Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Триас кезеңінің үшінші және соңғы эпохасы
Third and final epoch of the Triassic Period
Кейінгі Триас – геологиялық уақыт шкаласындағы Триас кезеңінің үшінші және соңғы эпохасы, ол Ma және Ma (миллион жыл бұрын) аралығында болды. Оған дейін Орта Триас эпохасы, ал одан кейін Ерте Юра эпохасы келді. Осыған сәйкес келетін тау жыныстарының қатары Жоғарғы Триас деп аталады. Кейінгі Триас Карний, Норий және Ретий жасқа бөлінеді. Көптеген алғашқы динозаврлар Кейінгі Триас кезеңінде пайда болды, олардың ішінде Платеозавр, Коэлофиз, Герреразавр және Эораптор бар. Триас-Юра жойылу оқиғасы осы эпохада басталды және ол Жердегі бес ірі жаппай жойылудың бірі болып табылады.
The Late Triassic is the third and final epoch of the Triassic Period in the geologic time scale, spanning the time between Ma and Ma (million years ago). It is preceded by the Middle Triassic Epoch and followed by the Early Jurassic Epoch. The corresponding series of rock beds is known as the Upper Triassic. The Late Triassic is divided into the Carnian, Norian and Rhaetian ages. Many of the first dinosaurs evolved during the Late Triassic, including Plateosaurus, Coelophysis, Herrerasaurus, and Eoraptor. The Triassic–Jurassic extinction event began during this epoch and is one of the five major mass extinction events of the Earth.
Этимология
Триас 1834 жылы Фридрих фон Альберти атынан аталды, оңтүстік Германияда кеңінен таралған үш ерекше тау жынысы қабаттарының (грекше τριάς – «үштік») тізбегінен кейін: төменгі Бунтсандштейн (ақ түсті құмтас), ортаңғы Мушкелкалк (қабықшалы әктас) және жоғарғы Кеупер (түсті саз). Кейінгі Триас кезеңі шамамен ортаңғы және жоғарғы Кеуперге сәйкес келеді.
The Triassic was named in 1834 by Friedrich von Alberti, after a succession of three distinct rock layers (Greek τριάς meaning 'triad') that are widespread in southern Germany: the lower Buntsandstein (colourful sandstone), the middle Muschelkalk (shell bearing limestone) and the upper Keuper (coloured clay). The Late Triassic Series corresponds approximately to the middle and upper Keuper.
Жасы мен бөлінісі
Геологиялық уақыт шкаласында, кеш Триас дәуірі әдетте Карний, Нориан және Ретиан жас кезеңдеріне бөлінеді, ал оған сәйкес келетін тау жыныстары Карний, Нориан және Ретиан сатылары деп аталады. Триас кезеңінің хроностратиграфиясы бастапқыда 1860 жылдары Эдмунд фон Мойсисовичтің жұмысынан бастау алған аммонит қазбаларына негізделген. Кеш Триас дәуірінің негізі (сонымен қатар Карнийдің негізі) Daxatina canadensis аммонитінің алғашқы пайда болуымен белгіленеді. 1990 жылдары кондонттар Триас уақыт шкаласында маңыздырақ атанды, ал Ретианның негізі қазір кондонт Misikella posthernsteini-дің алғашқы пайда болуымен белгіленген. 2010 жылға дейін Норианның негізі әлі анықталған жоқ, бірақ кондонттарға негізделген болуы мүмкін. Кеш Триас дәуірі құрлықтағы омыртқалы жануарлар фауналық кезеңдеріне де бөлінеді. Олар, ең көнесінен ең жасысына дейін, Бердянк, Отишальк, Адаман, Ревультия және Апаш кезеңдерін қамтиды.
On the geologic time scale, the Late Triassic is usually divided into the Carnian, Norian, and Rhaetian ages, and the corresponding rocks are referred to as the Carnian, Norian, and Rhaetian stages. Triassic chronostratigraphy was originally based on ammonite fossils, beginning with the work of Edmund von Mojsisovics in the 1860s. The base of the Late Triassic (which is also the base of the Carnian) is set at the first appearance of an ammonite, Daxatina canadensis. In the 1990s, conodonts became increasingly important in the Triassic timescale, and the base of the Rhaetian is now set at the first appearance of a conodont, Misikella posthernsteini. as of 2010, the base of the Norian has not yet been established, but will likely be based on conodonts. The late Triassic is also divided into land vertebrate faunachrons. These are, from oldest to youngest, the Berdyankian, Otischalkian, Adamanian, Revueltian and Apachean.
Триастың соңғы кезеңіндегі тіршілік
Перм-триас кезеңіндегі жойылу оқиғасынан кейін тірі қалған организмдер әртараптанды. Құрлықта археозаврлар, ең әйгілісі динозаврлар, Триастың соңғы кезеңінде маңызды фауналық құрамдас бөлігіне айналды. Су ортасында да сүйекті балықтар әртараптанды, олардың ішінде Неоптеригия ерекше көзге түседі, бүгінгі барлық балық түрлері осы топқа жатады. Неоптеригиялардың ішінде, телеосттардың бастапқы тобы және қазір жойылып кеткен Пикнодонтиформалар Триастың соңғы кезеңінде кеңірек тарады.
Following the Permian–Triassic extinction event, surviving organisms diversified. On land, archosauriforms, most notably the dinosaurs became an important faunal component in the Late Triassic. Likewise, bony fishes diversified in aquatic environments, most notably the Neopterygii, to which nearly all extant species of fish belong. Among the neopterygians, stem group teleosts and the now extinct Pycnodontiformes became more abundant in the Late Triassic.
Карниан дәуірі
Карний кезеңі – 237-227 миллион жыл бұрынғы уақыт аралығын қамтитын Кейінгі Триас дәуірінің бірінші кезеңі. Ең алғашқы нағыз динозаврлар Карний кезеңінде пайда болып, жылдам түрленді. Олар крокодилдердің ата-бабалары – круротарсан архозаврлар, жыртқыш фитозаврлар, шөп жейтін броньды аетозаврлар және алып ет жейтін рауисухиандар басымдылық танытқан әлемде пайда болды, және динозаврлар оларды біртіндеп ығыстыра бастады. Алғашқы динозаврлардың пайда болуы шамамен 234-232 миллион жыл бұрынғы Карний ылғалды кезеңімен бірге болды. Бұл, әдетте құрғақ Триас кезеңіндегі ылғалды аралық еді. Ол теңіз организмдерінің жоғары деңгейде жойылуымен сипатталды, бірақ динозаврлардың кең таралуына жаңа мүмкіндіктер ашқан болуы мүмкін.
The Carnian is the first age of the Late Triassic, covering the time interval from 237 to 227 million years ago. The earliest true dinosaurs likely appeared during the Carnian and rapidly diversified. They emerged in a world dominated by crurotarsan archosaurs (ancestors of crocodiles), predatory phytosaurs, herbivorous armored aetosaurs, and giant carnivorous rauisuchians, which the dinosaurs gradually began to displace. The emergence of the first dinosaurs came at about the same time as the Carnian pluvial episode, at 234 to 232 Ma. This was a humid interval in the generally arid Triassic. It was marked by high extinction rates in marine organisms, but may have opened niches for the radiation of the dinosaurs.
Нория дәуірі
Нориан - соңғы триас дәуірінің екінші кезеңі, шамамен 227-208,5 миллион жыл бұрынғы аралықты қамтиды. Осы кезеңде шөп жейтін сауроподоморфтар әртараптанды және ірі шөп жейтін терапсидтерді ығыстыра бастады, мүмкін олар күшейе берген құрғақ климатқа жақсы бейімделгендіктен. Дегенмен, круротарстар динозаврлардан гөрі көбірек экологиялық орындарды иелене берді. Маникуаган метеориттік соққысы 214 миллион жыл бұрын болған. Бірақ, бұл соққымен байланысты жаппай жойылу оқиғасы тіркелмеген.
The Norian is the second age of the Late Triassic, covering the time interval from about 227 to 208.5 million years ago. During this age, herbiverous sauropodomorphs diversified and began to displace the large herbivorous therapsids, perhaps because they were better able to adapt to the increasingly arid climate. However crurotarsans continued to occupy more ecological niches than dinosaurs. The Manicouagan impact event occurred 214 million years ago. However, no extinction event is associated with this impact.
Рети дәуірі
Рети дәуірі – Нориан дәуірінен кейінгі Кейінгі Триас дәуірінің соңғы кезеңі. Ол Креда дәуірінің соңындағы жаппай қырып жоюға дейін тіршілік әлемінің соңғы үлкен өзгерісін қамтыды. Бұл Триас кезеңі теңіз жорғалаушыларының, мысалы, нотозаврлар мен шастазаврлардың, сондай-ақ бүгінгі дельфиндерге ұқсас ихтиозаврлардың жойылуымен ерекшеленеді. Бұл дәуір мұхиттан планктон түрлерін жойған көптеген түрлердің, сондай-ақ риф құратын және пелагикалық конодонттар белгілі болған организмдердің жоғалуымен аяқталды. Бұл түрлердің өліп кетуімен қатар, тік қабықты наутилоидтар, плакодонттар, екі жақтаулы моллюскалар және көптеген жорғалаушылар түрлері осы кезеңнен өте алмады.
The Rhaetian Age was the final age of the Late Triassic, following the Norian Age, and it included the last major disruption of life until the end Cretaceous mass extinction. This age of the Triassic is known for its extinction of marine reptiles, such as nothosaurs and shastasaurs with the ichthyosaurs, similar to today's dolphin. This age was concluded with the disappearance of many species that removed types of plankton from the ocean, as well as some organisms known for reef building, and the pelagic conodonts. In addition to these species that became extinct, the straight shelled nautiloids, placodonts, bivalves, and many types of reptiles did not survive through this age.
Триас кезеңіндегі климат пен қоршаған орта
Триас дәуірінің басында Жер бетінің шамамен төрттен бір бөлігін алып жатқан Пангея деп аталатын алып құрлық болды. Дәуірдің соңына қарай, Пангеяны бөліп тастаған континенттік дрейф процесі жүрді. Осы кезде экватор мен полюстер арасындағы айырмашылықтардың үлкен болуына байланысты полярлық мұз болған жоқ. Пангеяға ұқсас жалғыз үлкен құрлықта қатал маусымдар күтілуі мүмкін; алайда, қолда бар дәлелдер оған қайшы келеді. Дәлелдер құрғақ климатқа және мол жауын-шашынға қатысты мәліметтерді көрсетеді. Планетаның атмосферасы мен температурасы негізінен жылы және құрғақ болды, ал кейбір аймақтарда маусымдық өзгерістер байқалды. Орта триас кезеңінде ылғалдылықтың жоғары деңгейі сақталған. Алайда, осы ылғалдың географиялық айналымы мен қозғалысы әлі белгісіз. Карниялық жауын-шашын оқиғасы көптеген зерттеулердің назар ортасында тұр. Оқиғаның себептері туралы әр түрлі гипотезалар бар: жанартаулық атқыштар, муссондық әсерлер және плиталардың тектоникалық қозғалысынан туындаған өзгерістер. Континенттік шөгінділер де триас дәуіріне қатысты белгілі бір идеяларды қолдайды. Қызыл түсті шөгінділер – құмтастар мен сазтастар – маусымдық жауын-шашынға нұқсан келтіруі мүмкін. Тастарда динозаврлардың іздері, балшық жарықтары, сондай-ақ, қаңқалылар мен балықтардың қаңқалары табылды, бұл жануарлар мен өсімдіктердің тіршілік етуіне қолайлы жағдайлардың болғанын көрсетеді, себебі тіршілік иелері тек өмір сүре алатын кезеңдерде ғана сақтала алады.
During the beginning of the Triassic Period, the Earth consisted of a giant landmass known as Pangea, which covered about a quarter of Earth's surface. Towards the end of the period, continental drift occurred which separated Pangea. At this time, polar ice was not present because of the large differences between the equator and the poles. A single, large landmass similar to Pangea would be expected to have extreme seasons; however, evidence offers contradictions. Evidence suggests that there is arid climate as well as proof of strong precipitation. The planet's atmosphere and temperature components were mainly warm and dry, with other seasonal changes in certain ranges. The Middle Triassic was known to have consistent intervals of high levels of humidity. The circulation and movement of these humidity patterns, geographically, are not known however. The major Carnian Pluvial Event stands as one focus point of many studies. Different hypotheses of the events occurrence include eruptions, monsoonal effects, and changes caused by plate tectonics. Continental deposits also support certain ideas relative to the Triassic Period. Sediments that include red beds, which are sandstones and shales of color, may suggest seasonal precipitation. Rocks also included dinosaur tracks, mudcracks, and fossils of crustaceans and fish, which provide climate evidence, since animals and plants can only live during periods of which they can survive through.
Триас Юралық жойылу оқиғасы
Триастың соңғы кезеңінде басталған жойылу оқиғасы құрлықтағы және теңіздегі тіршілік әлемінің шамамен 76%-ын, сондай-ақ таксономиялық отбасылардың 20%-ын жоғалтуға әкелді. Бұл оқиға 50 миллион жыл бұрын болған Перм дәуірінен гөрі аз қырып салушы болды, себебі Перм дәуірінде құрлықтағы түрлердің 70%, жәндіктер отбасыларының 57% және теңіздегі тіршіліктің 95% жойылған еді. Дегенмен, бұл оқиға көптеген тірі организмдердің популяциясының айтарлықтай азаюына себеп болды. Триастың соңғы кезеңіндегі орта кондонттар және аммоноидтар тобына теріс әсер етті. Бұл топтар бір кезде маңызды белгіше қазбалар ретінде қызмет еткен, Триас қабаттарының көптеген қабаттарындағы тіршіліктің болған мерзімін анықтауға мүмкіндік берген. Бұл топтар осы кезеңде ауыр зардап шекті, ал кондонттар ерте юра кезеңінде тез арада жойылып кетті. Триастың соңғы кезеңінде көптеген популяциялар құрғанмен, птерозаврлар, крокодилдер, сүтқоректілер және балықтар сияқты көптеген отбасыларға онша әсер етпеді. Алайда, екі жақтаулылар, қабықтылылар, теңіз рептилиялары және қолқанаттылар сияқты отбасылар қатты зардап шекті және осы кезеңде көптеген түрлер жойылып кетті.
The extinction event that began during the Late Triassic resulted in the disappearance of about 76% of all terrestrial and marine life species, as well as almost 20% of taxonomic families. Although the Late Triassic Epoch did not prove to be as destructive as the preceding Permian Period, which took place approximately 50 million years earlier and destroyed about 70% of land species, 57% of insect families as well as 95% of marine life, it resulted in great decreases in population sizes of many living organism populations. The environment of the Late Triassic had negative effects on the conodonts and ammonoid groups. These groups once served as vital index fossils, which made it possible to identify feasible life span to multiple strata of the Triassic strata. These groups were severely affected during the epoch, and conodonts became extinct soon after (in the earliest Jurassic). Despite the large populations that withered away with the coming of the Late Triassic, many families, such as the pterosaurs, crocodiles, mammals and fish were very minimally affected. However, such families as the bivalves, gastropods, marine reptiles and brachiopods were greatly affected and many species became extinct during this time.
Құрып кету себептері
Көптеген дәлелдер вулкандық белсенділіктің күшеюі жойылудың басты себебі болды дегенді көрсетеді. Пангея суперконтинентінің жарылуы салдарынан кеңінен таралған жанартаулық белсенділік күшейіп, көп мөлшерде көмірқышқыл газы шықты. Триас кезеңінің соңында Орталық Атлантика магмалық провинциясы деп аталатын жарылыс аймағында шамамен 500 000 жыл бойы зор жарылыстар болды. Бұл қарқынды жарылыстар лавадан басқа күкірт диоксиді мен көмірқышқыл газын көп мөлшерде шығаратын, ірі масштабты жанартаулық белсенділіктің бір түрі – базальтты су тасқыны ретінде жіктеледі. Көмірқышқыл газы деңгейінің күрт өсуі парниктік эффектіні күшейте түсіп, мұхиттарды қышқылдандырып, ауаның орташа температурасын көтерді деген болжам бар. Мұхиттардағы биологиялық жағдайлардың өзгеруі нәтижесінде теңіз отбасыларының 22% жойылды. Сонымен қатар, теңіз туыстамаларының 53% және барлық түрлердің шамамен 76-86% жойылды, бұл экологиялық орындарды бос қалдырды; осылайша динозаврлар Юра кезеңінде үстемдікке ие болды. Ғалымдардың көпшілігі вулкандық белсенділіктің жойылудың басты себебі болғанымен келіседі, бірақ басқа теориялар жойылудың астероидтың соқтығысуынан, климаттың өзгеруінен немесе теңіз деңгейінің көтерілуінен басталуы мүмкін екенін көрсетеді.
Most of the evidence suggests the increase of volcanic activity was the main cause of the extinction. As a result of the rifting of the super continent Pangea, there was an increase in widespread volcanic activity which released large amounts of carbon dioxide. At the end of the Triassic Period, massive eruptions occurred along the rift zone, known as the Central Atlantic Magmatic Province, for about 500,000 years. These intense eruptions were classified as flood basalt eruptions, which are a type of large scale volcanic activity that releases a huge volume of lava in addition to sulfur dioxide and carbon dioxide. The sudden increase in carbon dioxide levels is believed to have enhanced the greenhouse effect, which acidified the oceans and raised average air temperature. As a result of the change in biological conditions in the oceans, 22% of marine families became extinct. In addition, 53% of marine genera and about 76–86% of all species became extinct, which vacated ecological niches; thus, enabling dinosaurs to become the dominant presence in the Jurassic Period. While the majority of the scientists agree that volcanic activity was the main cause of the extinction, other theories suggest the extinction was triggered by the impact of an asteroid, climate change, or rising sea levels.
Биологиялық әсері
Триастың соңғы кезеңінің қоршаған ортаға және организмдерге тигізген әсері – өрттен ормандардың және мекендердің жойылғандығы, сондай-ақ фотосинтез процесінің тоқтатылуы болды. Атмосферадағы күлдің салдарынан климаттың суынуы да орын алды. Зерттеулер көрсеткендей, триас кезеңінің соңында теңіз омыртқасыздарының 103 туысы жойылды, ал 175 туысы юра дәуіріне дейін сақталды. Осы кезеңде теңіз және қазіргі кезде тіршілік ететін түрлерге жойылғандықтар қатты соққы берді. 300 қазіргі туыстың шамамен 20 пайызы жойылды; екі жақтаулылар, головоногие моллюскілер және қолқосақлылар көп зиян шекті. Екі жақтаулылардың 92 пайызы триас кезеңі бойында эпизодтық түрде жойылды. Триастың соңы "рифтік үзіліс" деп аталатын кезеңде маржандар мен риф құрылысшыларының төмендеуіне әкелді. Теңіз деңгейінің өзгеруі маржандардың, әсіресе кальцисгубкалар мен склерактиндік маржандардың төмендеуіне себеп болды. Дегенмен, кейбір маржандар юра кезеңінде қайта жанданды. Триастың соңына қарай 17 брахиопод түрі де жойылды. Сонымен қатар, конуляридтер де жойылды.
The impacts that the Late Triassic had on surrounding environments and organisms were wildfire destruction of habitats and prevention of photosynthesis. Climatic cooling also occurred due to the soot in the atmosphere. Studies also show that 103 families of marine invertebrates became extinct at the end of the Triassic, but another 175 families lived on into the Jurassic. Marine and extant species were hit fairly hard by extinctions during this epoch. Almost 20% of 300 extant families became extinct; bivalves, cephalopods, and brachiopods suffered greatly. 92% of bivalves were wiped out episodically throughout the Triassic. The end of the Triassic also brought about the decline of corals and reef builders during what is called a "reef gap". The changes in sea levels brought this decline upon corals, particularly the calcisponges and scleractinian corals. However, some corals would make a resurgence during the Jurassic Period. 17 brachiopod species were also wiped out by the end of the Triassic. Furthermore, conulariids became extinct.