Кіріспе

Күн сәулесінің 1%-дан аз мөлшеріне жететін көлдің немесе мұхиттың бөлігі.

Афотикалық аймақ (афотикалық грек тіліндегі ἀ + φῶς префиксінен – "жарықсыз" деген мағынада) – күн сәулесінің аз немесе мүлдем жоқ болатын көлдің немесе мұхиттың бөлігі. Бұл аймақта күн сәулесінің 1 пайызынан кем түседі. Афотикалық аймақтың үстінде фотикалық аймақ орналасқан, ол эуфотикалық және дисфотикалық аймақтардан тұрады. Эуфотикалық аймақ – судың қабаты, онда таза фотосинтез процесі жүзеге асуға жеткілікті жарық бар. Дисфотикалық аймақ, сондай-ақ "көлеңкелі аймақ" деп те аталады, мұнда жыртқыштар көруі үшін жеткілікті жарық бар, бірақ фотосинтез жылдамдығы тыныс алу жылдамдығынан асып түсуі үшін жарық жеткіліксіз. Күн сәулесінің бір пайызынан кем түсетін тереңдіктен афотикалық аймақ басталады. Мұхиттың биомассасының көп бөлігі фотикалық аймақта тіршілік етеді, бірақ мұхит суының басым бөлігі афотикалық аймақта жатыр. Бұл аймақта биолюминесценция күн сәулесінен гөрі көп кездеседі. Бұл аймақтағы азық-түліктің көп бөлігі – жоғары жатқан сулардан көлдің немесе мұхиттың түбіне шөгіп қалған өлі организмдерден құралады. Афотикалық аймақтың тереңдігіне тұмандылық және жыл мезгілі сияқты факторлар әсер ете алады. Афотикалық аймақ фотикалық аймақтың астында орналасқан, яғни көлдің немесе мұхиттың күн сәулесінің тікелей әсеріне ұшырайтын бөлігі.

Қара мұхит

Мұхитта афотикалық аймақты кейде қараңғы мұхит деп атайды. Афотикалық аймақтың басталу тереңдігі қалай анықталғанына байланысты, шамамен 200 метрден басталып, мұхит түбіне дейін созылады. Мұхиттың көп бөлігі афотикалық, теңіздің орташа тереңдігі 3688 метр, ал теңіздің ең терең бөлігі – Мариана жеңісіндегі Челленджер тереңдігі шамамен 10929 метрге жетеді. Афотикалық аймақтың басталу тереңдігі көптеген факторларға байланысты. Мөлдір, тропикалық суларда күн сәулесі тереңірек еніп, афотикалық аймақ тереңде басталады. Полюстер маңында күн сәулесінің бұрышы тік болмағандықтан, ол тереңге енбейді, сондықтан афотикалық аймақ бетке жақын орналасады. Су тұманды болса, ондағы бөлшектер жарықтың өтуіне кедергі келтіріп, афотикалық аймақты бетке жақын орналастырады. Температура шамамен 2-ден 4 градусқа дейін өзгеруі мүмкін.

Афотикалық аймақ мезопелагиялық, батиальдық, аббисальдық және хадальдық аймақтарға бөлінеді. Мезопелагиялық аймақ 200 метрден 1000 метрге дейін созылады. Батиальдық аймақ 1000 метрден 4000 метрге дейін созылады. Аббисальдық аймақ 4000 метрден 6000 метрге немесе одан да тереңге дейін созылады, дереккөздерге байланысты. Хадальдық аймақ – ең терең жерлер, аббисальдық аймақтан да терең. Мезопелагиялық аймақта шағын мөлшерде сәуле болады, бірақ мезопелагиялық аймақтан төмендегі тіршілік иелері толық қараңғыда өмір сүре алады.

Афотикалық аймақтағы тіршілік

Афотикалық аймақта фотосинтез жүрмейді, бірақ онда фитопланктонның көп болуы жиі кездеседі. Судың салқындауынан болатын конвекциялық араласу афотикалық аймақта фитопланктон концентрациясын арттырады және конвекциялық араласу кезінде еуфотикалық аймақтағы біріншілік өндірістің дұрыс бағаланбауына себеп болуы мүмкін. Бұл қараңғы су кеңістігінде шұбар балық, алып кальмар, шақылдақ балық және вампир кальмары сияқты ерекше жаратылыстар мекендейді. Афотикалық аймақтағы кейбір тіршілік күн сәулесіне мүлдем тәуелді емес. Метан шығатын жерлердегі бентостық қоғамдастықтар энергияны басқа микроорганизмдерге жеткізу үшін метанды тотықтыратын микроорганизмдерге сенеді. Кейбір сирек жағдайларда бактериялар сульфидтер мен метан сияқты химиялық энергия көздерін пайдаланады. Афотикалық аймақтағы көптеген жануарлар биолюминесцентті, яғни өздерінен жарық шығарады. Биолюминесценцияны бағытталған қозғалыс үшін де, кішкентай жануарларды аузына тарту үшін де қолдануға болады. Бұған шақылдақ балық жақсы мысал, ол басынан өсіп шыққан ерекше мүшесі арқылы аузының алдына жарық шығаратын әмілдемесін ұсынады, ол бағытталған қозғалысқа көмектеседі және кішкентай жануарларға жем ретінде қызмет етеді. Кейбір жануарлар азық іздеу үшін фототикалық және афотикалық аймақтар арасында жүре алады. Мысалы, кашалот және оңтүстік піл тұмсығы кейде су қысымы денелерін қысып тастағанына қарамастан афотикалық аймақта аулайды, бірақ бұл өлімге әкелмейді.

Афотикалық аймақтардың көшірілуі

Күн батқаннан кейін миллиондаған организмдер тереңдіктен жоғары көтеріліп, жылы эпипелагикалық аймақта қалқып жүзетін микроорганизмдермен қоректенеді. Көптеген копеподтар мен омыртқасыздардың дернәсілдері фитопланктонды жеу үшін беткей суларға шығады, бұл кальмар, балта балық және шам балық сияқты көптеген хищниктерді өздеріне тартады. Көптеген биолюминесцентті жануарлардың көші-қоны көзбен көрінеді. Бұл түнгі тік көші-қон планетамыздағы жануарлар саны бойынша ең ірі көші-қон болып табылады.