Кіріспе
Скретчкард (сонымен қатар скретч-оф, скретч-билет, скретчер, скретчхум, скретч-ит, скретч-ойын, скретч-эн-вин, инстант-ойын, инстант-лотерея, скретчи, лот-скротс немесе скретчи) – жарыстарға арналған карта, көбінесе PIN-кодтарды жасыру үшін жұқа картондан немесе пластиктен жасалады. Онда бір немесе бірнеше аймақта жасырылған ақпарат болады, оны мөлдір емес жабындыны сызып алып ашуға болады. Қолданылуы: құмар ойындары (әсіресе, лотерея ойындары мен викториналар) үшін сатылатын карталар, викториналар үшін тегін карталар, жоғары тарифті телефон қызметтеріне қоңырау шалуға шақыратын алаяқтық тегін карталар, сондай-ақ телефондық қоңырау карталары (яғни, қайта жүктеу карталары) және басқа да алдын ала төленген қызметтер үшін құпия ақпаратты жасыру. Кейбір жағдайларда, сыйлық жеңіліп-жеңілмегенін анықтау үшін картаның барлық сызылатын бөлігін сызып тастау қажет – карта жеңімпаз немесе жеңілген деп басылады, немесе құпия кодты ашу үшін; нәтиже сызылған бөліктерге байланысты емес. Басқа жағдайларда, кейбір ғана аймақтарды сызып тастау керек; мысалы, викторинада дұрыс жауапқа сәйкес келетін аймақты сызып тастау, немесе құмар ойындарында сызылған аймақтарға байланысты карта жеңіп немесе жеңіледі. Мұндай жағдайларда, тым көп аймақты сызып тастасаңыз, карта жарамсыз болып саналады. Жеңілген жағдайда, осы картамен не жеңіп алуға болатынын, қалай және қандай мүмкіндіктер болғанын білу үшін барлық аймақтарды сызып тастауға болады.
A scratchcard (also called a scratch off, scratch ticket, scratcher, scratchum, scratch it, scratch game, scratch and win, instant game, instant lottery, scratchie, lot scrots, or scritchies) is a card designed for competitions, often made of thin cardstock or plastic to conceal PINs, where one or more areas contain concealed information which can be revealed by scratching off an opaque covering. Applications include cards sold for gambling (especially, lottery games and quizzes), free of charge cards for quizzes, fraudulent free cards encouraging calls to premium rate phone services, and to conceal confidential information such as PINs for telephone calling cards (otherwise known as recharge cards) and other prepaid services. In some cases, the entire scratchable area needs to be scratched to see whether a prize has been won—the card is printed either to be a winner or not—or to reveal the secret code; the result does not depend upon what portions are scratched off. In other cases, some but not all areas have to be scratched; this may apply in a quiz, where the area corresponding to the right answer is scratched, or in some gambling applications where, depending on which areas are scratched, the card wins or loses. In these cases, the card becomes invalid if too many areas are scratched. After losing, one can scratch all areas to see if, how, and what one could have won with this card.
Технология
Скретч-картаның өзі қағаз немесе пластиктен жасалады, оның үстіне PIN немесе HRN (Құпия зарядтау нөмірі) сияқты жасырын ақпарат басылады, ол мөлдір емес затпен (әдетте латекспен) жабылады. Алғашқы карталар қоршаған ортаға зиянды еріткіш негізіндегі жабынмен қапталған. 1980 жылдардың соңында жабысқақтар саласындағы маман Жером Гринфилд қауіпсіз, су негізіндегі жабынды ойлап тапты, ол бүгінгі күнге дейін скретч-карталарда қолданылады. Оны қарапайым тозуға төзімділікпен сызып тастау оңай, бірақ сонымен бірге қорғауға болады. Скретч-панельдердің басқа түрлері – скретч-жапсырмалар, ыстық штамптан жасалған фольга немесе «сендвич» жапсырмалар. Бұл латекс панельдерін қолдануға арналған ерекше жабдықтары жоқ өндірушілер үшін өндіруге оңай технологиялар. Жібек экраннан жасалған латекс панельдер картаның денесімен бірігіп жатса, жапсырмалар картаның денесінен бөлек болады және жабысу арқылы бекітіледі, бұл оларды күрделі және алаяқтық манипуляцияларға осал етеді. Скретч-картаның тағы бір технологиялық түрі мобильді қосымшалар түрінде онлайн режимінде де қолжетімді. Оларды әдетте ойын әзірлеушілер бағдарлайды және Apple App Store немесе Google Play Store сияқты тиісті қосымша дүкендерде қарау үшін және жариялау үшін жариялайды.
Шығу тегі
Ойын билеттері қолмен кездейсоқ әдістерді пайдаланып жасалған. 1974 жылы ғалым Джон Коза және бөлшек сауданы ілгерілетуші Даниэль Бауэр басқарған Scientific Games Corporation американдық компаниясы алғашқы компьютерлік жедел лотерея ойынын шығарды. 1987 жылы Род-Айленд штатының Вест-Уорвик қаласындағы Astro-Med, Inc. компаниясы жедел сызып алуға арналған лотерея билетіне АҚШ патентін алды, бірақ патентте "терезесінде ойын белгілері басылған картадан және терезеге жабылатын жасыратын қабаттан тұратын" жедел ойын билеттері бірнеше жыл бұрыннан қолданыста болғандығы мойындалады. Қарапайым сыйлық скретч-карталары ойыншыдан, мысалы, сандарды, символдарды және т.б. жасыратын үш (немесе одан көп) бөлікті сызып алуды қажет етеді. Егер ашылған барлық элементтер бірдей болса, жүлде ұтылған болады. Күрделірек скретч-карталарында бір картада жеңіске жетудің бірнеше әртүрлі жолы болуы мүмкін. Басқа скретч-карталары символдарды, суреттерді немесе сөздерді сәйкестендіруді қамтиды, немесе блэкджек, покер немесе Монополия сияқты танымал (карта) ойындарының нұсқалары болып табылады. Ойындар сондай-ақ Харли Дэвидсон, Басты Лига бейсболы, NASCAR, Ұлттық хоккей лигасы, Marvel Comics және ФИФА Әлем кубогы сияқты танымал тақырыптармен байланысты. Қазіргі уақытта ойын билеттерін екі ірі өндіруші шығарады: АҚШ, Чили, Ұлыбритания, Германия, Канада, Бразилия және Австралияда өндіріс орындары бар Scientific Games Corporation және АҚШ пен Канадада өндіріс орындары бар Pollard Banknote. Солтүстік Америкада, Еуропада және Азияда бірнеше кішірек өндірушілер бар.
Танымалдық
Скретч-карталар төмен құны, көптеген шағын дүкендер мен жанармай құю станцияларында таралуы және көптеген лотереялардағы жеребе күтуден гөрі бірден жеңу мүмкіндігіне байланысты құмар ойындардың өте танымал түрі болып табылады. Миллиондаған долларлық жүлделерге ие, қымбат скретч-карталарға (20–50 АҚШ доллары) қарай үрдіс байқалады. Дегенмен, АҚШ-та, әсіресе Массачусетс және Нью-Йорк штаттарында сатылатын көптеген "жедел" билеттер жоғары жүлделерді бірден төлемейді, оның орнына оларды көп жылдар бойы, біржолғы ақшалай төлем опциясысыз төлейді. Лотереяның скретч-карталарының танымалдығы лотереяның басқа түрлеріне қарағанда жоғары қарқынмен өсуде.
Болжамдылық
XXI ғасырда статистикаға сүйене отырып, жеңімпаз карта табу мүмкіндігін арттыруға бағытталған әрекеттер жасалды. Ол үшін жеңіліп алынған ақшалай сыйлықтар мен сатылған карталардың санын қадағалап, нақты ағымдағы мүмкіндікті есептеуге тырысты. Кейбір жағдайларда, барлық ірі жүлделер ұтылып болған күнде де карталар сериясы қолжетімді болып қалады. Көбінесе лотереялар өз ойындарын насихаттау мақсатында осы ақпаратты тегін ұсынады. Теориялық тұрғыдан алғанда, үлкен сомадағы жүлделердің ерте төленуі, карталар сериясының мерзімі бітуіне дейін жалпы сатылым көлемін асып кетуі мүмкін. Дегенмен, жеңіске жетудің төмен болуы – әдетте 1/5-тен 1/2,5-ке дейін – және төмен табыс туралы білмейтін ойыншылар карта сатып алуы осы шығындарды өтеуге көмектеседі, сондықтан лотерея бәрібір пайда табады.
Екінші мүмкіндіктер лотереясы
Көптеген мемлекеттік лотереялар, тұтынушылардың скретч-карталарға деген сұранысын арттыру және жеңіліс билеттерін дұрыс тастамаудан туындайтын қоқыс мәселесін шешу мақсатында, мемлекеттік лотереяның скретч-карталарын сатумен қатар, екінші мүмкіндік ойындарын ұйымдастырады. АҚШ-та лотерея билеттері мен скретч-карталар Бірыңғай коммерциялық кодекс бойынша иесіне берілген құралдар саналатындықтан, осы скретч-карта акцияларына қоқыстан жиналған жеңіліс билеттерімен қатысуға болады.
Ашылуды бұраңыз
Брейк-опенс, сондай-ақ брейк-опенс, ашық карталар, билеттер, невада билеттері немесе кейбір бинго залдарында "пикльдер" деп аталатын лотереялық немесе бинго карталары, оларда жасырын әріптер, сандар немесе жеңімпаз ретінде алдын ала белгіленген таңбалар болады. Карталар көбінесе картоннан жасалады және перфорацияланған қақпақшалары бар, олардың астында комбинациялар басылған. Сатып алушы картаны "ашып", немесе ішіндегі ақпаратты көру үшін тарту тілімшелерін тартып, содан кейін картаның арт жағында басылған жеңімпаз комбинациялармен салыстыруы керек. Кейбір карталар тілімшелердің астында жеңімпаз деп белгіленген күйі келген болуы мүмкін. Жеңімпаз комбинация ерекшеленгендіктен, жеңімпаз билеттерді анықтау оңайлайды.
Онлайн-қомар ойындар скретч-карталары
2010 жылға қарай, компьютерде картаны сырып тастауды (скретчтеуді) симуляциялау үшін Macromedia Flash және Java бағдарламаларын пайдаланған виртуалды "скретч-карта" (нақты карталар емес) құмар ойындарының онлайн нұсқалары қолжетімді болды. Виртуалды карталарды сатып алып, жүлделерді интернет байланысы арқылы алуға болатын.
Қалпына келтіру
Скретч-карталарды дұрыс пайдаланбаудың кең таралған түрі – әртүрлі сыйлықтарды ұсынатын карталарды тегін тарату, олардың құны өте төменнен бастап, өте құндыларға дейін жетеді; мысалы, белгілі бір делдал арқылы ғана қолданылатын, уақыты шектеулі жеңілдік купондарынан бастап автомобильдерге дейін. Карталар әрқашан сыйлық жеңіп алынғанын көрсетеді, бірақ сыйлықтың түрі мен құнын анықтау үшін, минутына қомақты ақы төленетін арнайы телефон нөміріне қоңырау шалу қажет. Осы нөмірге қоңырау шалу ұйымдастырушы тарапынан әрқашан бірнеше минутқа созылуы тиіс, ал шындығында жеңілген сыйлықтың құны қоңырау құнынан әлдеқайда төмен болады және көбінесе оны алуға тұрарлық емес. Телефон қызметтерін реттейтін органдар мұндай схемаларға қарсы шаралар қолданып, ескертулер мен ірі айыппұлдар салды.
Жасалған джекпотпен сатылған ойындар
Жылдар бойы көптеген лотереялар скретч-ойынды сатуды жалғастырды, бірақ ойыншыларды жеңіске жеткен скретч-ойынды ойнауын тоқтатпау үшін ірі жүлделердің немесе джекпоттың бұрын танылып алынғанын жарияламайтын. Бірақ 2000 жылдарға дейін лотерея мен олардың сату терминалдары арасында тікелей байланыс болмағандықтан, мұндай ақпаратты білуге күтілмеген. 2018 жылдың ақпан айында Ұлыбританияда джекпоттар ұтып алынғаннан кейін де кейбір скретч-карталар сатылып жатыр деген хабар тарады. The Guardian газетінің зерттеуі бойынша, әрқайсысы 250 000 фунттан тұратын 15 жоғары жүлдесі бар «Алтын» ойынының барлық 15 джекпоты танылып алынғаннан кейін де сатыла берді. 2018 жылдың мамыр айында да осы жағдай қайталанды, онда соңғы джекпот жүлдесі танылып алынғаннан кейін де 20X Cash Scratchcard сатылып жатты. 2010 жылдардың басынан бері көптеген лотереялар өз сатушыларына күнделікті немесе апталық түрде терминалдарынан ойындардың жаңартылған тізімін басып беруді бастады (көбінесе тұтынушылардың бақылау ұйымдары немесе телеарналардың жедел іздестіру бөлімдері бұл тәжірибені ашқаннан кейін мемлекеттік, провинциялық немесе ұлттық заңмен бекітілді), онда джекпоттар ұтып алынған немесе ірі жүлделер қалған ойындар көрсетіледі, сондай-ақ олардың веб-сайттарында жеңімпаздардың жаңартылған тізімі жарияланады.
Құпия ақпаратты жасыратын карточкалар
Скретч-карталарды кездейсоқ элементсіз құпия ақпарат тарату үшін де пайдалануға болады. Көрінетін мысал – телефон картасы немесе белгілі бір сомаға телефон шотын толтыруға арналған карта, олар белгілі бір мөлшерде телефонмен сөйлесу мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Мұндай карта, кредиттік картадан өзгеше, өзіндік қызмет атқармайды; ол жай ғана сатып алушыға төленген телефон қосылысы үшін қажетті PIN-кодты құпия түрде жеткізуге арналған құрал.