Кіріспе
Араб жаулап алғаннан кейін исламның таралуы Судан аймағының (Сахель) исламдануы 8-ден 16-ғасырларға дейінгі кезеңде әскери жаулап алулар мен сауда қатынастары арқылы дінге өтудің ұзақ процесін қамтиды. 7-ғасырда Мысырдың және 8-ғасырда Солтүстік Африканың мұсылмандар тарапынан басылып алынуынан кейін, араб мұсылмандары Сахарадан оңтүстікке қарай Африкаға сауда экспедицияларын бастады – алдымен Нубияға, содан кейін Сахара арқылы Батыс Африкаға. Бұл қатынастардың көп бөлігі Сахара арқылы жүзеге асырылатын саудаға, әсіресе құл саудасына деген қызығушылықтан туындады. Исламның ықпалы көбінесе бірте-бірте тарады. Христиандық Нубия мемлекеттері 7-ғасырдан бастап араб шабуылына ұшырады. Олар орта ғасырлар бойында Макурия және Ескі Донгола мемлекеттері 14-ғасырдың басында құлағанға дейін қарсы тұрды. 9-дан 14-ғасырларға дейін суфилік тәріктер исламның таралуында маңызды рөл атқарды, Солтүстік Африка мен Сахарадан оңтүстікке қарай Мали мемлекеті арасындағы сауда жолдары арқылы дін таратумен айналысты. Олар Нигер өзенінің жағалауында звиялар құруға да жауапты болды. Мали империясы 1324 жылы Мали билеушісі Муса I-нің қажылығынан кейін ішкі қозғалысқа байланысты дінге өту кезеңін бастан өткерді. Содан кейін Тимбукту Сахарадағы маңызды ислам мәдени орталықтарының біріне айналды. Христиандық Нубияның соңғы бекінісі – Алодия 1504 жылы Фунж сұлтандығы тарапынан жойылды. 19-ғасырда Сануси тәрікі миссионерлік жұмыстарға белсенді қатысты, олардың миссиясы исламды және мәтіндік сауаттылықты Чад көліне дейін оңтүстікке таратуға бағытталған. Осының салдарынан, қазіргі Судан аймағының көп бөлігі мұсылман болып табылады. Бұған Судан Республикасы (христиандық көпшілігі бар Оңтүстік Судан бөлініп шыққаннан кейін), Чад пен Нигердің солтүстік бөліктері, Мали, Мавритания және Сенегалдың көп бөлігі кіреді. Қазіргі Африкадағы құлдық мәселесі осы елдерде ерекше айқын болып қала береді, солтүстіктегі арабтанған халық пен оңтүстіктегі қара терілі африкалықтар арасындағы үлкен айырмашылықтар көптеген қақтығыстардың себебіне айналуда, себебі бұл елдер мұсылман жаулап алуларынан кейін пайда болған мұрагерлік құлдықтың ғасырлар бойы қалыптасқан үлгісін сақтап отыр. Арабтанған және араб емес қара халықтар арасындағы этникалық шиеленістер Судан аймағындағы түрлі ішкі қақтығыстарға әкелді, ең ірілері – Дарфурдағы соғыс, Солтүстік Малидегі қақтығыс және Солтүстік Нигериядағы исламистік көтеріліс.
The Islamization of the Sudan region (Sahel) encompasses a prolonged period of religious conversion, through military conquest and trade relations, spanning the 8th to 16th centuries. Following the 7th century Muslim conquest of Egypt and the 8th century Muslim conquest of North Africa, Arab Muslims began leading trade expeditions into Sub Saharan Africa, first towards Nubia, and later across the Sahara into West Africa. Much of this contact was motivated by interest in trans Saharan trade, particularly the slave trade. The proliferation of Islamic influence was largely a gradual process. The Christian kingdoms of Nubia were the first to experience Arab incursion starting in the 7th century. They held out through the Middle Ages until the Kingdom of Makuria and Old Dongola both collapsed in the early 14th century. Sufi orders played a significant role in the spread of Islam from the 9th to 14th centuries, and they proselytized across trade routes between North Africa and the sub Saharan kingdom of Mali. They were also responsible for setting up zawiyas on the shores of the River Niger. The Mali Empire underwent a period of internally motivated conversion following the 1324 pilgrimage of Musa I of Mali. Subsequently Timbuktu became one of the most important Islamic cultural centers in the Sahara. Alodia, the last holdout of Christian Nubia, was destroyed by the Funj Sultanate in 1504. During the 19th century the Sanusi order was highly involved in missionary work with their missions focused on the spread of both Islam and textual literacy as far south as Lake Chad. Consequently, much of the contemporary Sudan region is Muslim. This includes the Republic of Sudan (after the secession of Christian majority South Sudan), the northern parts of Chad and Niger, most of Mali, Mauritania and Senegal. The problem of slavery in contemporary Africa remains especially pronounced in these countries, with severe divides between the Arabized population of the north and dark skinned Africans in the south motivating much of the conflict, as these nations sustain the centuries old pattern of hereditary servitude that arose following early Muslim conquests. Ethnic strife between Arabized and non Arab black populations has led to various internal conflicts in the Sudan region, most notably the War in Darfur, the Northern Mali conflict, and the Islamist insurgency in Northern Nigeria.
Арабтар
Нубиялықтар мен арабтар арасындағы қарым-қатынас Исламның пайда болуына дейін ұзақ жылдарға созылды, бірақ Нил аңғарының арабтануы – шамамен мың жылға созылған, біртіндеп жүрген процесс болды. Араб көшпелілері жаңа жайылымдар іздеп аймаққа үнемі келіп тұрды, ал араб теңізшілері мен саудагерлері Қызыл теңіз портында дәмдеуіштер мен құлдарға сауда жасады. Аралас некелер мен ассимиляция да арабтануға көмектесті. Әскери жаулаудың алғашқы әрекеттері сәтсіз аяқталғаннан кейін, Мысырдағы араб қолбасшысы Абдалла ибн Саад нубилермен бірнеше рет жаңарып тұратын келісімдердің біріншісін жасады, бұл екі халық арасындағы қарым-қатынасты алты жүз жылдан астам уақыт бойы, аз ғана үзілістермен реттеді. Бұл келісім Бакт деп аталды. Мысыр арабтардың билігінде болғанда Мысыр мен Нубия арасындағы қарым-қатынас бейбіт болды, ал Мысырда Мамлюктер билікке келгенде шиеленіс туды. Арабтар Нубиямен бейбіт қарым-қатынастың коммерциялық пайдасын түсінді және Бактты шекарадан еркін өту мен сауданы қамтамасыз ету үшін пайдаланды. Бакт сондай-ақ қауіпсіздік шараларын қамтыды, оған сәйкес екі тарап та үшінші тараптың шабуылы болған жағдайда бірін-бірі қорғамайтындықтарына келісті. Бакт екі тарапқа да жақсы ниеттің белгісі ретінде жыл сайынғы сыйлықтармен алмасуға міндеттеді: нубилер құлдарды, ал арабтар астық жіберді. Бұл рәсім екі елдің арасындағы сауданың бір символы ғана болды. Бұл құлдар мен астықпен ғана емес, сонымен қатар арабтар Нубияға әкелген жылқылар мен өнеркәсіптік тауарлар, сондай-ақ піл сүйегі, алтын, асыл тастар, араб талшыны және ірі қара малмен сауда жасады. Олар Мысырға әкелінді немесе Арабияға жөнелтілді. Бактты қабылдау нубилердің арабтарға бағынғанын білдірмеді; алайда, келісім араб достығының шарттарын қойды, бұл ақырында арабтарға Нубияда ерекше орын алуға мүмкіндік берді. Араб саудагерлері астық пен құлдарды алмасуды жеңілдету үшін Нубия қалаларында базарлар құрды. Араб инженерлері Нилдің шығысындағы кендерде алтын мен зөмірді өндіруді қадағалады, онда олар құл еңбегін пайдаланды. Меккеге баратын мұсылман паломниктері Айдаб және Суакин порттарынан Қызыл теңіз арқылы жүзіп өтті, бұл порттар да Үндістаннан Мысырға бағытталған жүктерді қабылдады. Әдеттегі шежірелер Нил аңғарындағы аралас халықтың тегін осы кезеңде аймаққа көшіп келген араб тайпаларымен байланыстырады. Тіпті араб тілінде сөйлейтін топтардың көпшілігі араб ата-бабаларынан шыққан деп есептейді. Нубияда пайда болған екі маңызды араб тілінде сөйлейтін топ – Жаалин және Джухайна. Екеуі де Исламға дейінгі жергілікті халықпен физикалық байланысты көрсетті. Біріншісі Мұхаммед пайғамбардың руы Құрайыштан шыққан деп есептейді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Джаалилер құл саудасына қатысып, Данагла сияқты басқа тайпалармен бірге көшпелі, құл саудасымен айналысатын жаллабаның маңызды бөлігін құрады. Жүхайна көшпелілері Кабабиш, Баққара және Шукрия тайпаларын қамтитын тайпалар отбасынан тұрды. Олар 13 ғасырдан кейін Нилдің батысындағы саванна мен жартылай шөлден бастап, Көк Нилдің шығысындағы Абиссиния тауларына дейін созылған аймаққа көшіп келген арабтардың ұрпақтары еді. Екі топ та құлап бара жатқан христиандық Нубия патшалықтарының орнын басып алған рулық шейхтықтардың тізбесін құрды және бір-бірімен де, көршілес араб емес халықтармен де жиі қақтығыстарға түсті. Кейбір жағдайларда, мысалы, Бежа тайпасында, жергілікті халық араларында қоныстанған араб көшіп келушілерін сіңіріп алды. Бежаның билеуші отбасылары өздерінің араб тегінен заңдылықтарын алды. Бұл аймақтағы барлық мұсылмандар араб тілінде сөйлемесе де, Ислам дінін қабылдау арабтану процесін жеңілдетті. Алайда, олар басқаларды дінге көндіру саясатын жүргізбеді. Ислам діні аралас некелер мен араб саудагерлері мен қоныстанушылармен қарым-қатынас арқылы ұзақ уақыт бойы осы аймаққа енді.
Фунджтер
Османдықтар солтүстік Нубияны өз ықпалына алғанда, оңтүстік Нубияда Фундж деген жаңа күш пайда болып, ескі христиандық Алодия мемлекетінің қалдықтарын ығыстырды. 1504 жылы Фундж басшысы Амара Дункас Сеннар мемлекетін құрды. Бұл сұлтандық кейіннен Фундж империясының тірегіне айналды. 16 ғасырдың ортасына қарай Сеннар Әл-Жазираны бақылап, Нилдің үшінші сарқырамасына дейін солтүстікке және жаңбырлы ормандарға дейін оңтүстікке қарай вассалдық мемлекеттер мен тайпалық аймақтарға билік етті. Фундж мемлекеті Сеннар сұлтанының (мек) билігі астында біріктірілген сұлтандықтар мен тәуелді тайпа басшыларының кең конфедерациясын қамтыды. Мек билеуші ретінде, ол салық жинап, алымдар салып, соғыс кезінде вассалдарынан әскер талап етті. Вассалдық мемлекеттер жергілікті тәртіпсіздіктерді реттеу және ішкі дауларды шешу үшін мекке сенеді. Фунджтар аймақты тұрақтандырып, солтүстіктегі арабтар, шығыстағы абиссиниялықтар және оңтүстіктегі мұсылман емес қара нәсілділер арасында әскери кедергі орнатып, қорғаныс шебін құрды. Сұлтандықтың экономикасы құл саудасында Фунджтардың атқаратын рөліне байланысты болды. Әл-Жазирада және оңтүстік жаңбырлы ормандарда егіншілік пен мал шаруашылығы дамыды. Сеннар аймақтарды рулардың иеліктеріне (дар, көпше түрі – дүрлер) бөлді, онда мек жергілікті халыққа егістік жерді пайдалануға рұқсат берді. Әрбір дарда тұратын түрлі топтар өзінің тайпалық бірліктері деп санады. Дардан дарға көшу тайпалық белгіні өзгертуге әкелді. (Қазіргі Судандағы осы аймақтардағы тайпалық ерекшеліктер осы кезеңге дейін сақталып қалған.) Мек әрбір дарды басқару үшін басшы (назир, көпше түрі – навазирлер) тағайындады. Навазирлер дүрлерді дәстүрлі құқық бойынша басқарды, мекке салық төледі және жинады. Мек сондай-ақ әрбір дарда өзінің пайдалануына арналған патшалық жерлерден де кіріс алды. 17 ғасырдың ортасындағы билігінің шарықталу кезеңінде Сеннар Ақ Ніл бойымен солтүстікке қарай жылжыған нилоттық шиллюк тайпасының шабуылын тойтарды және олардың көпшілігін Фундж билігіне бағындырды. Осы жеңістен кейін мек Бади II Әбу Дуқн (1642–81) Сеннар конфедерациясының үкіметін орталықтандыруға тырысты. Бұл саясатты іске асыру үшін Бади тұрақты құл әскерін құрды, ол Сеннарды әскери көмек үшін вассалдық сұлтандарға тәуелділіктен босатып, мекке өз еркін жүзеге асыру құралын ұсынды. Бұл қадам династияны Фундж жауынгерлік аристократиясынан бөліп, олар биліктегі мекті құлатты және 1718 жылы Сеннар тағына өздерінен біреуін отырғызды. 18 ғасырдың ортасында Фунджтар абиссиниялықтардың шабуылын тойтарып, Фур тайпасын жеңіп, Курдуфанның көп бөлігін бақылауға алған қысқа мерзімді кеңею кезеңі болды. Бірақ азаматтық соғыс пен сұлтандықты қорғау қажеттігі жауынгерлік қоғамның ресурстарын асыра пайдаланып, оның күшін әлсіретті. Сеннардың құлдырауының тағы бір себебі – сот істерін басқарған Фундж емес, салық төлейтін тайпаның басшылары болған оның мұрагерлік уәзірлерінің (канцлерлерінің) артуы. 1761 жылы Фундж әскерін соғыстарда басқарған уәзир Мұхаммед Әбу әл-Кайлак сарай төңкерісі жасап, сұлтанды номиналды рөлге түсірді. Сеннардың вассалдарына бақылауы әлсіреп, 19 ғасырдың басында алыс аймақтар тіпті мекке номиналдық бағынуды да тоқтатты.
Қалпақ
Дарфур – фур халқының отаны болған. Жылқы әскері ретінде танымал фур тайпалары, қазіргі Нигериядағы Борнодағы канури тайпаларымен жиі одақтасып, не қарсылас болды. XVI ғасырда аймақ қысқа мерзімге Борну империясының билігіне бағынған дүрбелең кезеңнен кейін, Кеира тайпасының басшысы Сүлеймен Солон (1596–1637) бәсекелес тайпаны жеңіп, Дарфурдың тұңғыш сұлтаны атанды. Сүлеймен Солон ислам дінін сұлтандықтың ресми діні деп жариялады. Дегенмен, іріктеліп дін ауыстырулар Ахмад Бакрдың (1682–1722) билігі тұсында ғана жүзеге асты, ол мұғалімдер шақырып, мешіттер салдырып, халқын мұсылман болуға мәжбүр етті. XVIII ғасырда бірнеше сұлтан династияның Дарфурдағы билігін нығайтып, Әл-Фашир қаласын астана етіп, Курдуфанды бақылау үшін Фунджпен күресті. Сұлтандықтар құл саудасын монополия ретінде жүргізді. Олар саудагерлерден салық алып, Египетке жіберілген құлдардан экспорттық баж салығы алып, Дарфурға әкелінген құлдардың үлесін өзіне қосты. Кейбір үй құлдары сұлтан сарайларында жоғары лауазымдарға көтерілді, ал олардың билігі XVIII ғасырдың соңында фур шенеуніктердің дәстүрлі тобы арасында наразылық тудырды. Құлдар мен дәстүрлі элита арасындағы бәсекелестік келесі ғасыр бойы үнемі тәртіпсіздіктерге себеп болды.