Кіріспе
Сауропсидалар (Sauropsida) – амниоттардың кладасы, рептилиялар класына шартты түрде тең, бірақ көбінесе қазіргі рептилиялардың жойылған туыстары мен құстарды (терапод динозаврлары ретінде рептилиялардың ішінде орналасқан) қамтитын кең мағынада қолданылады. Ең көп таралған анықтама бойынша, Сауропсида – Синапсиданың туыс кладасы, оның жалғыз қазіргі өкілдері сүтқоректілер болып табылатын амниоттардың басқа кладасы. Ертедегі синапсидтер тарихи тұрғыдан «сүтқоректілерге ұқсас рептилиялар» деп аталғанмен, барлық синапсидтер кез келген қазіргі рептилияға қарағанда сүтқоректілерге жақын. Сауропсидтерге керісінше, сүтқоректілерге қарағанда қазіргі рептилияларға жақын барлық амниоттар кіреді. Бұған Авес (құстар) таяудағы археозаврлық рептилиялардың кіші тобы ретінде танылады, бірақ бастапқыда Линней таксономиясында жеке класс ретінде аталған. Сауропсиданың тамыры екі негізгі «рептилия» тобына бөлінеді: Эврептилия («нағыз рептилиялар») және Парарептилия («рептилиялардың қасындағылар»). Эврептилияға барлық тірі рептилиялар (құстарды қоса алғанда), сондай-ақ әртүрлі жойылған топтар кіреді. Парарептилия әдетте толығымен жойылған топ саналады, бірақ тасбақалардың шығу тегі туралы кейбір гипотезалар олардың парарептилияларға жататынын ұсынады. Рекумбиростра және Варанопид кладалары, дәстүрлі түрде лепоспондильдер және синапсидтер саналған, сонымен қатар базальдық сауропсидтер болуы мүмкін. «Сауропсида» термині 1864 жылы Томас Генри Хакслимен енгізілді. 1863 жылы Корольдік хирургтар колледжінде өткен Хантериандық лекцияларында Хаксли омыртқалылар кластарын бейресми түрде сүтқоректілер, сауроидтар және ихтиоидтар (соңғысы амниоттарды қамтиды) деп топтастырды, бұл үш топ арасындағы физиологиялық ерекшеліктердегі айырмашылықтар мен көне қазбалардың жетіспеуіне негізделген. Келесі жылы ол соңғы екеуі үшін Сауропсида және Ихтиопсида атауларын ұсынды. Дегенмен, Хаксли Дицинодон сияқты сүтқоректілерге жататын (синапсидтер) топтарды да сауропсидтерге қосты. Осылайша, бастапқы анықтама бойынша, Сауропсидаға бүгінгі күні оған байланысты топтар ғана емес, сонымен қатар қазір сүтқоректілер тарапында екені белгілі бірнеше топтар да кірді.
Sauropsida (Greek for "lizard faces") is a clade of amniotes, broadly equivalent to the class Reptilia, though typically used in a broader sense to include both extinct stem group relatives of modern reptiles, as well as birds (which, as theropod dinosaurs, are nested within reptiles as more closely related to crocodilians than to lizards or turtles). The most popular definition states that Sauropsida is the sibling taxon to Synapsida, the other clade of amniotes which includes mammals as its only modern representatives. Although early synapsids have historically been referred to as "mammal like reptiles", all synapsids are more closely related to mammals than to any modern reptile. Sauropsids, on the other hand, include all amniotes more closely related to modern reptiles than to mammals. This includes Aves (birds), which are recognized as a subgroup of archosaurian reptiles despite originally being named as a separate class in Linnaean taxonomy. The base of Sauropsida forks into two main groups of "reptiles": Eureptilia ("true reptiles") and Parareptilia ("next to reptiles"). Eureptilia encompasses all living reptiles (including birds), as well as various extinct groups. Parareptilia is typically considered to be an entirely extinct group, though a few hypotheses for the origin of turtles have suggested that they belong to the parareptiles. The clades Recumbirostra and Varanopidae, traditionally thought to be lepospondyls and synapsids respectively, may also be basal sauropsids. The term "Sauropsida" originated in 1864 with Thomas Henry Huxley, In the Hunterian lectures delivered at the Royal College of Surgeons in 1863, Huxley grouped the vertebrate classes informally into mammals, sauroids, and ichthyoids (the latter containing the anamniotes), based on the gaps in physiological traits and lack of transitional fossils that seemed to exist between the three groups. Early in the following year he proposed the names Sauropsida and Ichthyopsida for the two latter. Huxley did however include groups on the mammalian line (synapsids) like Dicynodon among the sauropsids. Thus, under the original definition, Sauropsida contained not only the groups usually associated with it today, but also several groups that today are known to be in the mammalian side of the tree.
Савропсидтер қайта анықталды (Гудрич, 1916)
20 ғасырдың басында Оңтүстік Африкадағы пермдік синапсидтердің қазбалары кеңінен танылды, бұл палеонтологтарға синапсидтер эволюциясын айтарлықтай толығырақ зерттеуге мүмкіндік берді. 1916 жылы Э. С. Гудрич «Сауропида» терминін Гаксли сияқты қолданды, ол кесірткелерді, құстарды және олардың туыстастарын қамтиды. Ол оларды сүтқоректілер мен олардың жойылған туыстастарынан ажыратты, оларды «Теропсида» (қазір көбінесе «Синапсида» атауымен алмастырылған) туыс топқа жатқызды. Гудричтің жіктемесі Гакслидің жіктемесінен кейбір жағынан өзгеше, онда сүтқоректі емес синапсидтер (немесе кемінде дицинодонттар) сауропсидтерге кіретін. Гудрич бұл жіктемені әр топтағы жүректер мен қан тамырларының ерекшеліктерімен, сондай-ақ алдыңғы мидың құрылымы сияқты басқа да белгілерімен негіздеді. Гудричтің пікірінше, екі тармақ та ертеректегі «Протозаурия» («алғашқы кесірткелер») деп аталатын ортақ атадан пайда болды, ол кейбір палеозойлық амфибияларды, сондай-ақ сауропсидтер/синапсидтер бөлінуінен бұрын пайда болған ерте рептилияларды қамтиды (яғни, нағыз сауропсидтер емес). Оның тұжырымдамасы қазіргі жіктемелерден өзгеше, өйткені ол өзгертілген бесінші метатарсал сүйекті топтың апоморфиясы деп санады, бұл оны Сауроптеригия, Мезозаурия және мүмкін Иктиозаурия мен Ареоскелиданы Теропсидаға жатқызуға итерді. Бұл жіктеме рептилияларды жіктеу сияқты (Ромердің классикалық «Омыртқалы палеонтологиясына» сәйкес) бас сүйегінің қабырғасындағы уақытша терезелердің орналасуына қарай төрт субклассқа бөлуге толықтыру жасады, бірақ одан кем танымал болды. Филогенетикалық номенклатураның пайда болуымен, «Рептилия» термині көптеген таксономистердің арасында сұйылып, олар оның орнына дәстүрлі рептилиялар мен құстарды қамтитын монофилетикалық топты білдіретін «Сауропида» терминін қолдана бастады.
Кладистік анықтамалар
Рептилия класы эволюция танылған уақыттан бері клад емес, эволюциялық топ ретінде белгілі. Жорғалаушыларды қайта жіктеу филогенетикалық номенклатураның маңызды мақсаттарының бірі болды. Сауропсида термині 20 ғасырдың ортасынан бастап, жорғалаушылар мен сүтқоректілер арасындағы бөліністің синапсид жағында емес, барлық амниот түрлерін қамтитын тармақты кладты белгілеу үшін қолданылды. Бұл топқа қазіргі кездегі барлық жорғалаушылар мен құстар кіреді және ол Гудрихтің жіктемесімен салыстыруға болады. Басты айырмашылық – ертедегі амниот ағашының жақсырақ анықталуы Гудрихтің «Протозауриясының» көп бөлігін бөліп тастады, бірақ Сауропсиданың анықтамалары Гакслидің анықтамасына (яғни сүтқоректілерге ұқсас жорғалаушыларды қамтитын) жақын. Кейінгі кладистік зерттеулерде Сауропсида термині шектеулірек қолданылды, яғни қазіргі жорғалаушылар мен құстардың соңғы ортақ ата-тегінен тараған барлық ұрпақтарды білдіретін тәждік топ ретінде. Әртүрлі қазба және қазіргі организмдерге негізделген бірқатар филогенетикалық сабақ, түйін және тәждік анықтамалар жарияланды, сондықтан қазіргі уақытта Сауропсиданың нақты анықтамасы (және осыған байланысты мазмұны) филогенетикалық бірлік ретінде консенсусқа ие емес. Кейбір таксономистер, мысалы, Бентон (2004), терминді дәстүрлі санаттарға негізделген жіктемелерге бейімдеу үшін пайдаланды, нәтижесінде Сауропсида мен Синапсида кластық деңгейдегі таксондар дәстүрлі Рептилия класын алмастырды, ал Модесто мен Андерсон (2004) PhyloCode стандартын қолдана отырып, Сауропсида атауын Рептилияның жаңа анықтамасымен алмастыруды ұсынды, соңғысы әлдеқайда жақсы танымал және басымдыққа ие болуы керек деп мәлімдеді. Бұл топтама, әртүрлі тұжырымдалғанмен, Готье (1994) берген анықтаманың ауқымы мен мақсатына ұқсас болды.
Эволюциялық тарих
Савропсидтер шамамен 320 миллион жыл бұрын палеозой эрасының карбон кезеңінде базальды амниоттардан пайда болды. Мезозой эрасында (шамамен 250 миллион жыл бұрыннан шамамен 66 миллион жыл бұрынға дейін) савропсидтер құрлықта, суда және ауадағы ең ірі жануарлар болды. Мезозой кейде Бауырымен жорғалаулар дәуірі деп те аталады. Креда-палеоген жойылу оқиғасында ірі денелі савропсидтер мезозой эрасының соңында болған жаһандық жойылу кезінде жойылды. Құстардың бірнеше түрін қоспағанда, динозаврлардың барлық туысы жойылды; ал келесі эрада, кайнозой дәуірінде, қалған құстар соншалықты көп түрленді, бүгінде құрлықтағы әр үш омыртқалы жануардың бірі құсқа жатады.
Филогения
Мұнда ұсынылған кладограмма савропсидтердің "туғанастық ағашын" көрсетеді және 2013 жылы М. С. Ли анықтаған қарым-қатынастардың жеңілдетілген нұсқасын ұсынады. Барлық генетикалық зерттеулер, көз ұяларының артында сүйекте тесік болмауына қарамастан, тасбақалардың (бұрын ежелгі анапсидтермен бірге жіктеліп келген) диапсидтер екенін растады; кейбір зерттеулер тіпті тасбақаларды архезаврлар тобына жатқызды, алайда басқалары тасбақаларды лепидозавроморфтар ретінде қарастырды. Төмендегі кладограмма нәтиже алу үшін генетикалық (молекулалық) және қазба (морфологиялық) деректердің үйлесімін пайдаланды. Жақындағы зерттеулерде тарихи түрде лепоспондилді рептилиоморфтар саналған "микрозаврлар" клады Recumbirostra ерте савропсидтер ретінде анықталды.
Синапсидтермен құрылысының айырмашылығы
Синапсидтер мен Сауропсидтердің соңғы ортақ ата-бабасы көміртек кезеңінде, шамамен 320 миллион жыл бұрын өмір сүрген, ол Рептилиоморфтар деп белгілі.
Термиялық және секреция
Ертедегі синапсидтер амфибиялық ата-бабаларынан терілерінде көптеген бездерді мұралады. Бұл бездер синапсидтерде тер бездеріне айналып, оларға тұрақты дене температурасын сақтауға мүмкіндік берді, бірақ суды буланудан қорғай алмады. Сонымен қатар, синапсидтер азотты қалдықтарды уреа арқылы шығарады, ол улы зат және бөліну үшін суға ерітілуі тиіс. Айырықса, Перм және Триас кезеңдері құрғақ болды. Осының салдарынан, бүгінгі географиялық картада Оңтүстік Африкадан Антарктидаға дейінгі құрлықта ертедегі синапсидтердің тек шағын бөлігі ғана сақталды. Синапсидтерден өзгеше, савропсидтердің терісінде мұндай бездер жоқ; олар азотты қалдықтарды зәр қышқылы арқылы шығарады, ол суды қажет етпейді және фекалиямен бірге шығарылуы мүмкін. Осының нәтижесінде савропсидтер барлық ортаға кеңіректеріп, өркендеуге жетті. Күні бүгінге дейін құрғақ ортада тіршілік ететін көптеген омыртқалы жануарлар – савропсидтер, мысалы жыландар мен шөлде мекендейтін кесірткелер.
Ми құрылымы
Синапсидтердің нейрондары алты түрлі қабатта орналасқан қабықшасы, неокортекс деп аталады, ал сауропсидтердің миы мүлдем өзгеше құрылымға ие. Классикалық көзқарас бойынша мидың сәйкес құрылымы үшін синапсидтердің неокортексі құс миының архикортексімен ғана гомологиялық байланыста болады. Дегенмен, 1960 жылдардан бергі қазіргі заманғы көзқарас бойынша, мінез-құлықты зерттеулер құстардың неостриатумы мен гиперстриатумы көру, есту және дене сезімдері сигналдарын қабылдай алатынын көрсетті, яғни олар неокортекс сияқты жұмыс істейді. Құс миын сүтқоректілердің миымен салыстырғанда, Картеннің (1969) ұсынған ядролық-қабатты гипотезасы, синапсидтердің неокортексіндегі қабаттарды құрайтын жасушалардың түрлеріне қарай жеке-жеке жиналып, бірнеше ядролар құратынын көрсетті. Синапсидтер үшін эволюция барысында жаңа функция пайда болғанда, ол қабықтың жеке аймағына бекітіледі, сондықтан әр функция үшін синапсидтер қабықтың жеке аймағын дамытуға тиіс, ал осы қабықтың зақымдануы мүмкіндікке қатысты шектеулер тудыруы мүмкін. Алайда, сауропсидтерде функциялар бөлініп, барлық ядроларға таратылады. Осылайша, сауропсидтердің миының жұмысы өте икемді, тіпті кішкентай миы бар көптеген сауропсидтер де сүтқоректілерге қарағанда жоғары интеллектке ие болуы мүмкін, мысалы, Corvidae тұқымдас құстар. Сондықтан, кейбір құс емес динозаврлар, мысалы, Тираннозавр, олардың дене мөлшеріне қарағанда өте кішкентай миы болғанымен, бұрынғы ойларға қарағанда ақылдырақ болуы мүмкін.