Кіріспе

Билишт – Албанияның оңтүстік-шығысындағы Корче облысының қаласы және бұрынғы муниципалитет. 2015 жылғы жергілікті басқару реформасы кезінде ол Деволл муниципалитетінің құрамына еніп, оның орталығы болды. Бұрын Деволл ауданының орталығы болған. 2011 жылғы халық санауы бойынша халқы 6 250 адамды құрады. Қала Грекиямен шекарадағы Капштицеден 9 км қашықтықта орналасқан. Шекараның ар жағындағы ең жақын грек ауылы – Флорина аймақтық бөлімшесіндегі Кристаллопиги. Билишт теңіз деңгейінен 890 метр биіктікте жатыр.

Климат

Билишт климаты Жерорта теңізіне тән, бірақ континенталды әсері айқын. Теңіз деңгейінің биіктігі (930 м) және теңізден алыс орналасуы Билишттегі жазды жылы әрі сергінек, қысты суық және қарлы етеді, сондай-ақ күріштің жаңарған түсімін де қамтиды. Жылдық орташа температура 9,9 градусқа тең. Жылдың ең ыстық айы – шілде, орташа температурасы 19,5 градус. Түндегі ең жоғары және ең төменгі температуралар 14 градус пен 26,6 градус аралығында. Ең суық ай – қаңтар, орташа температурасы 0,2 градус. Түндегі орташа температура 3,6 градусқа, күндізгісі 4,1 градусқа жетеді. Абсолюттік максимум 1988 жылғы шілдеде (39 градус) тіркелсе, абсолюттік минимум 2012 жылғы қаңтарда (-20 градус) болды. Жылдық температура амплитудасы 19,3 градусқа жетеді. Билишттегі жауын-шашын мөлшері Албанияның басқа қалаларына қарағанда аз, себебі бұл аймақтың айналасындағы қуатты континенталды және таулы жоталардың салдарынан. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 780 мм. Жауын-шашынның ең көп мөлшері көктем және күз айларында байқалады: қарашада (100 мм) және қазанда (89 мм). Жауын-шашынның басым бөлігі мамыр айында түседі, онда орташа есеп бойынша 15 күн жауын шашын және 16 күн құрғақ болады. Ең құрғақ айлар – тамыз (39 мм) және шілде (40 мм). Тамыз айында ең көп құрғақ күндер тіркеледі, орташа есеп бойынша 23 құрғақ күн және 8 жауын-шашын күні. Күздің екінші жартысында қар жауа бастайды, ол сәуір айына дейін жалғасады. Қыс айларында қардың көп бөлігі түседі, әсіресе қаңтарда (орташа есеп бойынша 4 күн) және ақпанда (орташа есеп бойынша 5 күн). Көктем айларында да қар жаууы мүмкін. Билиштте аяз жылдың 8 айында байқалады, ең көп аяз күні қаңтарда (19 күн), ал ең аз аяз күні мамырда (0,1 күн) және қазанда (1,3 күн). Билишттегі жел негізінен батыстан және солтүстіктен соғады. Желдің жылдамдығы ең жоғары ақпан және наурыз айларында (9 км/сағ), ал ең төменгі жылдамдығы тамыз айында (6 км/сағ) байқалады. Желдің ең күшті күні наурыз айында, орташа жел жылдамдығы 15 күн бойы 5 км/сағ құрайды, ал ең тыныш ай – қазан, онда желдің орташа жылдамдығы 7 күн бойы 5 км/сағ болады. Күннің шуақты күндері мен күн батуы: Ең көп күн сәулесі тамыз айында, орташа есеп бойынша 13 күн шуақты, 17 күн бұлтты немесе жартылай бұлтты болады. Ал ең бұлтты ай – мамыр, онда орташа есеп бойынша 25 күн бұлтты немесе жартылай бұлтты, ал 6 күн шуақты болады.

Тарих

Білішт қаласының жанында ерте темір дәуірінен қалған бекінілген орналасқан жер бар. Билишт (Билишт) суфилық Халвети тәріқаты үшін маңызды орталыққа айналды және қалада Охридтегі теккеге тәуелді екі-үш текке болды. Ұлы Шығыс дағдарысы кезінде Сан-Стефано шарты Білішт сияқты албандық аймақтарды болгар мемлекетінің құрамына енгізуге жақындатты. Бірақ, көп ұзамай Берлин шартымен бұл жоба тоқтатылып, қала мен айналасы Осман империясының құрамында қалды. Осман империясының соңғы кезеңінде Билишт нахиясы (кіші аудан) 150-200 адамнан тұратын албан және аромандық отрядтарының революциялық қызметінің орталығы болды. ХХ ғасырдың басына дейін Билишт айналасындағы ауылдық жерлерден халық ағынына ұшырады, себебі ол қолөнершілік және сауда орталығы болды, сондай-ақ маңызды көлік жолдарында орналасқан еді. Балқан соғыстарынан (1912-1913) кейін Билишт Албанияның құрамына кірді. Грек шекарасының жанындағы мұсылман албандық ауылдар Билиштті өздерінің сауда орталығы ретінде пайдаланды, олардың тұрғындары грек-түрік халықтарының алмасуы кезінде (1923) Түркияға жіберілгенге дейін, ал айналасындағы мұсылман ауылдық халқының бір бөлігі Австралияға эмиграциялады. Билишт сонымен қатар Билишт ауданының орталығы болды. Албан коммунистік үкіметі Билишт аймағында көптеген бекіністер салды. Коммунистік Албаниядан кейінгі кезеңде қалаға басқа аймақтардан келген адамдар көшіп келді, себебі олардың туысқандары бұл жерде тұрды. Билиштте жаңа дүкендер ашылды және бұл аймақтағы инвестицияларды тартқан қалалардың бірі болды. Билишттегі коммунистік дәуірдегі ескі бекіністер кафелер мен басқа да мақсаттарға бейімделді. 2010 жылдардың соңында салынған Транс-Адриатикалық газ құбыры (TAP) Әзірбайжан газын Еуропаға жеткізу үшін Билишт арқылы өтеді.

Демография

Осман географы Хаджи Халфа (1609–1657) 17 ғасырдың ортасында Билишт нахиясында (кіші ауданында) албан және болгар халқының аралас қоныстанғанын, ал жергілікті аласапырандықтар мен тұрғындардың ислам дініне өтуі салдарынан христиандық элемент азайып бара жатқанын жазған. 1980 жылдары халық саны 5600 адамды құрады. Коммунистік үкіметтен кейінгі Албанияда Билиштте мұсылмандар мен православие христиандары бірге тұрады. Верник ауылынан басқа, Деволл аймағының барлық елді мекендерінде, Билиштті қоса алғанда, албан тілінде сөйлейтін халық қоныстанған. Қаланың тарихында 17 ғасырда Билиштке көшіп келген рома халқының қауымы да бар. 2010 жылдардың соңында Билишт халқының көп бөлігі Бекташи тәртібінің мұсылмандарынан тұрады.

Білім

1881-1882 жылдары Билиште Осман орта мектебі (рүштиye) ашылды. 1888 жылы Билиште грек тіліндегі мектеп қызмет етіп тұрды, ал 1912-1914 жылдар аралығында грек білімі әлі де сақталды. Албанияның ресми грек азшылық аймағынан тыс орналасқан, посткоммунистік Билишт қаласында грек тілі мен мәдениетін үйрету орталығы бар. Қазіргі Билиште екі албан бастауыш мектебі бар: 15 мұғалімі бар "Митеза Сала" және 10 мұғалімі бар "Дритеро Аголли". Билиште "Фуат Бабани" аталған албан бастауыш мектебі бар, ол 800-ге дейін оқушыны қабылдайды.

Басқару

Деволл муниципалитетінің 17 мүшеден тұратын муниципалдық кеңесі Билишт қаласында орналасқан. 2011 жылғы Албанияның жергілікті сайлауларында македондық азшылығы муниципалдық кеңеске бір кеңесшіні сайлауға қол жеткізді. 1990 жылдардың басында Албаниядағы грек саяси партиясы «Омония» Билишттен жергілікті кандидатты сайлауға ұсынған, бірақ зорлық-зомбылықпен қорқыту салдарынан ол кандидатты қайтарып алды.

Танымал мәдениет

Билишт қаласы албандық полифониялық ән «Билишттің шағандары» (Në plepat Bilishtit) оқиғаларының орын алған жері, ол ерлердің батылдығын, құрметін және отбасылық құндылықтарын еске қосады.