Кіріспе
Иран мен Израиль арасындағы қарым-қатынас төрт негізгі кезеңге бөлінеді: 1947 жылдан 1953 жылға дейінгі екіжақты кезең, 1953 жылдан 1979 жылға дейінгі Пахлави әулетінің дәуірі кезіндегі достық кезең, 1979 жылдан 1990 жылға дейінгі Иран төңкерісінен кейінгі нашарлау кезеңі және 1991 жылы Перс шығанағындағы соғыс аяқталғаннан бері ашық жаулық кезең. 1947 жылы Иран Біріккен Ұлттар Ұйымының Палестинаны Британдық Мандаты бойынша бөлу жоспарына қарсы дауыс берген 13 елдің қатарында болды. Екі жылдан кейін Иран да Израильдің Біріккен Ұлттар Ұйымына кіруіне қарсы дауыс берді. Иран Түркиядан кейін Израильді тәуелсіз мемлекет ретінде мойындаған екінші мұсылман елі болды. 1953 жылғы төңкерістен кейін, батысқа жақтас көшбасшы Мұхаммед Реза Пахлави Иран шахы болып қайта тағайындалды, екі ел арасындағы қарым-қатынас айтарлықтай жақсарды. Реторикалық қақтығыс Махмуд Ахмадинежадтың Израильге қарсы қоздырғышты мәлімдеме жасаған президент кезінде қызып кетті. Екіжақты шиеленісті күшейтуге ықпал еткен басқа факторлар: Иранның ядролық технологияны дамытуы, Израильдің ұзақ уақыттан бері айтылып келе жатқан "Бағыт доктринасына" қатысты, Иранның Хезболла, Палестиналық исламдық жиһад және Хамас сияқты исламшыл топтарды қаржыландыруы, сондай-ақ 1992 жылы Буэнос-Айрестегі Израиль елшілігіне жасалған шабуыл мен 1994 жылы АМИА-ға жасалған бомбалау сияқты террорлық шабуылдарға қатысуы, Израильдің Иранның Халықтық моджахедтері мен Джундалла сияқты күресші топтарды қолдауы, сондай-ақ көптеген кісі өлтірулер мен бомбалауларды қоса алғанда, Ирандағы жасырын Израиль операциялары. 1985 жылдан бері Иран мен Израиль Таяу Шығыстың геосаяси жағдайына үлкен әсер еткен және 2006 жылғы Ливан соғысы сияқты Иран мен Израиль ұйымдары арасындағы тікелей әскери қарсыластықты қамтыған жалғасып жатқан прокси-керіске қатысып келеді. Конфликт әртүрлі жолдармен, соның ішінде Сирия мен Йемендегі қақтығыстарда қарсыласатын топтарға қолдау көрсету арқылы өрбіді. Иран Сирия үкіметін қолдаса, Израиль оппозициялық топтарды қолдады. Йеменде Иран хуситтерге қолдау көрсетті, ал Израиль саудиялық коалицияға қолдау көрсетті. Конфликт сонымен қатар, бір-бірінің инфрақұрылымына, соның ішінде ядролық қондырғылар мен мұнай танкерлеріне жасалған кибер шабуылдар мен саботаждарды қамтиды. Жалпы алғанда, Иран-Израиль арадағы прокси-керістік - бұл күрделі және жалғасып келе жатқан қақтығыс, ол Таяу Шығыстың саяси және қауіпсіздік динамикасына елеулі әсер етті.
Қазіргі заманға дейінгі өмір
Иранның яһуди тарихының басталуы Киелі кітап заманындағы соңғы кезеңдерге жатады. Киелі кітаптағы Ишая, Даниял, Езра, Нехемия, Елші жазбалары және Естер кітаптарында Парсыдағы яһудилердің өмірі мен басынан өткен оқиғалары жайлы мәлімет жазылған. Езра кітабында персиялық патша Ұлы Кирдің яһудилерге Иерусалимге оралуға және ғибадатхананы қайта тұрғызуға рұқсат беруі және мүмкіндік беруі туралы айтылады; оның қайта құрылысы "Кирдің, Дарийдің және парсы патшасы Артаксеркстің жарлығы бойынша" жүргізілді (Езра 6:14). Бұл б.з.д. VI ғасырдың аяғында болған, бұл кезде Персияда жақсы қалыптасқан және ықпалды яһуди қауымы болды. Персиялық яһудилер қазіргі Иран аумағында 2700 жылдан астам уақыт бойы өмір сүрді. Бірінші еврей диаспорасы болғаннан бері, Шалманназер V Исраилдің (солтүстік) патшалығын жаулап алып, исраилдіктерді Хорасанға тұтқынға жіберді. Б. з. б. 586 жылы бабылдықтар яһудилердің көп бөлігін Яһудеядан Бабылға жер аударылды. Ежелгі Персияға қоныс аударған яһудилердің көбісі өздерінің қауымдастықтарында өмір сүрді. Яһудилер Киелі кітаптарының Кетувим кітабында Кирдің Бабылдан жер аударылғандарды Уәде етілген жерге қайтару туралы жарлығы және ғибадатхананы қайта тұрғызу туралы тапсырмасы жазылған. "Парсы патшасы Кир мынаны айтады: "Әрқашанда патшалық құратын көктің Құдайы Жаратқан Ие маған жер бетіндегі барлық патшалықтарды тапсырды. Ол маған Яһуда жеріндегі Иерусалим қаласында Өзінің ғибадатханасын салуды тапсырды. Араларыңда кім Оның халқы болса, сол сол сол елге өрлеп барсын! Бұл жарлық Езра кітабында толықтай жазылған. Кир патшаның тұңғыш жылында Кир патша мынадай жарлық шығарды: "Иерусалимдегі Құдайдың киелі үйі, яғни құрбандықтар шалатын жері қайтадан салынып, оның негізі берік орнатылсын! Оның шығынын патша қазынасынан төлейік. Набуходоносордың Иерусалимдегі ғибадатханадан алып, Бабылға әкеткен алтын-күміс бұйымдары Иерусалимдегі ғибадатханаға қайтарылып, өз орындарына қойылсын! Кирдің саясатының нәтижесінде яһудилер оны абыройлы әрі әділ патша ретінде құрметтеген. Бұл мәлімдеме яһудилерге қатысты ерекше көзқарасты білдіргеніне ешқандай дәлел жоқ. Қайта, ол өзінің билігі астындағы халықтың мәдениеті мен дінін төзімділікпен қабылдағанымен танымал болған. Бұл жарлықтың тарихи сипаты күмән тудырады. Профессор Лестер Л. Грэббе бұл жерде ешқандай жарлық болмаған, бірақ жер аударылғандарға өз елдеріне оралуға және ғибадатханаларын қайта құруға мүмкіндік беретін саясат болған деп айтады. Ол сондай-ақ археология қайтып келу "тұмсық" болғандығын көрсетеді, бұл онжылдықтар бойы орын алып, нәтижесінде ең көп 30 000 адам болды деп айтады. Филип Р. Дэвис жарлықтың шынайылығын "күмәнді" деп атады, Грэббеге сілтеме жасап, Ж. Бриенд "Езра 1.14 шынайылығына қарсы пікір білдірді" деп қосты. Мэри Джоан Винн Лит Езрадағы жарлық шынайы болуы мүмкін деп санайды және цилиндрмен бірге Кир, бұрынғы ережелерге ұқсас, осы жарлықтар арқылы стратегиялық маңызды болуы мүмкін адамдардың, әсіресе Мысырға жақын адамдардың қолдауына ие болуға тырысты. Сондай-ақ ол: "Силиндрдегі Мардукқа және Киелі кітаптағы Жахвеге арналған өтініштері парсылардың императорлық билік мүддесі үшін жергілікті діни және саяси дәстүрлерді қолданатынын көрсетеді", - деп жазды. Кирдің өзі екінші ғибадатхананы бірінші ғибадатхана тұрған жерде қайта тұрғызуды бұйырған, бірақ ол соны аяқтай алмай қайтыс болған. Персия империясын Дарий І билікке келіп, ғибадатхананы салуды бұйырды. Киелі кітапта бұл іске Ағай мен Зәкәрия пайғамбарлар шақырған деп жазылған. 515 жылы көктемде ғибадатхананы бағыштауға дайын болды. Естер кітабында, 6 ғасырда Персия патшасы Ахасуердің (бұрынғы Дарийдің ұлы) патшалық құрған кезінде, патшаның уәзірі Хаман ежелгі Персияның барлық яһудилерін өлтіру туралы жоспар құрды. Алайда патшаның бұл жоспарын патшайым Естер бұзады. Бұл оқиға Пурим мейрамы ретінде аталады.
This edict is also fully reproduced in the Book of Ezra. "In the first year of King Cyrus, Cyrus the king issued a decree: 'Concerning the house of God at Jerusalem, let the temple, the place where sacrifices are offered, be rebuilt and let its foundations be retained, its height being 60 cubits and its width 60 cubits; with three layers of huge stones and one layer of timbers. And let the cost be paid from the royal treasury. Also let the gold and silver utensils of the house of God, which Nebuchadnezzar took from the temple in Jerusalem and brought to Babylon, be returned and brought to their places in the temple in Jerusalem; and you shall put them in the house of God.' (Ezra 6:3–5)
As a result of Cyrus's policies, the Jews honored him as a dignified and righteous king. There is no evidence that the declaration reflected a unique attitude toward Jews. Rather, it may have been part of his renowned tolerance toward the cultures and religions of the people under his rule. The historical nature of this decree has been challenged. Professor Lester L Grabbe argues that there was no decree but that there was a policy that allowed exiles to return to their homelands and rebuild their temples. He also argues that the archaeology suggests that the return was a "trickle", taking place over perhaps decades, resulting in a maximum population of perhaps 30,000. Philip R. Davies called the authenticity of the decree "dubious", citing Grabbe and adding that J. Briend argued against "the authenticity of Ezra 1.1–4 is J. Briend, in a paper given at the Institut Catholique de Paris on 15 December 1993, who denies that it resembles the form of an official document but reflects rather biblical prophetic idiom". Mary Joan Winn Leith believes that the decree in Ezra might be authentic and along with the Cylinder that Cyrus, like earlier rules, was through these decrees trying to gain support from those who might be strategically important, particularly those close to Egypt which he wished to conquer. He also wrote that "appeals to Marduk in the cylinder and to Yahweh in the biblical decree demonstrate the Persian tendency to co opt local religious and political traditions in the interest of imperial control". According to the Bible, Cyrus ordered rebuilding the Second Temple in the same place as the first; he died before it was completed. Darius the Great came to power in the Persian empire and ordered the completion of the temple. According to the Bible, the prophets Haggai and Zechariah urged this work. The temple was ready for consecration in the spring of 515 BCE, more than twenty years after the Jews' return to Jerusalem. According to the Book of Esther, during the reign of Persian King Ahasuerus, generally identified as Xerxes the Great (son of Darius the Great) in 6th century BCE, the vizier Haman instigated a plot to kill all the Jews of ancient Persia. The plot was thwarted by Queen Esther who ordered the hanging of Haman and his ten sons. This event is celebrated as the holiday of Purim.
Израильдің тәуелсіздігі мен Иран төңкерісіне дейінгі аралық (1947-1979)
1947 жылы Иран Палестина бойынша арнайы комитетті (UNSCOP) құрған 11 мүшесінің бірі болды. Көп ойланғаннан кейін комитет Палестинаны бөлу жоспарын ұсынды, оны UNSCOP-тің 11 мүшесінің 8-і қолдады. Иран, Үндістан және Югославия бұл жоспарға қарсы шығып, оның зорлық-зомбылықтың өршуіне әкелетінін болжады. Бірыңғай федеративтік мемлекет арқылы ғана бейбітшілік орнатуға болатынын айтып, Иран БҰҰ Бас Ассамблеясы қабылдаған бөліну жоспарына қарсы дауыс берді. Шах Мохаммад Реза Пахлави бөлініс ұрпақтардың соғысына әкелетінін болжады. 1948 жылдың көктемінде Тегеранда 30 мың ирандық Израильдің құрылуына қарсы наразылық білдіру үшін жиналды. 1948 жылы мамыр айында Израиль мемлекетінің құрылуынан кейін Израиль мен Иран тығыз қарым-қатынасты сақтады. Иран Түркиядан кейін Израильді тәуелсіз мемлекет ретінде мойындаған екінші мұсылман елі болды. Израиль Иранды араб әлемінің шетіндегі араб емес держава ретінде табиғи одақтас ретінде қарастырды, бұл Дэвид Бен Гурионның периферия одағы туралы тұжырымдамасына сәйкес болды. Израильдің Тегеранда тұрақты делегациясы болды, ол 1970 жылдардың соңында елшілер алмасудан бұрын іс жүзінде елшілік қызметін атқарды. Айоталла Абол Гасем Кашани өз үкіметінің Израильді тану шешімін сынға алды. Мысыр мен Тунистегі отаршылдыққа қарсы қозғалыстарды қолдаған Кашани Израильді отаршылдықтың оқшаулаушысы ретінде қарастырды. 1949 жылы Айоталла Талегани Иран үкіметінің Израильмен дипломатиялық қарым-қатынасын сынға алып, Иран үкіметінің палестиналық кездесулерді шектеуіне өкініш білдірді. SAVAK құжаттары Иран халқының Палестинаға жанашырлық танытып, ирандықтар көбінесе палестиналықтарға зекет беретінін көрсетеді. 1970 жылы Иран үкіметі осындай қаржы жинау әрекеттеріне кедергі келтіруге тырысты. SAVAK Аёталла Мотахариді ұстап, бақылап, оған қаржы жинауды тоқтатуға қысым жасады, бірақ Мотахари бас тартты. Алты күндік соғыс аяқталғаннан кейін Иран Израильге мұнай қажеттілігінің едәуір бөлігін қамтамасыз етті және Иран мұнайын Израиль мен Иранның бірлескен Эйлат-Ашкелон құбыр желісі арқылы Еуропа нарықтарына жеткізілді. Израильдің құрылыс компаниялары мен инженерлері Иранда жұмыс істейді. Израильдің ұлттық әуе компаниясы El Al Тель-Авив пен Тегеран арасында тікелей рейстер жүргізді. Иран мен Израильдің әскери байланыстары мен жобалары құпия сақталды, бірақ олар кең ауқымды болды деп есептеледі, мысалы, бірлескен әскери жоба "Гүл жобасы" (1977-1979), Иран мен Израильдің жаңа зымыран әзірлеуге тырысуы.
Қарыздар
1979 жылы Израиль Иран революциясына дейін жүргізілген бизнес үшін Иранға шамамен миллиард доллар қарыз болды. Қарыздың бір бөлігі Израиль сатып алған мұнайдан, ал одан да көп бөлігі Израиль компаниясы мен Иран ұлттық мұнай компаниясының бірлескен кәсіпорны болған Транс Израиль мұнай құбыры мен оған байланысты порт нысандарын пайдаланудан туындады. Израиль 1979 жылы өткен жиналыста қарызды төлеуден бас тартты және оны берешегі бар Израиль компанияларына заңдық өтемақы берді. Израиль банкісінің кем дегенде бір шотында Иранға 250 миллион доллар қарыз бар екені белгілі. 1980 жылдан бері Иран Еуропа соттарына қарыздарды төлеу үшін шағым жасап, бірнеше рет жеңіске жетті. Қарыздарды төлеу Иранға қарсы халықаралық санкциялар және Израиль Иранды жау мемлекет ретінде жіктейтіндіктен заңды түрде қиындатылады. 2015 жылдың мамыр айында Швейцария соты Эйлат Ашкелон құбыр желісі компаниясына Иранға 1,1 миллиард доллар төлеуді бұйырды, бірақ Израиль мұны жасаудан бас тартады.
Хомейни тұсында (1979-1989 жж.)
Иран революциясынан кейін 1979 жылы Пахлави әулетінің құлдырауынан кейін Иран Израильге қарсы ұстанымға келді. Иран Израильмен барлық ресми қарым-қатынасты, ресми мәлімдемелерді, мемлекеттік институттарды және іс-шараларды тоқтатты. Иран Израиль паспорттарын қабылдауды тоқтатты, ал ирандық паспорт иелеріне "басылып алынған Палестинаға" баруға тыйым салынды. Тегерандағы Израиль елшілігі жабылып, ПОА-ға берілді. Аятолла Хомейни Исраилді "Исламның жауы" және "Кіші шайтан" деп жариялады. Соған қарамастан, олар "Америка Құрама Штаттарын - Ұлы Шайтан", ал Кеңес Одағын "Кіші Шайтан" деп атады. Трита Парсидің айтуынша, Иранның стратегиялық императивтері Хомейни үкіметін Израильмен жасырын байланыстарды сақтауға мәжбүр етті, ал перифериялық ілім қайта тіріледі деген үміт еврей мемлекетінің Иранға көмек көрсетуіне себеп болды. Сонымен қатар, Иран исламшыл шиит ливандық партияларға қолдау көрсетіп, оларды бір саяси және әскери ұйымға, Хезболлаға біріктіруге көмектесті және оларға Израиль мен Американың нысаналарына шабуыл жасау үшін идеологиялық индоктринация, әскери дайындық және жабдықтар берді.
Иран-Ирак соғысы кезінде (1980-1988 жж.) Иранға Израильдің логистикалық қолдауы
Израиль Иранға Израиль әскери өнеркәсібінің, Израиль әуе өнеркәсібінің және Израиль қорғаныс күштерінің қорларынан 75 миллион АҚШ долларына қару-жарақ сатты. Материалға 150 М 40 танкіге қарсы пулемет, әр пулеметке 24000 снаряд, танк пен ұшақ қозғалтқыштарына арналған қосалқы бөлшектер, 106 мм, 130 мм, 203 мм және 175 мм снарядтар және TOW зымырандары кірді. Бұл материалды әуе арқылы аргентиналық Transporte Aéreo Rioplatense әуе компаниясы, содан кейін кеме арқылы тасымалдайтын. Сол жылы Израиль Бағдад маңындағы Осирак ядролық реакторын жойып, Иракқа қарсы белсенді әскери қолдау көрсетті, бірақ шабуылмен құрылған доктрина алдағы жылдары ықтимал қақтығысты күшейтетін болды. 1981-1983 жылдар аралығында Тель-Авив университетінің Жафе стратегиялық зерттеулер институты бойынша Иранға қару сатудың жалпы сомасы 500 миллион долларды құрады. Оның басым бөлігі Израильге жеткізілген ирандық мұнаймен төленді. "Хомейни үкіметінде жұмыс істейтін ирандық қару-жарақ сатушы Ахмад Хайдаридің айтуынша, Тегеран соғыстың басталуынан кейін сатып алған қару-жарақтың шамамен 80%-ы Израильден шыққан. Марк Фитианның айтуынша, "Иранның әуе күштері Ирактың алғашқы шабуылынан кейін жұмыс істей алды" және "Бағдадқа бірнеше рет ұшуға және стратегиялық қондырғыларға соққы беруге қабілетті болды" деген факт "кем дегенде Реган әкімшілігінің Регандағы жеңіске жету үшін АҚШ-тан келген қаруды Иранға жеткізуге рұқсат бергенімен байланысты". Иран басшыларының барлық баяндамаларына және жұма намаздарында Израильді айыптауларына қарамастан, соғыстың кез келген кезеңінде Иранда жүзден кем емес Израиль кеңесшілері мен техникалық қызметкерлері болды, олар Тегеранның солтүстігіндегі мұқият күзетілетін және оңаша лагерьде өмір сүрді, олар тіпті атыс тоқтағаннан кейін де сол жерде қалды. Израильдің сатуға АҚШ-та жасалған F4 Phantom ұшақтарының қосалқы бөлшектері кірді. Ариэль Шарон болашақта Иранмен жақсы қарым-қатынас орнату мүмкіндігіне "кіші терезе қалдыру" маңызды деп санайды.
Жоғарғы көшбасшы аятолла Али Хаменеи
2000 жылдың желтоқсан айында аятолла Али Хаменеи Израильді аймақтан алып тасталуы тиіс "ракоздық ісік" деп атады. 2005 жылы ол "Палестина палестиналықтарға тиесілі және Палестинаның тағдырын палестиналықтар анықтауы керек" деп атап өтті. 2005 жылы Хаменеи Иранның ұстанымын президенті Ахмадинежадтың "Исраилді картадан алып тастау керек" деген сөзінен кейін халықаралық шатастырғаннан кейін "Ислам Республикасы ешқашан ешқандай елге қауіп төндірмеген және ешқашан қауіп төндірмейтін болады" деп түсіндірді. 2012 жылдың 15 тамызында Иран-Ирак соғысының ардагерлерімен кездесу барысында Хаменеи "өте артық және жалған сионисттік (режим) ландшафттан жоғалады" деп сенетінін айтты. 19 тамызда ол президенті Махмуд Ахмадинежадтың халықаралық қоғамдастық мүшелері, соның ішінде АҚШ, Франция, Еуропалық Одақтың сыртқы саясат жөніндегі басшысы Кэтрин Эштон және БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мун айыптайтын пікірлерін қайталады. Ол Израильді "Ислам әлемінің жүрегіндегі қатерлі ісік" деп атады және оның болуы мұсылман әлемінің көптеген проблемаларына себепші екенін айтты. 2015 жылдың 9 қыркүйегінде Хаменеи JCPOA туралы талқылау кезінде сөйлеген сөзінде: "Мен Израильге айтамын, олар осы 25 жылдың аяғына дейін көрмейді". Бұл сөздер сионисттік режимге жауап ретінде айтылды, ол Иранмен келісімге қол қойылғаннан кейін 25 жыл бойы Иран туралы алаңдаушылық білдірмейтінін айтты.
Хатами президенті (1997-2005)
1997 жылы Иран президенті болып сайланған реформашы Мохаммад Хатами кезінде Иран мен Израиль арасындағы қарым-қатынас жақсарады деп сенгендер болды. Хатами Израильді "заңсыз мемлекет" және "паразит" деп атады, бірақ 1999 жылы еврейлер "Иранда қауіпсіз" болады және барлық діни азшылықтар қорғалады деп айтты. Бір баяндамада 2003 жылы Иранның Израильмен қарым-қатынасын қайта жандандыруға тырысқаны айтылған. Баяндамада Иранның Израильмен бейбіт келісімге қол қою ұсынысын АҚШ қабылдамаған деп мәлімделген. 2004 жылдың қаңтар айында Хатами Израильдің журналисімен сөйлесіп, Иранның Израильді қандай негізде тануы керектігін сұрады. Бұл оның исраилдікпен алғаш рет ашық сөйлегені деп саналады. 2005 жылы сәуірде Папа Иоанн Павел II-нің жерлеу рәсімі кезінде Хатами Хатами сияқты Язд провинциясынан шыққан Израиль президенті Моше Катсавқа жақын отырды. Қацав Хатамимен қолын соқты, екеуі Иран туралы қысқаша сөйлескенін айтты. Хатами бұны мойындамады.
Ахмадинежадтың президенттік кезеңі (2005-2013)
Иран саясатының қаталшыл мүшесі Махмуд Ахмадиниджиадтың сайлануы Израильмен қарым-қатынасты үнемі шиеленістірді, өйткені елдер бір-біріне қарсы бірқатар прокси-керістер мен жасырын операцияларға қатысты. 2006 жылғы Ливан соғысы кезінде Иран революциялық гвардиясы (ИРГК) Хезболланың Израильге шабуыл жасауына тікелей көмек көрсетті деп саналады. Бірнеше дереккөздер жүздеген ИРК оператившілері Израильге зымыран атқан және Хезболланың алыс қашықтықтағы зымырандарын қорғаған. IRGC оператившілері соғыста Хезболланың аванпостында ашық әрекет еткенін көрген. Сонымен қатар, ИРК-ның оператившілері Хизбалланың INS Hanit-ке C 802 кемеге қарсы зымыранымен шабуыл жасағанын қадағалады деп күтілуде. Шабуылдан соғыс кемесі қатты зақымдалып, төрт адам қаза тапты. Израиль әскері соғыста 6 мен 9 ИРКК-ның қызметкерлерін өлтірген. Израильдік БАҚ-тың хабарлауынша, олардың денелері Сирияға жеткізіліп, одан Тегеранға ұшырылған. Газа соғысы кезінде және одан кейін Израиль әуе күштері Израиль коммандостарының көмегімен Судан арқылы Хамасқа контрабандалық түрде жеткізілетін ирандық қару-жараққа қарсы Суданда үш әуе шабуылын жүргізгені хабарланды, өйткені Иран Хамасқа қару-жарақ пен оқ-дәрімен қамтамасыз ету үшін қарқынды күш салды. Израиль шабуылдардың артында өзі тұрғанын айтты. Екі жүк көлігі күйретіліп, қару-жараққа толы кеме Қызыл теңізге батып кетті. 2009 жылдың 4 қарашасында Израиль Жерорта теңізінің шығысында Ираннан Хезболлаға бара жатқан жүздеген тонна қару-жарақпен бірге кеме басып алды. 2010 жылы Иранның ядролық ғалымдарын нысанаға алған қастандықтар толқыны басталды. Бұл қастандықтар Израильдің сыртқы барлау қызметі Моссадтың қолынан болды деп күтілді. Иран мен әлемдік ақпарат көздерінің мәліметінше, ғалымдарды өлтіру әдісі Моссадтың бұрынғы мақсатты адамдарын өлтіру әдісін еске салады. Бұл қастандықтар Иранның ядролық бағдарламасын тоқтату немесе Иранның ядролық нысандарына соққы бергеннен кейін оның қалпына келмеуін қамтамасыз ету үшін жасалды деп айтылды. Бірінші шабуылда 2010 жылдың 12 қаңтарында бөлшектер физигі Масуд Алимохаммади оның машинасының жанында тұрған бомбалы мотоцикл жарылып, қаза тапты. 2010 жылдың 12 қазанында ИДРК әскери базасында жарылыс болды, онда 18 сарбаз қаза тапты. 2010 жылдың 29 қарашасында Иранның екі жоғары санаттағы ядролық ғалымы Маджид Шахриари мен Ферейдун Аббасиді мотоциклмен жүретін мердігерлер бомбаға тостырып, қашықтан жарылдырды. Шахриари қаза тауып, Аббаси ауыр жарақат алды. 2011 жылдың 23 шілдесінде Дариус Резайнжад Тегеранның шығысында атып өлтірілді. 2012 жылдың 11 қаңтарында Мостафа Ахмади Рошан мен оның жүргізушісі мотоциклден олардың машинасына бекітілген бомбадан қаза тапты. 2010 жылдың маусым айында Stuxnet деген компьютерлік құрт табылды. Оны АҚШ пен Израиль Иранның ядролық нысандарына шабуыл жасау үшін жасады деп күтілуде. Ғылым және халықаралық қауіпсіздік институты жүргізген зерттеуде Stuxnet Натанз байыту зауытында 1000-ға жуық центрифугаға (барлығының 10%-ы) зақым келтірген болуы мүмкін деп есептелді. Stuxnet-ке Duqu және Flame сияқты басқа компьютерлік вирустар мен зиянды бағдарламалардың да қатысы бар екені айтылды. Иран жауларының ядролық бағдарламасын бұзу үшін ақаулы жабдықтарды сатуды және компьютерлік вирустар арқылы шабуыл жасауды жүйелі түрде ұйымдастыратынын мәлімдейді. 2011 жылдың 15 наурызында Израиль Сириядан Газаға Иран қару-жарағын тасымалдайтын кемені басып алды. Бұдан басқа, Моссад Исфахандағы ядролық қондырғыға зақым келтірген деп хабарланған жарылысқа жауапты деп күдікті. Иран жарылыс болғанын жоққа шығарды, бірақ The Times газетінде жерсеріктік суреттерге сүйене отырып, ядролық зауытқа зақым келгені туралы хабарланды, ал Израильдік барлау дереккөздерінен алынған мәлімет бойынша, жарылыс ядролық нысанды нысанаға алған, ал "қақтығыс емес". Жарылыстан бірнеше сағат өткен соң, "Хезболла" Солтүстік Израильге екі ракета атқылап, залал келтірді. Израиль қорғаныс күштері атыс басталған жерге төрт артиллериялық снарядпен атқан. Бұл шабуылды Иран мен Сирия Израильге ескерту ретінде жасады деп болжанған. Израильдік шабуылда 7 адам қаза тапқан, оның ішінде шетелдіктер де бар. Тағы 12 адам жарақат алды, олардың 7-і ауруханада қайтыс болды. Моссад сонымен қатар 2011 жылдың қарашасында Революциялық күзетшілердің зымыран базасында болған жарылыстың артында тұрған деп күдікті. Жарылыста 17 революциялық гвардия қызметкері, соның ішінде Иранның зымыран бағдарлам�...
Сирия Араб Республикасында
Сириядағы азаматтық соғыс кезінде Израиль мен Сирияның атысты тоқтату желісінде бірнеше оқиға орын алып, Иран мен Израиль арасындағы қарым-қатынас шиеленісті. Бұл оқиғалар 2012 жылдан бері Құнейтра губерниясындағы және Иран қолдаған Сирия Араб Армиясы мен Голанның Сирияның бақылауындағы жағында және Голанның бейтарап аймағында және Хезболла арасындағы оқиғалардың салдары болып саналады. Сирия соғысы басталғаннан бері Израиль әскері Сирияда билік вакуумы пайда болған жағдайда, ықтимал қауіптерге дайындалып жатыр. "Асадтан кейін және Сирияда өздерінің табан тірегін орнатып немесе нығайтып, олар өз күш-жігерін бұрып, Израильге шабуыл жасамақ", - деді Израильдің ресми өкілі 2014 жылдың қаңтарында Ассошиэйтед Пресс-ке. Кейбір сарапшылар Израиль шекарасына қарай жауынгерлік күштердің көтерілуі қауіпсіздік шараларын күшейтетін болса да, бұл жетістіктер Сириядағы дағдарыстан Израильдің бас тарту саясатын айтарлықтай өзгертпейді дейді. IAF-ті Сирияның жеріне бірнеше әуе шабуылдары үшін күдікті деп саналады, олар Иран мен Хезболланың нысаналарына бағытталған. Израиль әскерінің мәліметінше, 2017 жылдан бері ол Сирияда (және Таяу Шығыстағы басқа да аймақтарда) Иран мен оның одақтастарын нысанаға алған 400-ден астам әуе шабуылын жүргізді.
Израильде
Иерусалимдегі сот Израильдің Ицхак Бергель деген еркегін Иран үшін тыңдаушылық жасағысы келгені үшін төрт жарым жылға бас бостандығынан айырды. Бергель Израиль мемлекетінің болуына қатаң қарсылық білдіретін, сионизмге қарсы "Нетрей Карта" деген ultra-ортодоксальдық еврей сектасына жатады.
Халықаралық оқиғалар
2014 жылдың 5 наурызында Израиль теңіз күштері Клос С жүк кемесін ұстады. Израиль Иранның кемеге сириялық М 302 зымыранды қоса алғанда, Газаға оншақты ұзын қашықтықты зымырандарды әкелу үшін пайдаланғанын мәлімдеді. "Толық ашылу" деп аталатын операцияны "Шайет 13" арнайы күштері жүргізді. Операция Қызыл теңізде, Израильден 1500 шақырым және Порт-Суданнан 160 шақырым жерде өтті.
Иранда
2014 жылдың 6 мамырында Иранның Қазвин қаласында жарылыс болған. Лос-Анджелес таймс газетінде бұл қалада жасырын ядролық қондырғы болуы мүмкін екені жазылған. Ирандық мемлекеттік БАҚ 2014 жылдың 24 тамызында Иранның Ислам революциялық күзетшілері Израильдің ұшқышсыз ұшағын Натенцтегі отынды байыту зауытының жанында атып түсіргенін хабарлады. Израиль әскері бұл хабарға қатысты ешқандай пікір білдірген жоқ. Тегеранның оңтүстік-шығысында, Парчиндегі ядролық реактордың жанында әскери жарылғыш зауытта болған жарылыста екі жұмысшы қаза тапты. Кувейт газетінің хабарлауынша, Иранның бұйрығына жауап ретінде Хезболла Ливан мен Израильдің Шаба фермаларының шекарасында жарылғыш затты іске қосты, екі Израиль сарбазы жараланды. Израиль Ливанның оңтүстігіндегі Хезболланың екі позициясына артиллериялық оқ атумен жауап берді.
Иранда
2022 жылдың сәуірінде президент Ыбырай Раиси әскери парадқа арналған сөзінде "Иранның қарулы күштері Израильдің жүрегін "ең аз ғана қозғалыс жасаса" нысанаға алады" деп мәлімдеді. 2022 жылдың мамыр айында Тегерандағы үйінің жанында Мотоциклмен жүретін екі адам полковник Саяд Ходайиді өлтірді. Иран мұны Израильге айыптап отыр. Израиль премьер-министрінің өкілі "қазаға қатысты пікір білдіруден" бас тартты. Бірақ аты аталмаған Израильдің құпия қызметшісі NYT газетіне Израиль өлтіруге жауапты екенін хабарлады. NYT газетінің хабарлауынша, Иран аты-жөнін атағысы келмеген Иранның ресми өкілі Израильді екі ирандық ғалымды "азық-түліктеріне у құйып" өлтірді деп айыптады. Бұл екі ғалым - әскери зерттеу орталығында жұмыс істейтін авиациялық инженер Аюб Энтезари мен геолог Камран Агамолои. Израильдік және парсылық ақпарат құралдары "Агамолаи мырза Иранның Натанз ядролық зауытында жұмыс істеген" деп мәлімдеді.
Халықаралық оқиғалар
2024 жылдың 1 сәуірінде Сирияның Дамаск қаласында Иран елшілігінің жанында орналасқан Иран консулдығының қосымша ғимараты Израильдің әуе шабуылынан зардап шекті, 16 адам қаза тапты, оның ішінде Ислам революциялық гвардиясының (ИРГК) жоғары тұрған Құдс күштері қолбасшысы бригад генерал Мохаммад Реза Захеди және тағы жеті ИРГК офицері. 13 сәуірде Иран Израильге зымыран және ұшқышсыз ұшақпен шабуыл жасап, шабуылға жауап берді. 19 сәуірде Израиль Иранның әскери нысандарына бірнеше рет зымыранмен соққы берді. Ирандық шенеуніктер Сирия мен Ирактағы әскери орындарда жарылыстар болғанын хабарлады.
Президент Махмуд Ахмадинежад
2005 жылдың тамызынан 2013 жылдың тамызына дейін билік құрған бұрынғы президент Махмуд Ахмадинежад 2005 жылдың қазан айында Тегеранда өткен "Сионизмсіз әлем" конференциясында сионизмге қарсы ұстанымын қабылдады. 2005 жылы 8 желтоқсанда исламның қасиетті қаласы Меккеде өткен мұсылман елдерінің саммиті кезінде Ахмадинежад Иранның араб тіліндегі "Әл-Алам" арнасына Холокост пен Израильдің құрылуы туралы күрделі әңгіме айтты. Содан бері Иран президенті осы тақырыптарға қатысты мәлімдеме жасады.
Иранның МАГАТЭ-дегі елшісі Солтаниех
2006 жылдың сәуірінде CNN тілшісі Вольф Блитцер Иранның МАГАТЭ-дегі тұрақты өкілі елші Али Асгар Солтаниехпен сұхбат жасады. Ол Израиль мемлекеті болуы керек пе деген сұраққа қатысты: "Менің ойымша, мен сізге жауап бердім. Егер Израиль сионизм менталитетінің синонимиі болса, онда жоқ. Бірақ егер сіз біз сол жердегі адамдарды алып кету керек деп айтсақ немесе біз оларды өлтіру керек деп айтсақ, бұл Иран Ислам Республикасының менталитеті мен саясатына жасалған, өкінішті, таңдамалы тәсіл.
Вице-президент Машаи
2008 жылдың шілдесінде Тегеранда өткен туризм конгресі барысында Иранның Мәдени мұра ұйымының вице-президенті және басшысы Эсфендиар Рахим Машаи сөз сөйлеп, "Әлемдегі бірде-бір мемлекет біздің жауымыз емес, Иран АҚШ пен Израиль елдерінің досы, бұл - үлкен құрмет. Біз Американы әлемдегі ең ұлы мемлекеттердің бірі деп санаймыз". Ол сондай-ақ Иран "бірде-бір елмен соғыс жасағысы келмейтінін" айтып, Иран мен Ирак арасындағы соғыста Иранның іс-әрекеті тек қорғаныс мақсатында болғанын айтты. Билікке жақын адамдар Машаидің сөздеріне қарсы болды. Ахмадинежад оны қорғап, оның мүддесін қорғады. Ол баспасөз конференциясында: "Иран елі ешқашан Израильді таныған емес және танымайды да. Бірақ біз алдап немесе Израильге жасырын түрде әкелінген адамдарды аяймыз, олар Израильдің қысымға ұшыраған азаматтары".
Бригад генерал Ғұламреза Жалали
2012 жылдың тамызында Иранның пассивті қорғаныс ұйымының бригадир генерал Ғолам Реза Жалали "Ал-Құдс күні" Израильді жою керектігін айтып, "Ал-Құдс күні - бұл Израильдің агрессивті табиғатын және оны жою үшін шешім мен күштен басқа жол жоқ екендігін көрсетеді" деді. Ол мұсылман әлемінің "сионистік узурпаторларға" қарсы "Паластиннің қысымға ұшыраған халқын" қолдауы керектігін, Ислам революциясы "жарық шамшырағы" екенін және "Сириядағы ислам майданы" нығайып отырғанын айтты. Израиль үкіметі өкілдерінің бірі бұл пікірлерге жауап ретінде "Иран басшылығынан үнемі естіп жүрген нәрселерді растау" екенін және Израиль Иранның қатерлі ісіне аса мән беретінін айтты. Бұл лауазымды адам Иран басшыларының өздеріне қаншалықты сенетінін көрсетеді және Иран басшылығы халықаралық қысымды азайту үшін осы пікірлерді тоқтатуы керектігін айтты.
Бизнес
1979 жылы шаһ құлатылғаннан кейін мұнай компанияларының көпшілігі Ираннан кетіп, Иран үкіметі халықаралық нарықта мұнай сатуда үлкен қиындықтарға тап болды. Осы аралықта халықаралық байланыстары бар швейцариялық-израильдік бизнесмен Марк Рич өзінің швейцариялық Glencore компаниясы арқылы Иранда бизнес жасай бастады. Рич АҚШ пен халықаралық санкцияларды елемеді және 15 жыл бойы Иран мұнайының негізгі саудагері болды. Ол Ираннан сатып алған мұнай Израильге жеткізілгенін және екі елдің де бұл мәміле туралы білетінін мәлімдеді. Рич Иран үкіметіне Иран-Ирак соғысы кезінде қару-жарақ пен зымыранмен қамтамасыз етті. АҚШ үкіметі оны 65 қылмыстық қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп тапты, соның ішінде ақшаны адалдандыру және Иранға қарсы санкцияларды бұзу. 1998 жылы "Сиэтл таймс" газетінде Калифорниядағы фисташка өндірушілер Израиль фисташканың көп бөлігін Ираннан импорттайтынына наразылық білдіргені жазылған. Иран-Қытай экономикалық палатасының басшысы Асадолла Асғаролади мақалада мұндай мәмілелер оңай жүзеге асатынын айтты. Мақалада айтылғандай, Израиль тек АҚШ-тан фисташканың төрттен бір бөлігін және Ұлыбритания мен Германиядан фисташканың жартысын ғана импорттайды, ал бұл екі ел фисташка өндіруші емес және олардың көзі Ираннан болуы мүмкін. Бұдан басқа, 1998 жылы Израиль үкіметі Хамама Брадерс компаниясын 105 тонна фисташканы Ираннан заңсыз әкелгені үшін жазалады. Израильдің "Ynet" газеті 2007 жылы АҚШ үкіметі Израиль үкіметінен Ираннан фисташканы импорттауды тоқтатуды тағы да сұрады деп жазды. 2008 жылы АҚШ-тың Израильдегі елшісі Ричард Х. Джонс Израильдің қаржы министрі Ронни Барға хат жазып, Израильден Түркиядан ирандық фисташканы импорттауды тоқтатуды талап етті. Осыған ұқсас хабарларды "Хаарец" басылымы да жариялады. 1998 жылы Израильдің бизнесмені Нахум Манбар Тегеранмен бизнес жасағаны үшін 16 жылға бас бостандығынан айырылды. Тергеу барысында "жүздеген компаниялардың" Иранмен заңсыз бизнес жасағаны анықталды. Кейбір операциялар Иран-Контра ісіне қатысты деп айыпталғандықтан, бұл жағдай АҚШ-қа да жетті. 2011 жылдың ортасында Израиль мен Иранның бизнес байланыстары туралы дау туындады. Израильдік Ofer Brothers Group компаниясы үшінші тарап арқылы Иранға кеме сатқаны және оның кемелері Иран порттарына тоқтағаны белгілі болғаннан кейін АҚШ-тың санкцияларына ұшырады. АҚШ үкіметі оны үш айдан кейін тізімнен алып тастады. 2006 жылы Израильдің "Хаарец" газеті Израильдің "Паз" мұнай өңдеу зауыты Ираннан мұнай сатып алатынын хабарлады. Мақалада Ираннан мұнай Израильге Роттердам порты арқылы жеткізілетіндігі айтылған. Сол жылы "Хаарец" газетінде басылған басқа бір мақалада Израильдің энергетика министрі Бенджамин Бен Элиезердің: "Исраилдің бизнес және экономикалық мүдделеріне қызмет ететін жау мемлекетімен байланыс орнатуға тырысқан әрбір адам аймақтың тұрақтылығын нығайтады", - дегені жазылған. Израиль сыртқы істер министрлігі мұнайдың қайдан шыққанын тексеру олардың ісі емес екенін айтты. Ynet басылымы Израильдің бірнеше компаниясы жасырын түрде және заңсыз түрде жүргізген Израиль мен Иран арасындағы сауда жылына ондаған миллион доллар көлемінде екенін хабарлады. Бұл сауданың көп бөлігі үшінші ел арқылы жүзеге асырылады. Израиль Иранға тыңайтқыш, суару құбырлары, сүт өндіруге арналған гормондар, тұқымдар мен жемістермен қамтамасыз етеді; Иран Израильді мәрмәр, кашу және фисташкамен қамтамасыз етеді. 2009 жылдың сәуір айында Иран нарығында Израиль компаниясының наклейкасы бар үлкен порция апельсин таратылды. Тергеу нәтижелері апельсин Дубайдан әкелінгенін көрсетті. 2011 жылдың желтоқсанында Bloomberg агенттігі Иранда қолданылып жүрген фильтрлеу жабдықтарының көпшілігі Allot Communications деп аталатын Израиль компаниясынан сатып алынғанын хабарлады. NetEnforcer деп аталатын жүйе үкіметке Интернетке қосылған кез келген құрылғыны бақылауға мүмкіндік береді. Құралдар Данияға жеткізілді, онда бастапқы таңбалары алынып тасталды және жалған таңбалармен ауыстырылды. 2013 жылы Al Monitor басылымы Иран үкіметі 2006 жылы Систан провинциясындағы жер сілкінісі болған аймақтарға Израиль сарапшыларын баруды сұрағанын хабарлады. Израиль сарапшылары 2006 жылы Құтқарылу мейрамын Иранда өткізген.
Хомейни дәуірі
The Observer газетінде Иран мен Ирак соғысы кезінде Израильдің Иранға қару сатуы жылына 500 миллион АҚШ долларын құрайтыны айтылған, ал Time журналында 1981 және 1982 жылдары "израильдіктер сауда-саттықтардың қаржылық бөлігін жүргізу үшін Швейцарияның банкілерінде есепшоттар құрғаны" туралы жазылған. 1987 жылы қарашада шыққан АҚШ Конгресінің Иран-Контра ісін тергейтін комитеттерінің есебіне сәйкес, "АҚШ қару-жарағын Иранға Израиль арқылы сату 1985 жылдың жазында басталды, бұл президент Рейганның мақұлдауымен болды". Бұл саудаға "Иранға Израиль арқылы жіберілген 2,008 TOW зымыраны мен Hawk зымыранының 235 бөлшегі кірді" кірді. АҚШ Әділет министрлігі 18 F-4 истребитель-бомбардировщиктерінен, 46 Skyhawk истребитель-бомбардировщиктерінен және 4000-ға жуық зымырандардан тұратын Израильден Иранға 2 миллиард АҚШ долларына дейін АҚШ қару-жарағын жеткізуді болдырмады. "Тек расталмаған мәліметтер бойынша Израиль Иранға Sidewinder әуеден әуеге зымырандарды, радар жабдықтарын, миномет және автоматтық оқ-дәрілерді, далалық телефондарды, M 60 танк қозғалтқыштарын және артиллерия снарядтарын және C 130 көлік ұшақтарына қосалқы бөлшектерді сатуға келіскен". Израильдің Иранға қару-жарақ саудасы Иран-Ирак соғысынан кейін де жалғасты, бірақ кейде және ресми емес түрде.
Иранның ХАМАС пен Хезболланы қаржыландыруы
Иран Израильді джихад арқылы жоюға ұмтылған ХАМАС ұйымына саяси және қаржылық қолдау мен қару-жарақ береді. Палестина Ұлттық Аутономиясының президенті Махмуд Аббас: "ХАМАС Иран тарапынан қаржыландырылады. Ол өзінің игілікпен қаржыландырылатындығын айтады, бірақ игілік Ираннан алғандарымен салыстырғанда мүлдем өзгеше". Иран сонымен қатар Израильдің басқа бір жауы Хезболлаға едәуір қаржы, оқу, қару-жарақ, жарылғыш заттар, саяси, дипломатиялық және ұйымдық көмекпен қолдау көрсетті, сонымен қатар Хезболланы Израильге қарсы іс-қимыл жасауға көндірді. 1985 жылғы Хезболла манифесті өзінің төрт негізгі мақсатын "Исраилдің Ливаннан түпкілікті кетуі оның түпкілікті жойылуының алғы сайысы" деп атаған. 2010 жылдың ақпан айында жарияланған ақпараттарға сәйкес, Хезболла Ираннан 400 миллион доллар алған. 2012 жылдың мамыр айында Иранның әскери штаб бастығы: "Иран халқы өзінің мүддесін қорғайды, бұл Израильдің толық жойылуы". 2012 жылдың тамызында Иранның пассивті қорғаныс ұйымын басқаратын бригадир генерал Ғолам Реза Жалали Аль-Кудс күніне дейін Израильді жою керектігін айтып, былай деді: "[Ал-Кудс күні] - бұл Израильді жою үшін агрессивті табиғатты және Израильді жою үшін шешім мен күштен басқа жол жоқ екендігін көрсетеді". 2012 жылдың 22 қыркүйегінде Иран революциялық гвардиясының қолбасшысы генерал Мохаммад Али Джафари Израильмен соғыс басталады деп мәлімдеді, оның барысында Иран Израильді жояды, ол "ракоздық ісік" деп атады. Сол күні Иран революциялық гвардиясының қолбасшысының орынбасары бригад генерал Хосейн Салами Иранның ядролық нысандарына шабуыл жасау туралы Израильдің "қауіп-қатерінен" алаңдамаса да, мұндай шабуыл "Ислам революциясы үшін оларды әлемнің географиялық тарихынан жоюдың тарихи мүмкіндігі" болатынын айтты. 2012 жылдың 2 қазанында Иранның Қудс күштеріндегі Жоғарғы көшбасшы аятолла Али Хаменеидің өкілі Ходжат әл-Еслам Али Ширази Иранға Израильді жою үшін "24 сағат пен сылтау" қажет деп мәлімдеді. Ширази Израиль "жоюға жақын" деп мәлімдеді және Иранға шабуыл жасауға тырысты. Иранның әрекеттері, ядролық бағдарламасы және қауіп-қатерлері Genocide Watch ұйымының негізін қалаушы және директоры Грегори Стэнтонның пікірінше, "геноцидке апаратын жолға" сегіз қадамның алтысын жасады. Ол халықаралық қоғамдастықты Иранға қарсы іс-қимыл жасауға және оны оқшаулауға шақырды, "геноцидтік ниетін тоқтату үшін". Ол "геноцидті алдын ала болжаудың ең жақсы әдістерінің бірі - геноцидті қоздыру" деді және ол "Иранның дәл осылай істеп жатқанына" сенеді. Халықаралық құқық бойынша геноцидке итермелеу қылмыс болып табылады. Ол "алғашқы белгілерді" "шайтандық риторика немесе басқа мақсатты алға жылжыту үшін жасалған тактика" деп қабылдамаудың маңыздылығын атап өтті, әрі мұны істеу "жұмыскерлерге мүмкіндік береді". Ол Иранның Израильді жек көрушілік сөздері мен алалау идеологиясы арқылы жіктей бастағанын және оны символдандырғанын, сондай-ақ, Израильді ықтимал құрбандығын жою керек "ракозға" ұқсатып, оны адамгершіліктен айырғанын айтты. Сонымен қатар, Стэнтон Иранның Ислам революциялық гвардиясы сияқты "фанатикалық милиталарды" ұйымдастырғанын, сонымен бірге Иран қоғамындағы қарсылықтарды басуды ұйымдастырғанын айтты. Ол бұрынғы геноцидті - Холокосты жоққа шығарып, жаппай қырып-жоятын қаруды жасап, жаһандық терроризм арқылы Иран геноцидке дайындалды деп қосты. 2013 жылдың қаңтар айында Иран Израильдің Сирияға кез келген шабуыл жасауы Иранға шабуыл жасағаны сияқты қарастырылатынын ескертті. Израиль Сирияға шабуыл жасағаннан кейін Иран Израиль "жақында жасалған шабуылға өкінетінін" айтты. 2015 жылдың наурыз айында Иран революциялық гвардиясының Басиж жасағының қолбасшысы "Исраилді картадан жою туралы келіссөздер жүргізілмейді" деп мәлімдеді. 2023 жылдың 6 маусымында IRGC Иранның 1400 км қашықтықты және 13-15 Мах жылдамдықты жолайтын гиперзвуктік орта қашықтықты баллистикалық зымыранын (ракета) жария етті. Иран бұл зымыран 400 секунд ішінде Израильге соққы бере алатынын және АҚШ пен Израильдің ең озық баллистикалық зымыранға қарсы жүйелерін, соның ішінде Израильдің "Темір күмбезі" бар екенін мәлімдеді.
Израиль Иранға қатер төндірді
2003 жылдың қарашасында Шотландияның бір газетінде Израиль "егер халықаралық қауымдастық Иранның атом энергиясын өндіруге арналған қондырғыларын ядролық қару жасауға тосқауыл салмаса, оған қарсы біржақты әскери іс-қимыл жасауға дайын екені туралы ескертті" деп жазылған. Ол Израиль қорғаныс министрі Шаул Мофаздың "Иранның ядролық қаруды иеленуіне Израиль ешбір жағдайда жол бермейді" деген сөздерін келтірді. 2005 жылдың желтоқсанында британдық газет Израиль армиясына 2006 жылдың наурызында Иранның уран байыту орындарына шабуыл жасауды жоспарлауға Израиль премьер-министрі Ариэль Шарон бұйрық бергенін мәлімдеді. Израильдік барлау қызметінің болжамына сүйенсек, Иран екі-төрт жылда ядролық қару жасай алады. Арнайы күштердің командалығы келесі жылдың желтоқсан айында шабуылға (G күйінде) дайындықтың ең жоғары сатысында болды деп мәлімделген. Ариэль Шарон: "Исраил - және тек Израиль ғана емес - ядролық Иранды қабылдай алмайды. Бізде бұған төтеп беру мүмкіндігі бар және біз осындай жағдайға дайын болу үшін барлық қажетті дайындықтарды жасаймыз". Израильдің әскери штаб бастығы Дан Халуц Иранның ядролық энергия бағдарламасын тоқтату үшін Израиль қаншалықты қашықтыққа баруға дайын екенін айтты: "Екі мың шақырым". Сеймур Херш АҚШ Қорғаныс министрлігінің Дуглас Фейт бастаған азаматтық қызметкерлері Израильдің жоспаршыларымен және кеңесшілерімен бірге Иранның ішкі аймағында ядролық, химиялық қару мен зымыран нысаналарын әзірлеу және жетілдіру бойынша жұмыс істеп жатқанын айтады. 2006 жылы 8 мамырда Израиль вице-премьері Шимон Перес Рейтерге берген сұхбатында "Иран президенті Иранды картадан да алып тастауға болатынын есте ұстауы керек" деп мәлімдеді Армия радиосы. Нобель сыйлығының лауреаты Перес Израильдің мемлекеттік теледидарындағы сарапшы Йоав Лимордың басқа бір елді жою туралы айтқандары үшін ерекше қатал сынға ұшырады. 2006 жылдың мамыр айында IDF штаб бастығы Дан Халуц Иранның ядролық қондырғыларын жоюға болатынын мәлімдеді, бұл нақты осыны жүзеге асырудың мүмкін жоспарына нұсқайды. 2007 жылдың қыркүйегінде Израиль өзінің әлеуетті жауларының ядролық әлеуетін дамытуға қатысты саясатын қайталады. Мосадтың бұрынғы басшысы Шабтай Шавит Иранның атомдық қондырғылары бір жылдың ішінде жойылуы мүмкін екенін айтты, бірақ ол осы бағыттағы қадамды жоққа шығарған жоқ. Израиль әуе күштерінің бұрынғы генералы Исаак Бен Израиль шабуыл кез келген уақытта жасалуы мүмкін екенін, бірақ тек соңғы шара ретінде жасалатынын айтты. Израиль Иранның негізгі ядролық кешеніне шабуыл жасау үшін бункерді бұзатын бомбалар және Ирақтың үстінен ұшып, Иранның Натанцтағы негізгі ядролық кешеніне жету үшін рұқсат сұрады. Буш әкімшілігі бұл өтініштерді қабылдамады. Мақалада айтылғандай, ақ үйдің басшылары Израильдің АҚШ наразылығын білдірместен соққы беру туралы шешім қабылдағанын, немесе Израиль премьер-министрі Эхуд Ольмерттің президент Буш биліктен кеткенге дейін ақ үйді одан да қатаң әрекетке итермелеуге тырысқанын нақты анықтаған жоқ. Сол күні АҚШ-тағы Израиль елшісі Габриэла Шалев БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Таяу Шығыстағы жағдайды талқылау жөніндегі арнайы отырысында Иранды "терроризмнің ең үлкен қолдаушысы" деп атады. Ислам Республикасының ядролық бағдарламасы мен терроризмді қолдау бүкіл Таяу Шығысқа қауіп төндіреді". 2010 жылы Габи Ашкенази мен Меир Даган Бенджамин Нетаньяхудің Иранға соққы беру дайындықтарына қарсы шықты. 2012 жылдың 5 қарашасында Израиль премьер-министрі Беньямин Нетаньяху АҚШ қолдауысыз да Иранның ядролық нысандарына біржақты шабуыл жасауға дайын екенін қайталап айтты. 2013 жылы зейнетке шыққан қорғаныс министрі Эхуд Барак Израильге жалғыз әрекет ету өте қиын болатынын, бірақ Обама Пентагонға Иранға қарсы американдық соққының егжей-тегжейлі жоспарын дайындауға бұйрық бергенін айтты. Нетаньяху 2013 жылдың қыркүйегінде президент Хасан Роухани ядролық қару алуға тырысып жатқанын және оның қалыпты адам ретінде танылуы оны "қой терісін жамылған қасқыр" етіп көрсеткенін айтты. 2014 жылдың қаңтар айында Швейцарияның Давос қаласында өткен 9-шы Дүниежүзілік экономикалық форумның пленарлық отырысында Израиль президенті Шимон Перес Иранның ядролық бағдарламасының қатерлі әсері туралы сұраққа жауап ретінде "Иран жау емес" және екі ел арасында тарихи қақтығыс жоқ деп мәлімдеді. Осыған байланысты ол: "Неліктен жек көрушілік үшін соншама көп ақша жұмсалады деп ойламаймын", - деп қосты. 2018 жылды�...
Болжамдау
2006 жылдың 26 мамырында Ресей қорғаныс министрі Сергей Иванов Мәскеудің Иранды ұшаққа қарсы зымырандармен қамтамасыз етуге деген міндеттемесін қайталады. Lockheed Martin компаниясының F-35 бағдарламасын біріктіру жөніндегі атқарушы вице-президенті Том Бербидж Израиль F-35 ұшағын алғаннан кейін, оған S-300 ұшағынан қорықпау керектігін айтты. 2008 жылдың маусым айында Израиль Иранға қарсы шабуыл жасау үшін жаттығу жасап жатыр деп болжаған американдық шенеуніктер. Пентагонның жоғары лауазымды адамы оқу-жаттығудың мақсаттарының бірі АҚШ пен басқа елдерге Израиль әскери әрекетке дайын екендігін анық көрсету екенін айтты: "Олар бізді, еуропалықтарды және ирандықтарды білуге шақырды", - деді Пентагонның өкілі. "Бұл жерде әртүрлі деңгейде көптеген сигналдар бар". Буш әкімшілігі Израильге мың GBU 39 бомбасын сатуға келісті, бірақ Натанзға қарсы шабуыл жүздеген осындай бомбаларды қажет етеді. 2009 жылғы сұхбатында американдық дипломат Джон Болтон Иран мен Израиль арасындағы қарым-қатынас Иранның ядролық зерттеу нысандарына алдын ала шабуыл жасау Израиль үшін "ақылды" болуы мүмкін дегенге дейін нашарлады деп мәлімдеді. Ол Иранның ядролық амбицияларын тоқтатудың тұрақты шешімі болмаса да, Иранның ядролық зерттеулерінің ілгерілеуін ұзақ уақытқа созғызады, яғни ядролық қаруды әзірлеуден бұрын режимді өзгерту орын алуы мүмкін деп мәлімдеді. Ол мысал ретінде Оңтүстік Африканың апартеидтік үкіметін келтірді, ол Нельсон Манделаның үкіметі билікке келгеннен кейін ядролық қаруды игеруден бас тартты. 2009 жылдың сәуірінде армия генералы Дэвид Петреус "Исраил үкіметі Иранның ядролық қару алу ықтималдығынан өзін соншалықты қауіпке ұшырағандай сезінуі мүмкін, сондықтан оны тоқтату немесе кейінге қалдыру үшін алдын ала әскери іс-қимыл жасауы мүмкін" деді. 2009 жылдың 17 қыркүйегінде Зеев Елкин Ресейдің S 300 зымыранын жеткізуі Израильді Иранға шабуыл жасауға итермелеуі мүмкін деп мәлімдеді. 2010 жылдың маусым айында Ресей S 300 зымыранын сатуды болдырмау үшін БҰҰ-ның санкцияларын қолдады. Иран өзінің ядролық бағдарламасы тек азаматтық мақсаттар үшін ғана екенін және бейбіт ядролық бағдарламасын ядролық қару жасау үшін пайдалануға ниеті жоқ екенін үнемі айтып келеді. Иранның соңғы тарихы барысында, атап айтқанда Иран мен Ирак соғысы кезінде Иран өзінің коммерциялық электр желісінің елеулі үзілістерін бастан кешірді. Иран өздерінің ядролық реакторларынан өндірілген электр энергиясының бір бөлігін аймақтық көршілеріне экспорттауға ниетті екенін, бұл оның негізінен мұнайға негізделген экономикасын әртараптандырудың жолы ретінде, одан да көп кіріс көздерін алу үшін екенін үнемі мәлімдеген. 2012 жылы Германияның қорғаныс министрі Томас де Мезьер Израильдің шабуыл жасауы мүмкін емес деп мәлімдеді.
Иран Израильдің қатерлеріне жауап береді
Иранның бұрынғы сыртқы істер министрі Манучехр Моттаки Израиль шабуыл жасауға қабілетсіз екенін және 2006 жылғы Ливан соғысынан әлі де қалпына келе жатқанын мәлімдеді. Иран революциялық гвардиясының басшысы Мұхаммед Әли Жафари Израиль Иран зымырандарымен қолжетімді екенін және Иран әлемдегі мұнайдың бестен екі бөлігін тоқтатып, Ормуз бұғазының жабылатынын айтты. 2010 жылдың 7 ақпанында Иранның жоғарғы басшысы аятолла Али Хаменеи Израильдің жойылуының кепілдігін айтты. Тегеран Таймс газетінің хабарлауынша, ол Палестиналық исламдық жихад көшбасшысы Рамазан Абдулла Шаллаға: "Исраил құлдырау мен құлдырау жолына түсіп бара жатыр, ал Құдай қаласа, оның жойылуы сөзсіз". Хаменеи Израильді "жұртқа жек көрінішті, зұлымдық пен сұмдықтың символы" деп атады және Батыс "сионистік режимді қолдауының тиімсіз екенін" айтты. Иранның бұрынғы президенті Ахмадинежадтың штаб бастығы Есфендиар Рахим Машаи Израиль Иранға шабуыл жасаса, бір апта ішінде оны жоятынын айтты. 2022 жылдың 24 маусымында Иран Яир Лапидтің Истанбулда исраилдіктерді өлтіру туралы ірандық сөз байласу туралы мәлімдемесін "күлкілі" деп атап, Иран мен Түркия арасындағы қарым-қатынасты кекіретуді мақсат еткенін мәлімдеді. 2022 жылдың 15 шілдесінде Иран әскері Израиль мен АҚШ-ты Иранға қарсы күш қолданбауға ескертті: "Америкалықтар мен сионистер "Иранға қарсы күш" сөзін қолданудың бағасын жақсы біледі". Иранның мемлекеттік БАҚ-ы Иран қарулы күштерінің бас өкілі, бригадир генерал Абольфазл Шекарчидің сөздеріне сілтеме жасап жазды.