Кіріспе

Brassicaceae тұқымдасына жататын өсімдіктердің жиі кездесетін саңырауқұлақтық ауруы – клубнеттің ауруы. Клубнеттің ауруы – бұл кәдігі капуста, брокколи, гүлді капуста, брюссель капустасы, редис, репа, майдан гүлдері, қабырға гүлдері және Brassicaceae (Cruciferae) тұқымдасына жататын басқа да өсімдіктердің кең таралған ауруы. Оны Plasmodiophora brassicae қоздырады, бұл бір кезде шырышты саңырауқұлақтар тобына жатқызылған, бірақ қазір Phytomyxea тобына енгізілген. Бұл геномы секвенцияланған алғашқы фитомикс. Оның он үш расы бар. Жасырын тамырларда ошақтың пайда болуы немесе деформациялануы орын алып, клуб немесе шпиндель тәрізді пішінге келтіреді. Капустада тамырлардың зардап шегуі басының жетілмеуіне немесе басының қалыптаспауына, содан кейін өсімдіктің күшінің әлсіреуіне немесе өлуіне әкеледі. Бұл маңызды ауру, ол әлем бойынша егілген жалпы аумақтың шамамен 10% -ына әсер етеді. Клубнеттің ауруы туралы тарихи мәліметтер Еуропада 13 ғасырға дейін жетеді. 19 ғасырдың соңында Санкт-Петербургте капуста егісінің үлкен бөлігін қатты зақымдаған клубнеттің ауруы болды. Орыс ғалымы Михаил Воронин 1875 жылы клубнеттің ауруының себебін "плазмодиофоралы организм" деп анықтап, оған Plasmodiophora brassicae деген ат берді. 18, 19 және 20 ғасырдың басында Ұлыбританияда клубнеттің ауруына кейде саусақ-балапан, анбери немесе амбери деп аталатын, соңғы екеуі де жылқыдағы жұмсақ ісікті білдіреді. Егістік жоғалтуларын азайту үшін агротехникалық шаралардың мүмкіндігі шектеулі, ал ауруды бақылауға арналған химиялық өңдеулер қоршаған ортаны қорғау ережелеріне байланысты тыйым салынған немесе тиімді емес. Сондықтан, төзімді сорттарды өсіру перспективалы балама болып табылады.

Кабақтарда

Кабақтың түйін тамыры – Brassicaceae (мыстықтар немесе кәдігі көкбас тұқымдасына жататын) өсімдіктерінің Plasmodiophora brassicae қоздырғышынан туындайтын ауру. Ауру бастапқыда егістікте шашыраңқы түрде пайда болады, бірақ келесі маусымдарда бүкіл егістікті қамтиды, өнімді айтарлықтай төмендетеді және кейде мүлдем өнім болмайды. Симптомдары: жапырақтарының сарғаюы, қурауы, өсудің баяулауы және тамырлардағы ісіктер. Ол инфекцияланған көшеттер, жануарлар, жер бетінен ағатын су, инфекцияланған құрал-жабдықтар және суару сулары арқылы таралады. Басқа да бақылау шараларына: инфекцияның алдын алу үшін санитариялық шаралар, химиялық бақылау және төзімді сорттар кіреді.

Ұялы ағзалар мен симптомдар

Капустаның түйірленуі капустаға, қытай капустасына және Брюссель қызылшасына ең көп зиян тигізеді, бірақ ол көбінесе кохльраби, кәлем, гүлді капуста, колард, брокколи, рутабага, теңіз капустасы, репа және редис сияқты басқа да өсімдіктерге де әсер етеді, бірақ оларға әсері азырақ болады. Жаңа өсіп келе жатқан өсімдіктерде ешқандай белгілер байқалмауы мүмкін, бірақ өсімдіктер үлкейген сайын хлороз немесе сарғаю, ыстық күндері солғып қалу және өсудің баяулау белгілері көріне бастайды. Жер астында тамырлар өсімдіктің ауксин немесе өсу гормонының артуынан және патогеннен туындаған жасушалардың көбеюіне ұшырайды.

Қоршаған орта

Клубрут - жылы температура мен ылғалды жағдайды ұнататын ауру. Бұл аурудың көбеюі үшін топырақ температурасы 20–24 °C аралығында және pH 6,5-тен төмен болуы тиіс; сондықтан, бұл ауру көбінесе су жиналатын төменгі жазықтарда байқалады. Бұрын жұққан алқаптардағы бақылау және басқару шаралары P. brassicae-нің капуста және басқа да крестоцветті өсімдіктерге тигізетін жалпы әсерін азайтуға көмектеседі, бірақ бір өсімдік жұққаннан кейін оны аурудан толық құтқару өте қиын.

Маңыздылық

Клуб-көптесінен пайда болатын бұл ауру бірнеше жыл бойы қайталануы мүмкін, себебі ол өсімдіктер арасында оңай таралады. P. brassicae 300-ге жуық крестжапырақты өсімдіктерге жұғуға қабілетті, бұл ауруды тіпті егіс ауыстыру кезінде де қайталанатын проблемаға айналдырады. Бұл кең қонақ иесінің диапазоны патогенге капуста болмаған жағдайда да инфекция циклын жалғастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, капустаның клуб-көптесі микробиологиялық киста түзе білуіне байланысты, ол қыстау құрылымы ретінде қалыптасып, аурудың қасарысқан түрі болуы мүмкін. Патотип 3 Альбертадағы жарылыстардың басты себебі болып табылады. Зерттеулер көрсеткендей, P. brassicae-нің 13 штаммының ішінде Альбертада ең күшті түрі басым. Зерттеулерге сәйкес, залалданған өріс кіреберістерінде жұқтыру деңгейі ең жоғары, ал кіреберістен алшақтаған сайын төмендейді. Осы нәтижелерге сүйене отырып, шаруашылық техникасындағы залалданған топырақ патогеннің таралуын күшейтетіні анықталды. Өрістер арасындағы табиғи таралу да байқала бастады.

Известь қолдану 19 ғасырдан бері клуб-көптесін бақылаудың тиімді тәсілі болып келеді. Бұл әдіс клуб-көптесін жоя алмайды, бірақ қолайсыз жағдайлар жасау арқылы оның дамуын баяулатады. Сонымен қатар, топырақтың қоректік құрамына кальций мен магний қосылып, клуб-көптесін бақылауға көмектеседі. Тиімді нәтиже алу үшін өрістік топырақтың [pH] деңгейі 7,5-тен жоғары ұсталуы керек. Бұл үшін топыраққа көп мөлшерде известь енгізу қажет, сонда клуб-көптесінің споралары бар топырақтың барлығын емдеуге болады. Известьті басқа бір емдеумен бірге қолдану ең тиімді нәтиже береді. Каноланың бірнеше сорттары, соның ішінде еуропалық қысқы канола сорты Мендель (Brassica napus) клуб-көптесіне төзімді дақыл ретінде сынақтан өтті. Алайда, төзімді сорттардың саны аз. Мендель сортының нақты генотиптері бар, олар Канада далаларындағы канола дақылдары үшін шешім болуы мүмкін. Клуб-көптесін алдын алудың тағы бір әдісі – клуб-көптесіне сезімтал емес дақылдармен егіс ауыстыру. P. brassicae-нің жартылай өмір сүру мерзімі 3,6 жылды құрайды. Алайда, тиімді болу үшін шамамен 20 жылдық ұзақ егіс ауыстыру қажет. Бұл әдеттегі канола егісінің үш жылдан аспайтын мерзімімен салыстырғанда қиындық тудырады. Канола дақылдары фермерлерге жоғары табыс әкеледі. Бұл сонымен қатар жабайы қыша және горчица сияқты крестжапырақты дақылдарды толық жоюды талап етеді. Кейбір фунгицидтер клуб-көптесімен күресуге көмектеседі, бірақ олар өте қымбат және топырақты қанықтыру үшін үлкен мөлшерде қажет. Өрістер арасындағы жұқтырудың алдын алудың ең жақсы тәсілі – жаңа өріске көшу алдында клуб-көптесімен байланысқан ауыл шаруашылығы техникасы мен көлік құралдарын тазалау. Барлық залалданған топырақ, жабдықтар мен құралдарды таза, аурудан таза өрістерге көшіруге болмайды. Ең жақсы алдын алу шарасы – өрістік мониторинг. Маусым бойы өсімдіктер клуб-көптесінің ерте белгілері үшін тексерілуі керек. Күздегі топырақта клуб-көптесін ерте анықтау үшін қосымша зерттеулер жүргізілуде.