Кіріспе

Триас дәуірінің үш кезеңінің біріншісі – Ерте триас. Бұл геологиялық уақыт шкаласының триас дәуірінің үш кезеңінің біріншісі болып табылады. Ол 251,9 миллион жыл бұрыннан басталып, Ma (миллион жыл бұрын) аралығын қамтиды. Бұл кезеңдегі тау жыныстары жиынтығы хроностратиграфиядағы бірлік – Төменгі триас сериясы деп аталады. Ерте триас – мезозой дәуірінің ең көне кезеңі. Оған дейін Лопингиан кезеңі (соңғы перм, палеозой дәуірі) және одан кейін Орта триас кезеңі келді. Ерте триас кезеңі Инду және Оленкий дәуірлеріне бөлінеді. Индуан Грисбах және Динер субдәуірлеріне, ал Оленкий Смит және Спат субдәуірлеріне бөлінеді. Төменгі триас сериясы қазіргі уақытта ресми уақыт шкалаларына енгізілмеген скиф сатысымен бірдей кезеңде орналасқан, бірақ оны ескі әдебиеттерде кездестіруге болады. Еуропада Төменгі триас негізінен континенттік қызыл түсті шөгінділердің литостратиграфиялық бірлігі – Бунтсандштейнден тұрады. Ерте триас және ішінара Орта триас Перм-триас жойылған оқиғасынан кейінгі биотикалық жаңару кезеңін қамтиды, бұл Жер тарихындағы ең ауыр жаппай жойылған оқиға. Екінші жойылған оқиға – Смит-Спат шекаралық оқиғасы Оленкий дәуірінде болды. Үшінші жойылған оқиға Оленкий-Анисиан шекарасында болды, ол Ерте триас кезеңінің аяқталуын білдіреді.

Ерте триас климаты

Ерте триас дәуіріндегі климат (әсіресе Пангея суперконтинентінің ішкі аймақтарында) көбінесе құрғақ, жаңбырсыз және шөлді болды, ал шөлдер кеңінен таралған еді; бірақ полюстерде қоңыржай климат болған. Ерте триас кезінде полюстен экваторға дейінгі температура градиенті уақытша тегіс болды және тропикалық түрлерге таралу аймағын полюсқа қарай кеңейтуге мүмкіндік берген болуы мүмкін. Бұл аммоноидтардың жаһандық таралуымен дәлелденеді. Теңіздің тым ыстық температурасы Солтүстік Қытайдың жағалауына жиі соққы беретін өте күшті дауылдарға жағдай жасады. Ерте триас дәуіріндегі көбінесе ыстық климат Сібір тұзақтарының кешкі жанартаулық атқылауларынан туындаған болуы мүмкін, бұл Пермь-триас жойылған оқиғасын тудырып, триас дәуіріндегі жаһандық жылыну қарқынын үдеткен. Зерттеулер ерте триас климатының өте тұрақсыз болғанын, бірқатар салыстырмалы түрде жылдам жаһандық температура өзгерістерімен, теңіздегі оттегісіздік оқиғаларымен және көміртектік циклдың бұзылуымен сипатталатынын көрсетіп, Пермь-триас жойылған оқиғасынан кейін келесі жойылған оқиғаларға әкелгенін көрсетеді. Екінші жағынан, ПТ жаппай жойылғаннан кейін тіршіліктің қалпына келуіне кедергі келтірген ерте триас климаттық өзгерістері мен биотикалық дүрбелеңдердің Жердің осінің шағылысуымен байланысты, шамамен 32,8 мың жылдық периодтығы және 1,2 миллион жылдық модуляциясы бар күштерге байланысты екенін ұсынатын балама гипотеза бар. Бұл гипотезаның жақтаушыларының пікірінше, радиометриялық жас анықтау Сібір тұзақтарының белсенділігі Пермь жойылғаннан кейін көп ұзамай аяқталғанын және бүкіл ерте триас дәуірін қамтымағанын көрсетеді, демек, бұл дәуірдегі климаттық өзгерістердің басты себебі емес.

Жануарлар дүниесі және өсімдіктер

Триас кезеңі перм-триас жойылу оқиғасынан кейін басталды. Перм дәуірін (сонымен қатар Палеозой дәуірін) аяқтаған жаппай жойылулар тірі қалған түрлерге зор қиындықтар туғызды. Ерте триас эпохасында бұрынғы ең ірі жаппай жойылу оқиғасынан кейін өмірдің биотикалық жаңаруы байқалды, оқиғаның ауырлығы мен ерте триас климатының қаталдығына байланысты миллиондаған жылдар кетті. Көптеген коралл түрлері, брахиоподтар, моллюскалар, эхинодермалар және басқа да омыртқасыздар жоғалып кетті. Оңтүстік жарты шарды Glossopteris басып алған пермдік өсімдіктер тоқтатылды. Актиноптеригиялар сияқты басқа топтар бұл жойылу оқиғасынан аз зардап шеккен сияқты, ал дене мөлшері жойылу оқиғасы кезінде таңдау факторы болған жоқ. Ерте триас кезеңіндегі ең сәтті жануарлар – жоғары метаболизмге ие болғандар еді. Құрлықта және теңізде жаңарудың әртүрлі үлгілері байқалады. Ерте триас фаунасы биоәртүрліліктен мүлдем құрғақ болды және жойылудың салдарынан салыстырмалы түрде біртекті болды. Құрлықтағы экологиялық жаңару 30 миллион жылға созылды, тіпті кеш триасқа дейін. Ерте триас кезеңіндегі екі лагерштет ерекше жоғары биоәртүрлілігімен көзге түседі: Диениан жасындағы Гиянг биотасы және ең ерте Спатиан жасындағы Париж биотасы.

Жер бетіндегі биота

Ең көп таралған құрлық омыртқалысы – шағын шөп жейтін синапсид Листрозавр болды. Көбінесе апат таксоны ретінде қарастырылса да (бірақ бұл көзқарас күмәнді), Листрозавр Пангеяның кең аумағында таралған. Суперконтиненттің оңтүстік бөлігінде сүтқоректілер емес цинодонттар – Галезавр мен Тринаксодон, сүтқоректілердің ерте туыстарымен бірге кездесті. Алғашқы археосауриформдар пайда болды, мысалы, Эритросух (Оленкий Ладиний). Бұл топқа крокодилдер мен динозаврлардың (соның ішінде құстардың) ата-тегі кіреді. Динозаврларға ұқсас жануарлардың қазбаланған іздері Оленкий дәуірінен белгілі. Ерте триас кезеңінің энтомофаунасы осы дәуірдегі жәндіктердің қазба қалдықтарының сирек кездесуіне байланысты жақсы зерттелмеген. Триас дәуірінің басында флора гимнаспермалармен басым болды, бірақ Грисбахиялық-Динериялық экологиялық дағдарыс кезінде тез өзгеріп, ликоподтар басымдыққа ие болды (мысалы, Плеуромея). Бұл өзгеріс Пермьдің Glossopteris флорасының жойылуымен бірге жүрді. Бұл өзгерістер жаһандық жауын-шашын мен температураның өзгеруін көрсетеді. Микробтардың әсерінен пайда болған шөгінді құрылымдар (МИСС) Пермь-триас жойылғаннан кейін Солтүстік Қытайдың қазба жазбаларында көптеп кездеседі, бұл Пермь-триас шекарасынан кейін жергілікті құрлық экожүйелерінде микробтық қабаттардың басым болғанын көрсетеді. Аймақтық МИСС таралуы құрғақшылық пен температураның жоғарылауы нәтижесінде биотурбация мен жайылым қысымының төмендеуіне байланысты. Трайстың ерте кезеңіндегі МИСС-тің жоғалуы биотурбацияның күшеюі мен құрлық экожүйелерінің қалпына келуінің белгісі ретінде қарастырылады.