Кіріспе

Кальций карбонат шөгінді бөлшектері сақталмайтын мұхиттардың тереңдігі

Карбонатпен өтемақы тереңдігі (CCD) – мұхиттарда кальций карбонаттарының түсу жылдамдығы олардың еріу жылдамдығымен тең болатын тереңдік. Яғни, еріу процесі түсуді «өтемақылайды». CCD-ден төмен еріу жылдамдығы жоғарылайды, сондықтан карбонат бөлшектері ериді және жануарлардың карбонат қабықшалары (текшелері) сақталмайды. Карбонат бөлшектері теңіз түбі осы тереңдіктен төмен жатқан жерлерде шөгінді түзе алмайды. Кальцит – осы карбонаттардың ең аз еритін түрі, сондықтан CCD әдетте кальцит үшін өтемақы тереңдігі болып табылады. Арагонит өтемақы тереңдігі (ACD) – арагониттік карбонаттар үшін өтемақы тереңдігі. Арагонит кальцитке қарағанда оңай ериді, сондықтан арагонит өтемақы тереңдігі, әдетте, кальцит өтемақы тереңдігінен және CCD-ден шамалы төмен болады.

Шолу

Диаграммада көрсетілгендей, биогендік кальций карбонаты (CaCO3) қабықшалары мұхиттардың фототикалық аймағында (жасыл шеңберлер) түзіледі. Өлгеннен кейін, беттік қабаттарда ерімей қалған қабықшалар, сазды материалдармен бірге төмен түседі. Теңіз суында температура, қысым және тереңдік әсерінен еріту шекарасы пайда болады, ол қанығу горизонты деп аталады. Бұл горизонттан жоғары сулар қаныққан, сондықтан CaCO3 қабықшалары жақсы сақталады. Одан төменде сулар қанықпаған, себебі тереңдікпен ерігіштік артады және органикалық заттардың шіруінен CO2 бөлінеді, нәтижесінде CaCO3 еріп кетеді. Қалдықтардың шөгу жылдамдығы жоғары (көлемді, ақшыл жебелер), сондықтан еріу процесі негізінен шөгінді бетінде жүзеге асады. Карбонаттық компенсация тереңдігінде, еріту жылдамдығы жоғарыдан келіп түсетін CaCO3 мөлшеріне тең болады. Тұрақты жағдайда бұл тереңдік, CCD, қар шебіне ұқсас (карбонатқа кедей шөгінділердің алғаш рет пайда болатын тереңдік). Лизоклин – қанығу және карбонаттық компенсация тереңдіктері арасындағы тереңдік интервалы.

CCD-нің құнының өзгеруі

КДҚ-ның нақты мәні кальций карбонатының ерігіштігіне байланысты, ол температура, қысым және судың химиялық құрамымен анықталады. Кальций карбонаты төмен температурада және жоғары қысымда жақсы ериді. Егер судағы еріген көмірқышқыл газының концентрациясы жоғары болса, ол да жақсы ериді. Жоғарыда келтірілген химиялық теңдеуге реагент қосу Ле Шателье принципі бойынша тепе-теңдікті оңға қарай жылжытады, нәтижесінде Ca2+ және HCO3− көбірек түзіледі, ал реагенттер мен кальций карбонатының мөлшері азаяды. Қазіргі уақытта Тынық мұхитындағы КДҚ шамамен 4200–4500 метрді құрайды, бірақ экваторлық ағыстар аймағында ол шамамен 5000 метрге жетеді. Уақытылы және тропикалық Атлант мұхитында КДҚ шамамен 5000 метр тереңдікте орналасқан. Үнді мұхитындағы КДҚ Атлант және Тынық мұхиттары арасындағы мән, шамамен 4300 метрді құрайды. КДҚ тереңдігінің өзгеруіне басты себеп – судың төменгі қабаттарының беттік сумен байланысқа келген уақыты, яғни су массасының "жасы". Термохалиндік айналым осы бассейндердегі судың жасын анықтайды. Беттік судан терең суға түсетін органикалық материалдар, мысалы, копеподтардың фекальды түйіршіктері, терең су массаларының қартаюымен бірге еріген көмірқышқыл газының жиналуына себеп болады. Ең көне су массаларында көмірқышқыл газының концентрациясы ең жоғары болады, сондықтан КДҚ ең шалқақ болады. Солтүстік Атлант мұхиты мен Оңтүстік мұхиттың төмен қарай ағысы бар аймақтарын қоспағанда, КДҚ жоғары ендіктерде салыстырмалы түрде жай. Бұл төмен қарай ағыс терең мұхитқа көмірқышқыл газының концентрациясы төмен жас беттік суды жеткізеді, соның салдарынан КДҚ төмендейді. Геологиялық өткенде КДҚ тереңдігі айтарлықтай өзгерген. Кредиттен Эоценге дейінгі кезеңде КДҚ бүгінгіге қарағанда әлдеқайда жақын болды, себебі осы кезеңдегі қарқынды вулканизм атмосферадағы көмірқышқыл газының концентрациясын жоғарылатты. Көмірқышқыл газының жоғары концентрациясы мұхит үстіндегі оның жартылай қысымын арттырды. Атмосфералық қысымның артуы мұхиттың аралас беттік қабатында еріген көмірқышқыл газының мөлшерін көбейтті. Бұл әсер осы кезеңде терең мұхиттардың температурасының жоғары болуымен біршама теңселді. Эоценнің соңында жылыжайдан мұзды дәуірге өту КДҚ-ның тереңдеуімен бірге жүрді. Джон Мюррей кальций карбонатының еріуін зерттеді, тәжірибелер жүргізді және мұхиттардағы карбонат өтемақысының тереңдігін алғаш рет анықтады.

Климаттың өзгеруінің әсері

Атмосферадағы жанар майларды жағудан пайда болатын көмірқышқыл газы концентрациясының артуы КДК-ның (карбонаттық компенсация тереңдігінің) көтерілуіне әкелуде, алдымен төмен қарайтын аймақтар зардап шегуде. Атмосферадағы көмірқышқыл газы концентрациясының артуынан туындайтын мұхиттың қышқылдануы осы еріуді күшейтеді және ондағаннан жүздеген жылдар ішінде карбонаттық компенсация тереңдігін азайтады.

Седименттік шламы

Карбонаттық өтелу тереңдігінен жоғары теңіз түбінде ең көп кездесетін шөгінді – кальцийлі шөгінді, ал карбонаттық өтелу тереңдігінен төмен теңіз түбінде ең көп кездесетін шөгінді – кремнийлі шөгінді. Кальцийлі шөгінді көбінесе ризариялардан, ал кремнийлі шөгінді көбінесе радиоляриялар мен диатомдардан тұрады.