Кіріспе

Ерте триас дәуіріндегі оленек дәуірі Геологиялық уақыт шкаласында оленек – ерте триас дәуіріндегі дәуір; хроностратиграфияда ол төменгі триас сериясындағы қабат. Бұл Ma және Ma (миллион жыл бұрын) аралығын қамтиды. Оленек кейде Смит және Спат субдәуірлеріне немесе субқабаттарына бөлінеді. Оленек Индуаннан кейін келеді және Анисиан (Ортаңғы триас) дәуірінен бұрын болады. Оленек кезеңінде Еуропадағы Бунтсандштейннің көп бөлігі шөгінді ретінде қалыптасты. Оленек шамамен Қытайда қолданылатын Йоннингжень қабатымен бірдей кезеңде болды.

Стратиграфиялық анықтамалар

Оленкий кезеңін ғылыми әдебиетке 1956 жылы орыс стратиграфтары енгізді. Кезең атауы Сибирдегі Оленек өзенінің атымен берілген. Оленкий және Индуя кезеңдеріне бөліну орнамас бұрын, екі кезең де ресми уақыт шкаласынан жойылған скиф кезеңін құрады. Оленкий кезеңінің базасы – Hedenstroemia немесе Meekoceras gracilitatis аммоноидтарының және Neospathodus waageni конодонтының ең төменгі табылған жері. Ол Japonites, Paradanubites және Paracrochordiceras туыстарының ең төменгі табылған жерімен аяқталады; сондай-ақ Chiosella timorensis конодонтымен. 2020 жылдың желтоқсанына дейін базалық GSSP (жаһандық эталондық профиль) белгіленбеген. 1960 жылдары ағылшын палеонтологы Эдвард Т. Тозер (кейде американдық геолог Норман Дж. Силберлингпен бірлесіп жұмыс істеді) Солтүстік Америка аммоноид аймақтарына негізделген триас уақыт шкаласын жасады және келесі онжылдықтарда оны одан әрі жетілдірді. Тозердің номенклатурасы негізінен Мойсисовичтің жұмысына негізделген, ол триас кезеңдері мен субкезеңдерінің көпшілігін жасаған, бірақ оларды Солтүстік Америка участаларында қайта анықтаған. Ол Төменгі триас сериясын грисбах, динер, смит және спатий кезеңдеріне бөлуді ұсынды. Соңғы екеуі шамамен Оленкий кезеңімен сәйкес келеді. Тозердің уақыт шкаласы Америкада кең таралды. Ол Смит кезеңін Канаданың Эльсмир аралындағы Смит өзенінің атымен атады (өзеннің өзі геолог Дж. П. Смиттің құрметіне аталған). Смит кезеңі Arctoceras bloomstrandi аммоноид аймағымен (онда Euflemingites romunderi және Juvenites crassus кездеседі) және оның үстіндегі Meekoceras gracilitatis және Wasatchites tardus қосалқы аймақтарымен сипатталады. Ол Спатий кезеңін Эльсмир аралындағы Спат өзенінің атымен атады (өзенге геолог Л. Ф. Спаттың құрметіне аталған) және оны Procolumbites subrobustus аммоноид аймағымен сипаттады. Бұл өсімдік жамылғысының өзгеруі температура мен жауын-шашынның жаһандық өзгерісіне байланысты. Кенелер (гимноспермалар) мезозойдың көп бөлігінде басым өсімдіктер болды. Құрлық омыртқалы жануарлары арасында архозаврлар – крокодилдер, птерозаврлар, динозаврлар және соңында құстарды қамтитын диапсидтік бауырымен жорғалаушылар тобы, Оленкий кезеңінде архозаврлерден алғаш пайда болды. Бұл топқа Erythrosuchus сияқты қатыгез хищниктер де кіреді. Мұхиттарда ерте триас кезінде микробтық рифтер кең таралған, бұл жойылудың нәтижесінде метазоандық рифтермен бәсекелестіктің болмауына байланысты болуы мүмкін. Алайда, Оленкий кезеңінде қоршаған ортаның жағдайларына байланысты уақытша метазоандық рифтер қайта пайда болды. Аммоноидтар мен конодонттар әртараптанды, бірақ екеуі де Смит-Спат шегіндегі жойылу кезінде Смит субкезеңінің соңында жоғалтты. Қаңқалы балықтар Перм-триас жойылу оқиғасына ұшырамады. Селаканттар ерте триас кезінде девоннан кейінгі ең жоғары әртарапты көрсетті. Көптеген балық туыстары Индуя және Оленкий кезеңдерінде космополиттік таралуды көрсетті, мысалы, Australosomus, Birgeria, Parasemionotidae, Pteronisculus, Ptycholepidae, Saurichthys және Whiteia. Бұл Грисбах (алғашқы Индуя) жасындағы Wordie Creek формациясының (Шығыс Гренландия), Динер (соңғы Индуя) жасындағы Орта Сакамена формациясының (Мадагаскар), Канделярия формациясының (Невада, АҚШ) және Микин формациясының (Химачал Прадеш, Үндістан) және Дайе формациясының (Гуйчжоу, Қытай) балық жинақтарында жақсы көрінеді. Смит жасындағы Викингхогда формациясының (Спицберген, Норвегия) және Тайнес тобының (АҚШ-тың батысы) және Күкірт тауы формациясының бірнеше ерте триас қабаттарында (Батыс Канада) да осылай көрінеді. Қаңқалы балықтар жаппай жойылудан кейін әртараптанды және Орта триас кезінде ең жоғары әртарапқа жетті. Алайда, бұл әртараптандыруды тафономиялық мегабиоз (Спатий-Битиниялық Gap, SBG) кеш Оленкий және ерте орта Анисиан кезеңдерінде жасырады. Ең ерте кездегі ірі дурофагты неоптеригиан SBG-ден белгілі, бұл триас актиноптеригиан революциясының ерте басталғанын көрсетеді. Оленкий хондрихтиялық балықтарына гибодонттар мен неоселахиандар, сондай-ақ негізінен палеозой тобына жататын евгенодонтид голоцефалиандардың бірнеше тірі қалған туыстары кіреді, олар ерте триас кезінде жойылды. Теңіздегі темноспондилді амфибиялар, мысалы, үстінде крокодил тәрізді трематозауридтер Aphaneramma және Wantzosaurus, Индуя және Оленкий кезеңдерінде кең географиялық ареалды көрсетті. Олардың қазбалары Гренландияда, Шпицбергенде, Пәкістанда және Мадагаскарда табылған. Трематозавр сияқты басқалары тұщы су ортасында өмір сүрген және аз таралған. Алғашқы теңіз бауырымен жорғалаушылары Оленкий кезеңінде пайда болды. және Айдахо және Невададағы басқа да жақын жерлерде. Париж биотасы SSBM оқиғасынан кейін пайда болды және кемінде 7 типке және 20 ерекше метазоандық қатарға ие, соның ішінде бұрын палеозойдан ғана белгілі болған лептомитид протомонаксинид губкалары, тилакоцефалдар, шаяндар, наутилоидтар, аммоноидтар, колеоидтар, офиуроидтар, криноидтар және омыртқалылар. Мұндай әртарапты жинақтар организмдердің климаттық және қоршаған орта жағдайлары жақсарған кезде және қайда болса, сонда әртараптанғанын көрсетеді.

Смит-Спат шекаралық оқиғасы

[[Файл:Триас дәуірі теңіз омыртқалы жануарлары.png|left|thumb|Ерте триас және анисиан теңіз жыртқыштары: «апат таксондары» – перм-триас кезеңіндегі құрып кетуден аман қалған және одан кейін өркендеген палеозойлық түрлер; аммоноидтар, конодонттар және радиолариялар ерекше түрлердің әртүрлілігін қатты қысқартуға ұшырады. Ихтиоптеригиялар мен завроптеригиялар сияқты теңіз бауырымен жорғалаушылар құрып кетуден кейін әртараптанды. Бұл жағдай танылмаған. Смит-Спат шекарасындағы құрып кету Сібір тұзақтарының кешкі жанасуларымен байланысты, олар жылытушы парниктік газдарды бөліп шығарды, нәтижесінде жер бетінде де, мұхитта да жаһандық жылыну және қышқылдану орын алды. Перм-триас құрып кетуіне себепкер ретінде жалпы органикалық көміртекке шаққанда сынаптың концентрациясының күрт өсуі ұсынылды, бірақ бұл мәселе даулы және басқа зерттеулер сынаптың деңгейі орта Спат кезеңінен бұрын жоғары болғанын көрсетеді. Смит-Спат шекарасындағы құрып кетуге дейін, ендік бойынша түрлердің байлығының тегіс градиенті байқалды, бұл жылы температуралардың жоғары ендіктерге дейін жеткенін, жылы температураға бейімделген түрлердің географиялық ареалдарын кеңейткенін және салқын температураға бейімделген түрлердің ығысуына немесе жойылуына мүмкіндік бергенін көрсетеді. Конодонттардағы оттегі изотоптарының зерттеулері триас дәуірінің алғашқы 2 миллион жылында температураның көтерілгенін, нәтижесінде Смит дәуірінде тропиктерде теңіз бетінің температурасы 400°C-қа дейін жеткенін көрсетті. Құрып кетудің өзі кейіннен жаһандық температураның төмендеуі кезінде (геологиялық тұрғыдан қысқа мерзімде шамамен 8°C) соңғы Смит дәуірінде болды; алайда, температураның өзі ғана Смит-Спат шекарасындағы құрып кетуді түсіндіре алмайды, өйткені бірнеше факторлар әрекет етті. Одан кейін ерте және орта Спат кезеңдерінде біртіндеп биотикалық қалпына келу орын алды, сонымен қатар континенттік үгілудің төмендеуі және мұхит ағындарының жаңаруы байқалды. Мұхитта көптеген ірі және жылдам қозғалатын түрлер тропиктерден алыстады, бірақ ірі балықтар қалды, ал моллюскалар сияқты жылжымайтын түрлердің арасында тек ыстыққа төтеп бере алатындары ғана аман қалды; екі жақтауы бар жәндіктердің жартысы жойылды. Конодонттар құрып кету салдарынан орташа мөлшері кішіреydі. Құрлықта тропиктерде тіршілікке жағдай болмады, Иберияда және басқа Еуропа аймақтарында ерекше құрғақ жағдай тіркелді. Көптеген ірі, белсенді жануарлар температура қалыпқа келген кезде ғана тропиктерге оралды, ал өсімдіктер құрлықта қайтадан өсті. Өмірдің, кем дегенде, жергілікті деңгейде жылдам қалпына келгеніне дәлелдер бар. Бұл ерекше жоғары биологиялық әртүрлілікті көрсететін (мысалы, ең ерте Спат кезеңінің Париж биотасы) жерлермен көрсетілді, бұл азық тізбектерінің күрделі және бірнеше трофикалық деңгейлерден тұратындығын көрсетеді.