Кіріспе
Бентос – теңіз, өзен, көл немесе ағынның түбінде, оның ішінде немесе жанында тіршілік ететін организмдер қауымдастығы. Бұл қауым теңіздік немесе тұщы судағы шөгінді ортада, жағалау бойындағы тасқын бассейндерінен бастап континенттік шельфке дейін, содан кейін терең тереңдікке дейін өмір сүреді. Терең су қысымына бейімделген көптеген организмдер су қабатының жоғарғы бөлігінде тіршілік ете алмайды. Қысымның айырмашылығы өте маңызды болуы мүмкін (судың әр 10 метріне шамамен бір атмосфера). Жарық терең мұхит суына жетер алмай сіңіріледі, сондықтан терең су экожүйелерінің энергия көзі көбінесе су қабатының жоғары бөлігінен төмен қарай қозғалған органикалық заттар болып табылады. Бұл өлі және шіритін заттар бентостық тағам тізбегін қамтамасыз етеді; бентостық аймақтағы көптеген организмдер – қоқыс жегіштер немесе детрит жегіштер. "Бентос" термині Геккельдің 1891 жылы қолданған грек сөзі βένθος – "теңіздің тереңдігі" деген мағынаны білдіреді. Бентос тұщы су биологиясында көлдер, өзендер және ағындар сияқты тұщы су қоймаларының түбіндегі организмдерді көрсету үшін қолданылады. Сондай-ақ, артық синоним – Бентон.
Benthos , also known as benthon, is the community of organisms that live on, in, or near the bottom of a sea, river, lake, or stream, also known as the benthic zone. This community lives in or near marine or freshwater sedimentary environments, from tidal pools along the foreshore, out to the continental shelf, and then down to the abyssal depths. Many organisms adapted to deep water pressure cannot survive in the upper parts of the water column. The pressure difference can be very significant (approximately one atmosphere for every 10 metres of water depth). Because light is absorbed before it can reach deep ocean water, the energy source for deep benthic ecosystems is often organic matter from higher up in the water column that drifts down to the depths. This dead and decaying matter sustains the benthic food chain; most organisms in the benthic zone are scavengers or detritivores. The term benthos, coined by Haeckel in 1891, comes from the Greek noun βένθος 'depth of the sea'. Benthos is used in freshwater biology to refer to organisms at the bottom of freshwater bodies of water, such as lakes, rivers, and streams. There is also a redundant synonym, Benton.
Шолу
Қалыптылығы жағынан ерекшелігі жоқ пелагикалық аймақпен салыстырғанда, бентологиялық аймақ физикалық тұрғыдан әртүрлі мекендеу орындарын ұсынады. Жарық пен жылу мөлшері, судың тереңдігі және таяз су аймағындағы суға бату деңгейі айтарлықтай өзгеше. Теңіз түбіндегі шөгінділердің түрлері де кең ауқымды. Жер қазғыш жануарлар жұмсақ, бос шөгінділерде, мысалы, лай, саз және құмда қорғаныш пен тағам іздей алады. Ұрықшалар мен балыққұйрықтар сияқты жабысатын түрлер қатты, тасты беттерге берік жабысады. Олар ересек күйлерінде бір орында қалып, жылдам қозғалатын жануарлар паналап алатын ойыстар мен жарықтар жасауға қабілетті. Бентологиялық мекендеу орындарының осы үлкен әртүрлілігі бентологиялық түрлердің жоғары әртүрлілігіне алып келді. Бентологиялық жануарлар түрлерінің саны бір миллионнан аспайды. Бұл пелагикалық жануарлар түрлерінің санын (шамамен 5000 ірі зоопланктон түрі, 22000 пелагикалық балық түрі және 110 теңіз сүтқоректісі) едәуір басып өтеді.
Макробентос
Макробентос, ежелгі грек тілінен алынған "макрос" сөзі "ұзын" деген мағынаны білдіреді, бұл 1 мм-ден үлкен, қалыңдықпен көруге болатын, ірі түптік организмдерді қамтиды. Мысалдарға полихета құрттары, екі жақтаулылар, теңіз жұлдыздары, теңіз анемондары, кораллдар, губкалар, теңіз шыбықтары, турбеллариялар және крабтар, лобстерлер, кумацеялар сияқты ірі қабықшалылар жатады.
Мейобентос
Мейобентос, ежелгі грек тіліндегі meîon сөзінен ("кішірек" мағынасында) алынған, шамамен 1 мм-ден кіші, бірақ 0,1 мм-ден үлкен шағын бентостық организмдерді қамтиды. Мысалға, нематодалар, фораминиферлер, тардиградтар, гастротрихтер және копеподтар, остракодтар сияқты кішкентай шағын қаңқалылар жатады.
Микробентос
Микробентос – грекше mikrós – "кішкентай" деген сөзден алынған. Микробентос – шамамен 0,1 мм-ден кіші микроскопиялық бентостық организмдерді қамтиды. Мысалдар: бактериялар, диатомдар, кірпікшелер, амебалар, қамшылылар. Теңіз микробентосы – мұхиттың бентостық аймағында тіршілік ететін микроорганизмдер, теңіз түбінде немесе оның маңында, немесе теңіз түбінің шөгінділерінде немесе олардың ішінде тіршілік етеді. "Бентос" сөзі грек тілінен аударғанда "теңіздің тереңдігі" деген мағынаны білдіреді. Микробентос континенттік шельфтердің теңіз түбінде немесе оның айналасында, сондай-ақ терең суларда, теңіз түбінің шөгінділерінде немесе олардың үстінде кеңінен таралған. Жасыл суларда теңіз шөптері, коралл рифтері және ламинария ормандары ерекше бай мекендеу ортасын ұсынады. Жарық аймақтарында фотосинтездік организмдер ретінде бентостық диатомдар басым. Таяды-кетеді аймақтарда өзгермелі толқындар микробентостың мүмкіндіктерін күшті бақылайды. Форминифералар да, диатомдар да планктондық және бентостық формаларға ие, яғни олар су қабатында қалқып жүре алады немесе мұхит түбіндегі шөгіндіде тіршілік ете алады. Қай жағдайда болсын, олардың қабықтары өлгеннен кейін теңіз түбіне түседі. Бұл қабықшалар климатты болжау үшін кеңінен қолданылады. Қабықшалардың химиялық құрамы қалыптасқан кездегі мұхиттың химиялық құрамымен тікелей байланысты. Өткен су температурасын қабықшадағы тұрақты оттегі изотоптарының арақатынасынан да анықтауға болады, себебі жеңіл изотоптар жылы суда оңайрақ буланып, ал ауыр изотоптар қабықшада қалады. Форминифералар мен диатомдардың көптігінен де өткен климат туралы ақпарат алуға болады, өйткені олар жылы суда көбірек кездеседі. 66 миллион жыл бұрын динозаврларды қырған күрт жойылу оқиғасы басқа жануарлар мен өсімдік түрлерінің үштен екі бөлігін де жойды. Алайда, терең теңіздің бентостық форминифералары одан кейін гүлденді. 2020 жылы зерттеушілер осы бентостық форминифералардың мыңдаған үлгілерінің химиялық құрамын зерттегенін және олардың нәтижелерін пайдаланып Жердің ең толық климаттық жазбасын жасағанын хабарлады. Кейбір эндолиттердің өмір сүру мерзімі өте ұзақ. 2013 жылы зерттеушілер мұхит түбінде миллиондаған жылдар бұрын пайда болған эндолиттердің бар екенін дәлелдеді, олардың бір буынға өту мерзімі 10 000 жылды құрайды. Олар баяу метаболизм жасайды және ұйықтамайды. Сібірде табылған кейбір актиномицеттердің жасы жарты миллион жылға жетеді деп есептеледі.
Зообентос
Зообентос, ежелгі грек тілінен алынған "zôion" сөзі ("жануар" деген мағынада), бентосқа жататын жануарлар.
Фитобентос
Фитобентос, ежелгі грек тіліндегі "футон" сөзінен ("өсімдік" мағынасында), бентосқа жататын өсімдіктер, көбінесе бентостық диатомдар және макробалдырлар (теңіз балдырлары).
Эндобентоздар
Эндобентос (немесе эндобентоздық), ежелгі грек тілінен алынған "эндон" префиксі ("ішкі, ішкі" мағынасында), шөгіндіге көміліп немесе қазба жасап тіршілік етеді, көбінесе оттегіге толы жоғарғы қабатында, мысалы, теңіз қаламшасы немесе құм доллары.
Эпибентос
Эпибентос (немесе эпибентоздық), ежелгі грек тіліндегі epí сөзінен – «үстінде» деген мағынада алынған, шөгінділердің үстінде тіршілік етеді, мысалы, теңіз қияны немесе теңіз бұршағы сияқты қозғалады. Басқа эпифиттерден өзгеше.
Гипербентоз
Гипербентос (немесе гипербентик), ежелгі грекше hupér сөзінен алынған 'үстінде' деген префиксі, шөгіндінің үстінде тіршілік етеді, мысалы, тас балық.
Тамақ көзі
Бентостың негізгі тағамдық көздері - балдырлар және құрлықтан ағып келетін органикалық заттар. Судың тереңдігі, температурасы, тұздылығы және жергілікті төсеніштің түрі бентос түрлеріне әсер етеді. Жағалау суларында және жарық түбіне жететін басқа да жерлерде бенттік фотосинтездейтін диатомдар көбейе алады. Қатты, құмды төсеніште сүнгілер және екі жақтаулылар сияқты сүзіліп жейтін организмдер басым. Полихеттер сияқты шөгіндімен қоректенушілер жұмсақ төсеніште қоныстанады. Аждахабалықтар сияқты балықтар, сондай-ақ теңіз жұлдыздары, бұрғаштар, баспаяқтылар және шаяндар маңызды хищниктер және кәдімгілер болып табылады. Теңіз жұлдыздары, устрицалар, моллюскалар, теңіз қияқбастары, жұлдызшалар және теңіз анемоналары сияқты бентостық организмдер Калифорниялық қойбас сияқты балықтар мен адамдар үшін маңызды тағамдық көз болып табылады.
Биоиндикатор ретінде бентос
Бентостық макро омыртқасыздар су экожүйелерінде маңызды рөл атқарады. Бұл организмдер су ортасындағы су ластағыштарының болуын, концентрациясын және әсерін көрсету үшін қолданылуы мүмкін. Судың кейбір ластағыштары – қоректік заттар, жер бетінен ағып келетін химиялық заттар және металдар – көптеген бентос түрлері мекендейтін өзендердің түбіндегі шөгінділерге жиналады. Бентос ластануға өте сезімтал, сондықтан ластағыш заттардың жоғары концентрациясына жақын болуы оларды судың ластануын зерттеу үшін өте қолайлы етеді. Бентосты судың ластануын биоиндикатор ретінде экологиялық популяцияны бағалау немесе биомаркерлерді талдау арқылы пайдалануға болады. Экологиялық бағалауда судың ластану деңгейінің салыстырмалы мәнін анықтауға болады. Судағы макро омыртқасыздардың саны мен түрлердің әртүрлілігін бақылау ластану деңгейін көрсетеді. Қатты ластанған суларда организмдердің саны азаяды және тек ластануға төзімді түрлер ғана кездеседі. Биомаркерлік бағалауда судағы белгілі бір ластағыштардың мөлшері және олардың тікелей әсері туралы сандық деректер жинауға болады. Макро омыртқасыздардың ішкі тіндерінің биохимиялық реакциясын зертханада жан-жақты зерттеуге болады. Химиялық заттардың концентрациясы көптеген өзгерістерге әкелуі мүмкін, соның ішінде тамақтану мінез-құлқының өзгеруі, қабыну және генетикалық зақымдану, бұл әсерлер өзен ортасынан тыс жерде анықталуы мүмкін. Биомаркерлік талдау судың ластануының жағымсыз әсерін азайту үшін маңызды, өйткені ол судың ластануын бентос популяцияларына айқын экологиялық әсер тигізер алдында анықтауға мүмкіндік береді.
Көміртегі өңдеу
Күн сәулесімен жарықтанған мұхиттың беткі қабатында пайда болатын және шөгінділерге жеткізілетін органикалық заттар организмдер тарапынан тұтынуға немесе көмілуге ұшырайды. Органикалық заттар организмдердің биомассасын синтездеу үшін қолданылады немесе көмірқышқыл газы мен қоректік заттарға ыдырайды. Ұзақ мерзімді кезеңде немесе тепе-теңдік күйде, яғни, бентостық организмдердің биомассасы өзгермейтін жағдайда, бентостық қоғамдастық органикалық затты метаболиттерге немесе геосфераға (көмуге) бағыттайтын қара жәшік ретінде қарастырылуы мүмкін.