориндер алты кіші топтан тұрады: PS1-ден PS6-ға дейін.

Өртке қарсы күресте споралар мен белоктарды пайдалану

B. thuringiensis өндіретін споралар мен кристалл инсектицидтік ақуыздар 1920 жылдан бері жәндік зиянкестерін бақылау үшін қолданылып келеді және көбінесе сұйық шашылым ретінде пайдаланылады. Қазір олар Дипель және Тюрицид сияқты саудалық атауларымен белгілі, арнайы инсектицидтер ретінде қолданылады. Бұл пестицидтер өте таңдамалы болғандықтан, қоршаған ортаға қауіпсіз деп есептеледі, адамдарға, жабайы жануарларға, тозаңдаушыларға және көптеген басқа да пайдалы жәндіктерге аз немесе ешқандай әсер етпейді, сондай-ақ органикалық егіншілікте қолданылады. 2012 жылы Еуропалық реттеуші орган бес мақұлданған штаммды қарап шықты, нәтижесінде адамдар мен қоршаған ортаға төменгі уыттылық туралы кейбір мәлімдемелерді қолдайтын деректер болғанымен, осы мәлімдемелерді толыққанды растауға жеткіліксіз деректер бар екені анықталды. Жәндіктер Bt-ге төзімділік қабілетін дамытқанда, организмнің қасиеттерін өзгерту үшін мутацияларды күштеп тудыру қажет болғанда, немесе кристалл өлшемін жақсарту, пестицидтік белсенділікті арттыру, Bt-нің қонақ иелерінің спектрін кеңейту және тиімдірек препараттар алу үшін гомологты рекомбинантты генетикалық инженерия қолданылғанда, Bt-нің жаңа штаммдары уақыт өте келе жасалады және енгізіледі. Әрбір жаңа штаммға бірегей нөмір беріліп, АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігінде (EPA) тіркеледі, ал генетикалық модификацияға рұқсат "оның аталық штаммдарына, ұсынылған пестицид қолданылу жолына және организмнің генетикалық түрлендірілу әдісі мен деңгейіне" байланысты берілуі мүмкін. АҚШ-та органикалық егіншілікке мақұлданған Bt препараттарының тізімі Органикалық материалдарды тексеру институтының (OMRI) веб-сайтында келтірілген, ал бірнеше университеттердің кеңейту веб-сайттары органикалық егіншілікте Bt спораларын немесе ақуыз препараттарын қалай қолдану туралы кеңес береді. Bt темекісі коммерциялық өндіріске енгізілген жоқ; темекі өсімдіктері генетикалық өзгерістерді сынау үшін қолданылады, себебі оларды генетикалық тұрғыдан өңдеу оңай және олар тағамдық өнімдерге жатпайды.

Қолданылуы

1995 жылы Bt картопы қоршаған ортаны қорғау агенттігімен қауіпсіз деп танылды, бұл АҚШ-та мақұлданған алғашқы гендік өзгертілген, пестицид өндіретін дақыл болды. Дегенмен, темекі, кофе, какао, мақта және қара жаңғақ сияқты көптеген өсімдіктер табиғи түрде пестицидтер өндіреді. Бұл «New Leaf» картопы еді, ол 2001 жылы сұраныс болмағандықтан нарықтан алынып тасталды. 1996 жылы Bt жүгері мақұлданды, ол еуропалық жүгері бұрғышы және оған жақын түрлерді жойды; кейін жүгері түбірқұрттарының дернәсілдерін өлтіретін Bt гендері енгізілді. Дақылдарға гендік инженерия арқылы енгізілген және қолдануға рұқсат етілген Bt гендеріне Cry1A.105, CryIAb, CryIF, Cry2Ab, Cry3Bb1, Cry34Ab1, Cry35Ab1, mCry3A және VIP жатады, ал гендік инженериямен жасалған дақылдар жүгері мен мақтадан тұрады. VIP өндіруге гендік өзгертілген жүгері алғаш рет АҚШ-та 2010 жылы мақұлданды. 2014 жылы Үндістанда 26 миллион гектар жерді алып жатқан жеті миллионнан астам мақта фермері Bt мақтаны қабылдады. Monsanto Бразилия нарығы үшін Bt соя және глифосатқа төзімді генді әзірледі, ол 2010 жылы Бразилияның реттеу процесін аяқтады. Bt аспен (Populus гибридтері) әзірленді. Олардың жапырақтары жәндіктердің жеуінен аз зақымданады. Дегенмен, нәтижелер толығымен оң болған жоқ: күтілген нәтиже – жақсырақ ағаш өнімділігі – орындалмады, өсімдіктерге зиян келтіретін жәндіктердің азаюына қарамастан, өсуде ешқандай артықшылық байқалмады; олардың маңызды зиянкестерінің бірі трансгендік ағаштармен әлі де қоректенеді; сонымен қатар, олардың жапырақтары трансгендік токсиндерге байланысты әртүрлі ыдырайды, бұл жақын жердегі су жәндіктерінің популяциясында өзгерістерге әкелді.

Қауіпсіздік зерттеулері

Bt токсиндерін өсімдіктерге енгізілген қорғаушы заттар ретінде қолдану, олардың азық-түлікте қолдану қауіпсіздігін және қоршаған ортаға күтілмеген салдарының болу мүмкіндігін кеңінен зерттеу қажеттігін тудырды.

Тамақпен байланысты қауіп-қатерді бағалау

Генетикалық модификацияланған өсімдік материалдарындағы Cry ақуыздарының қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылықтар кең ауқымды диеталық тәуекелді бағалау зерттеулерінде қарастырылды. Токсикалық механизм ретінде, Cry ақуыздары мақсатты зиянкестердің ортаңғы (эпителий) ішек жасушаларының мембранасындағы белгілі бір рецепторларға байланысып, олардың жарылуына әкеледі. Мақсатты зиянкестер токсиндерге негізінен жапырақ және сабақ арқылы ұшырасса, Cry ақуыздары өсімдіктің басқа бөліктерінде де, оның ішінде адамдар мен жануарлар тұтынатын жүгері дәндерінде де, аздаған мөлшерде кездеседі. Дегенмен, ішегінде тиісті рецепторлары жоқ басқа организмдер (адамдар, басқа жануарлар және мақсатты емес жәндіктер сияқты) Cry ақуызының әсеріне ұшырамайды, сондықтан Bt-ның әсеріне де ұшырамайды. Басқа белгілі улы ақуыздарға жасалған зерттеулер де осыны көрсетеді, бұл Bt токсиндерінің сүтқоректілерге зиянды емес екенін растайды. Токсикологиялық зерттеулердің нәтижелері B. thuringiensis және оның кристалдық ақуыздарының инсектицидтік спрей ретінде ондаған жылдар бойы қолданылуынан байқалған токсикалық әсердің болмауымен нығайтылады.

Аллергенділік зерттеулері

Жаңа белоктың енгізілуі, сезімтал адамдарда аллергиялық реакциялар тудыру мүмкіндігіне қатысты алаңдаушылықты тудырды. Белгілі аллергендерге жасалған биоинформатикалық талдау, Bt токсиндерін тұтыну салдарынан аллергиялық реакциялардың пайда болу қаупі жоқ екенін көрсетті. Бұған қоса, тазартылған Bt белгісін пайдаланып жасалған тері сынамасы нәтижесінде, тіпті атопиялық аурулары бар пациенттерде де, токсинге қатысты IgE антиденелерінің анықтамалы деңгейде өндірісі байқалған жоқ.

Ас қорыту қабілетін зерттеу

Тамақпен бірге қабылданатын Bt токсиндерінің тағдырын бағалау мақсатында зерттеулер жүргізілді. Bt токсинінің ақуыздары, асқазан сұйықтығын имитациялаған ортаға түскеннен кейін бірнеше минут ішінде ыдырайтыны дәлелденді. Асқазан сұйықтығындағы ақуыздардың тұрақсыздығы Cry ақуыздарының аллергенді болуының ықтималдығы төмен екенін көрсетеді, себебі көптеген белгілі тағамдық аллергендер ыдырауға төзімді және нәтижесінде жіңішке ішекте сіңіріледі.

Қоршаған ортада сақталуы

Өсімдік тіндерінде жиналған Bt токсиндерінің қоршаған ортаға тигізетін ықтимал әсері, тозаңның таралуы және тамырлардан тікелей бөлінуі қанатын қоздырды және зерттелді. Bt токсиндері топырақта 200 күннен астам сақталуы мүмкін, олардың жартылай ыдырау мерзімі 1,6 мен 22 күн аралығында. Токсиннің көп бөлігі қоршаған ортадағы микроорганизмдермен бастапқыда жылдам ыдырайды, ал қалғаны органикалық заттарға сіңіріліп, ұзақ сақталады. Алайда, кейбір зерттеулер бұл токсиндер топырақта сақталмайды деп мәлімдейді. Bt токсиндері су қоймаларында жинақталуға бейім емес, бірақ тозаңның таралуы немесе топырақ ағыны оларды су экожүйесіне жеткізе алады. Балық түрлері Bt токсиндеріне сезімтал емес.

Нысанадан тыс организмдерге әсері

Bt протеиндерінің зияндылығы көптеген маңызды егістік зиянкестеріне кері әсер етеді, бірақ токсиндермен байланысқа түсетін пайдалы, мақсатқа жатпайтын организмдердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін экологиялық тәуекелді бағалау шаралары жүргізілді. Монарх көбелегіне қатысты удың зиянды деңгейге жететіні дәлелденбеді. Тамыр шырыны арқылы Bt токсиндеріне ұшырауы мүмкін топырақ организмдерінің көпшілігі Bt егістерінің өсуінен зардап көрмейді.

Жәндіктерге төзімділік

Бірнеше жәндік түрлері B. thuringiensis-ке төзімділік дамытты. 2009 жылдың қараша айында Монсанто ғалымдары Индияның Гуджарат штатының кейбір аймақтарында қызғылт түстес құрттың бірінші буын Bt мақтасына төзімді болғанын анықтады. Бұл буын бір Bt генін – Cry1Ac-ты экспрессиялайды. Бұл Монсанто компаниясы әлемде алғаш рет растаған Bt-ге төзімділіктің алғашқы жағдайы болды. Монсанто бірнеше Bt белоктары бар екінші буын мақтаны енгізу арқылы жауап берді, ол жылдам қабылдануға ие болды. Сонымен қатар, Гавайи, құрлықтық АҚШ және Азиядағы алмазды көбелектердің далалық популяцияларында Bt-ге төзімділік анықталды. Капуста ішекшесін зерттеулер мембраналық тасымалдаушы ABCC2-дегі мутация Bt Cry1Ac-қа төзімділік бере алатынын көрсетті.

Екіншілік зиянкестер

Бірнеше зерттеулер Bt мақтасын енгізгеннен кейін бірнеше жыл ішінде "сорушы зиянкестердің" (Bt токсиндеріне әсер етпейтін) өрбуін құжаттады. Қытайда басты мәселе миридтер болды, олар кейбір жағдайларда "Bt мақта өнімдерінен алынған барлық пайданы толығымен жойды". Сорушы зиянкестердің саны жергілікті температура мен жауын-шашын жағдайларына байланысты болды және зерттелген ауылдардың жартысында артты. Бұл екіншілік жәндіктерді бақылау үшін қолданылатын инсектицидтердің мөлшерінің өсуі, Bt мақтасын енгізу нәтижесінде инсектицидтердің жалпы қолданылуының азаюынан әлдеқайда төмен болды. Қытайдың бес провинциясында жүргізілген тағы бір зерттеу Bt мақтаның сорттарында пестицидтерді қолданудың азаюы басқа жерлердегі зерттеулерде көрсетілгеннен айтарлықтай төмен екенін анықтады, бұл жақындағы зерттеулер ұсынған гипотезаға сәйкес келеді: көкпарлар, кенелер және лигус қоңыздары сияқты жаңа пайда болатын екіншілік зиянкестерді бақылау үшін уақыт өте келе көбірек пестицидтерді шашыру қажет. Үндістанда да ұқсас мәселелер тіркелді, атап айтқанда, ұнқұрттар мен көбелектердің таралуы байқалды, бірақ 2002 және 2008 жылдар аралығында шағын үнді шаруашылықтарын зерттеу Bt мақтасын енгізудің өнімділікті арттырғанын және пестицидтерді қолдануды азайтқанын көрсетті, және бұл көрсеткіштер уақыт өте келе төмендеді.

Даулар

Bt-ны қолдануға байланысты пікір қақтығыстары генетикалық түрлендірілген тағамдарға қатысты кең таралған көптеген даулардың арасындағы бірі.

Лепидоптерлерге токсикалық әсері

БТ дақылдарымен байланысты ең көп талқыланған мәселе – БТ жүгерінің тозаңы монарх көбелегін өлтіруі мүмкін деген пікір. Бұл мақала көпшілік арасында БТ жүгеріне қарсы қыжырлы наразылықтарға және демонстрацияларға себеп болды. Алайда, 2001 жылға қарай USDA үйлестірген бірнеше қосымша зерттеулер «БТ жүгері тозаңының ең көп таралған түрлерінің монарх личинкаларына зияны жоқ, тіпті олардың далада кездесетін концентрациясында да» деген тұжырым жасады. Сонымен қатар, B. thuringiensis Африка және Оңтүстік Еуропадағы зиянды жәндіктердің зиянды әрекеттеріне байланысты Spodoptera littoralis личинкаларының өсуін бақылау үшін кеңінен қолданылды. Дегенмен, S. littoralis B. thuringiensis-тің көптеген штаммдарына төзімділік танытты және оларды тек бірнеше штамм ғана тиімді түрде бақылай алды.

Жабайы жүгері тұқымдас тұқымдық қоспа

2001 жылы Nature журналында жарияланған зерттеуде Мексиканың Оахака штатындағы жүгеріде Bt гендері табылды. 2002 жылы жарық көрген тағы бір Nature мақаласында бұрынғы мақаланың қорытындысы кері полимераза тізбекті реакциясынан туындаған қателік нәтижесі болды және «қолда бар дәлелдер бастапқы мақаланың жариялануын негіздеуге жеткіліксіз» делінді. Мақала және Nature журналының бұрын-соңды болмаған ескертуі бойынша маңызды дау туды. 2005 жылы жүргізілген ірі зерттеу Оахакада генетикалық араласудың ешқандай белгісін таба алмады. 2007 жылғы зерттеуде «жүгеріде экспрессияланатын трансгендік ақуыздар фермерлердің егістіктерінен алынған 208 үлгінің екеуінде (0,96%) табылды, бұл 25 үлгіленген қауымдастықтың екеуінде (8%) орналасқан» делінді. Мексика АҚШ-тан көп мөлшерде жүгері импорттайды, сондай-ақ ауылдық шаруалар арасындағы ресми және бейресми тұқымдық желілердің болуына байланысты трансгендік жүгерінің азық-түлік және жем-шөп тізбектеріне енуіне көптеген мүмкіндіктер бар. Бір зерттеу Мексикадағы іріктелген егістіктерде трансгендік тізбектердің шағын мөлшерде (шамамен 1%) енгізілгенін анықтады; бұл зерттеу енгізілген генетикалық материалдың өсімдіктердің келесі буынына берілуіне қатысты нақты дәлелдер таппады. Бұл зерттеу дереу сынға ұшырады, рецензент былай деп жазды: «Генетикалық тұрғыдан алғанда, кез келген өсімдік трансгендік емес немесе трансгендік болуы керек, сондықтан бір трансгендік өсімдіктің жапырақ тіні үшін ГМО деңгейі 100%-ға жуық болуы күтіледі. Осы зерттеуде авторлар ГМО деңгейі шамамен 0,1% болса да, жапырақ үлгілерін трансгендік деп жіктеді. Біздің пікірімізше, мұндай нәтижелер дұрыс түсіндірілмеген және зертханадағы ластанудың белгісі болуы мүмкін».

Колониялардың құлдырау бұзылуы

2007 жылы Солтүстік Америкада аралардың қойнауына жаңа құбылыс – колониялардың құлдырау синдромы (CCD) әсер ете бастады. Мүмкін себептері ретінде жаңа паразиттер, пестицидтердің қолданылуы және Bt трансгендік егістері қарастырылды. Орталық Атлантикалық арық шаруашылығы зерттеу және кеңейту консорциумы Bt егістерінен алынған тозаңның араларға зиян келтіретініне ешқандай дәлел таппады. АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің мәліметінше, "Генетикалық модификацияланған (ГМ) егістер, ең көп таралғаны Bt жүгері, CCD-нің себебі ретінде ұсынылды. Бірақ ГМ егістер егілген аймақтар мен CCD оқиғаларының үлгісі арасында байланыс жоқ. Сонымен қатар, ГМ егістер 1990-шы жылдардың соңынан бері кеңінен егілуде, бірақ CCD 2006 жылға дейін пайда болған жоқ. Бұған қоса, ГМ егістерге рұқсат берілмейтін елдерде де, мысалы Швейцарияда, CCD туралы хабарлар келіп түсті. Бір зерттеуде неміс ғалымдары Bt тозаңына ұшыраудың Nosema-ға қарсы иммунитеттің әлсіреуімен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетті". 2007 жылы CCD-нің нақты себебі белгісіз болды және ғалымдар оның бірнеше күшейткіш факторлары болуы мүмкін деп санайды.

Бета-экзотоксиндер

B. thuringiensis-тің кейбір оқшауланған түрлері бета-экзотоксин деп аталатын инсектицидтік шағын молекулалар класын өндіреді, оның жалпылама атауы – турингиензин. ЭЫДҰ (OECD) жасаған консенсустық құжатта: «Бета-экзотоксиндер адамдарға және тіршіліктің басқа да барлық түрлеріне зиянды екені белгілі, сондықтан олардың B. thuringiensis микробиологиялық өнімдерінде болуына тыйым салынған» делінген. Турингиензиндер – нуклеозидтік аналогтар. Олар барлық тіршілік нысандарына тән РНК полимеразасының активтілігін кемсітеді, мысықтар емес, егеуқұйрықтар мен бактерияларда да осылай болады.

Басқа хосттар

Инсекттерден басқа жануарлардың мүмкіндік пайдаланатын патогені, некрозға, өкпе инфекциясына және/немесе тамақ улануына себеп болады. Бұл қаншалықты жиі кездесетіні белгісіз, себебі мұндай жағдайлардың бәрі B. cereus инфекциясы деп саналады және B. thuringiensis-ті B. cereus-тен ерекшелейтін жалғыз фактор – Cry және Cyt ақуыздарына сынақ жасау сирек жүргізіледі.