Кіріспе

Желдің теңізге қарай суды айдауы нәтижесінде терең судың жоғары көтерілуі. Көтерілу – бұл мұхит суының тығыз, салқын және әдетте қоректік заттарға бай судың желдің әсерінен тереңден мұхит бетіне қарай қозғалуымен байланысты океанографиялық құбылыс. Ол жылы және көбінесе қоректік заттардан тозған беттік судың орнын басады. Қоректік заттарға бай көтерілген су фитопланктон сияқты біріншілік өндірушілердің өсуін және көбеюін күшейтеді. Фитопланктонның биомассасы және сол аймақтардағы салқын судың болуы, теңіз бетінің салқын температурасы (SST) және хлорофилл a-ның жоғары концентрациясы арқылы көтерілу аймақтарын анықтауға мүмкіндік береді. Көтерілу аймақтарындағы қоректік заттардың артуы біріншілік өндірістің жоғары деңгейіне және осылайша балық шаруашылығы өндірісіне әкеледі. Жалпы әлемдік теңіз балық аулауының шамамен 25%-ы бес көтерілу аймағынан түседі, олар мұхиттың барлық ауданының тек 5%-ын құрайды. Жағалау ағындары немесе ашық мұхиттың айырылуынан туындаған көтерілулер қоректік заттарға бай суларға және әлемдік балық шаруашылығының өнімділігіне ең көп әсер етеді.

Басқа дереккөздер

Жергілікті және үзіліс-үзіліс көтерілістер теңізден тыс аралдар, тізбек таулар немесе теңіз төбелерінің әсерінен терең су ағымдарын бұрып, әдетте өнімділігі төмен мұхит аймақтарында қоректік заттарға толы аймақтарды құрайды. Мысалдарға Галапагос аралдары мен Сейшель аралдары маңындағы көтерілістер жатады, онда ірі пелагикалық балық шаруашылығы дамыған. Жасанды көтеріліс мұхит толқындарының немесе мұхиттың жылу энергиясын түрлендіру энергиясын пайдаланып суды бетке айдайтын құрылғылар арқылы жасалады. Мұхит жел турбиналары да көтерілістер тудыруы мүмкін. Мұхит толқындарымен жұмыс жасайтын құрылғылар планктон гүлдеуін қоздырады.

Вариациялар

Үстіне қарай ағын қарқындылығы желдің күшіне және маусымдық өзгерулерге, сондай-ақ судың тік құрылымына, теңіз түбінің бедеріне және ағындардың тұрақсыздығына байланысты. Кейбір аймақтарда үстіне қарай ағын маусымдық құбылыс болып табылады, ол жағалау суларындағы көктемгі гүлденулерге ұқсас өнімділіктің мерзімдік артуына әкеледі. Жел тудырған үстіне қарай ағын, құрлықтағы жылы, жеңіл ауа мен теңіздегі салқын, тығыз ауа арасындағы температуралық айырмашылықтардың нәтижесінде пайда болады. Орташа ендіктерде температураның контрасты маусымға қарай күрт өзгереді, көктем мен жаз айларында күшті үстіне қарай ағын кезеңдерін, ал қыста әлсіз немесе мүлдем ағын болмайтын кезеңдерді құрайды. Мысалы, Орегон жағалауында алты айлық үстіне қарай ағын маусымында төрт немесе бес күшті ағын оқиғасы, ағынның аз немесе толығымен тоқтаған кезеңдермен алмасады. Керісінше, тропикалық ендіктерде температураның тұрақты айырмашылығы бар, бұл жыл бойы тұрақты үстіне қарай ағынға себеп болады. Мысалы, Перудегі үстіне қарай ағын жылдың көп бөлігінде жүреді, нәтижесінде сардина мен анчоустардың әлемдегі ең ірі теңіз балық аулау өнімдерінің бірі пайда болады.

Климатқа әсер ету

Жағалаудағы судың көтерілуі әсер ететін аймақтың жергілікті климатына маңызды әсер етеді. Егер мұхит ағыны бұрыннан суық болса, бұл әсер күшейеді. Салқын, қоректік заттарға толы су жоғары көтерілгенде және теңіз бетінің температурасы төмендегенде, оның үстіндегі ауа да салқындайды және конденсацияланып, теңіз тұманы мен қабатты бұлттарды құрайды. Бұл сондай-ақ жоғарырақ биіктіктегі бұлттардың, жаңбырдың және найзағайдың пайда болуын шектейді, нәтижесінде жаңбыр мұхит үстінде жауады, ал құрлық құрғақ болып қалады. Жыл бойы су көтеріліп тұратын жүйелерде (Оңтүстік Африка мен Оңтүстік Американың батыс жағалаулары сияқты) температура әдетте салқын және жауын-шашын аз болады. Маусымдық су көтеріліс жүйелері көбінесе маусымдық су төмен түсетін жүйелермен (АҚШ-тың батыс жағалаулары мен Иберия түбегі сияқты) үйлеседі, нәтижесінде орташадан салқын, құрғақ жаз және орташадан жұмсақ, ылғалды қыс мезгілі болады. Тұрақты су көтеріліс орындарында әдетте жартылай шөлді/шөлді климат болады, ал маусымдық су көтеріліс орындарында көбінесе Жерорта теңізі/жартылай шөлді климат болады, кейде мұхиттық климатқа да ие болады. Күшті су көтеріліс режиміне ұшыраған әлемдік қалалардың мысалдары: Сан-Франциско, Антофагаста, Синес, Эссауира, Уолвис-Бей және тағы да басқалары.