Кіріспе

Жанартаудың лава күшпен шығарылатын атылу түрі. Вулканологияда жарылысты атылу – жанартау атылуының ең күшті түрі. 1980 жылғы Сент-Хеленс тауының атылуы осыған керемет мысал. Мұндай атылулар тұтқыр магманың ішінде газдың жеткілікті мөлшерде еріген кезде пайда болады, нәтижесінде лава кенеттен қысым төмендегенде зор күшпен көтеріліп, вулкандық күлге айналады. Кейде лавалық бітеу шыңға дейінгі арнаны жабады, сонда атылулар одан да күшті болады. Жарылысты атылулар атылу барысында секундына бірнеше жүз метр жылдамдықпен атмосфераға көтерілетін тас, шаң, газ және пирокластикалық материалдарды шығара алады. Бұл бұлт кейін құлап, қызып тұрған жанартау материалдарының жылдам қозғалатын пирокластикалық ағынын құруы мүмкін.

Физика

Жарылысқа дейін тұтқыр магма жер бетінің астында суынады. Суығанда, магмадан газ көпіршіктері бөліне бастайды. Магманың тұтқырлығы жоғары болғандықтан, көпіршіктер магманың ішінде қалып қояды. Қысымның төмендеуі салдарынан көбірек газ бөлініп, жарылыс күшімен шығады. Газ секундына жүздеген метр жылдамдықпен жоғары және сыртқа қарай кеңейеді. Жарылыс барысында тізбекті реакция магманың жылдамдығын одан әрі арттырады.

Вулканикалық күл түзілуі

Газдың күшті таралуы магманы шашыратады және ыдыратады, нәтижесінде газ бен магманың эмульсиясы – вулканилік күл пайда болады. Күлдегі газдың кеңеюі салдарынан суынуы магма фрагменттерін салқындатады, көбінесе бұрынғы сұйық көпіршіктердің қабырғаларынан алынған кішкентай шыны сынықтарын құрайды. Ерітілген магмаларда көпіршік қабырғалары шар тәрізді сұйық тамшыларға қайта құрылуға уақыт жетеді. Эмульсиялардың соңғы күйі сұйықтық пен газдың арақатынасына тікелей байланысты. Газы аз магмалар кішкентай қуыстармен толы тау жыныстарына суынып, көпіршікті лаваға айналады. Газы көп магмалар суынып, бір-біріне дерлік жанасқан қуыстармен, судан төмен орташа тығыздыққа ие тау жыныстарын құрайды, осылай кең таралған пемза пайда болады. Ал газдың әсерімен басқа материалдар да үдеп, вулканилік бомбаларға айналуы мүмкін. Бұл бомбалар соншалық энергиямен қозғалады, олардың үлкендері жерге тигенде кратерлер жасауы мүмкін, бұл бүкіл әлемде елеулі қауіптер тудырады.

Басқа механизмдер

Жарылыс жарылысы көбінесе газды бөліну арқылы туындайды, бірақ жарылыс жарылысын тудырудың басқа да тәсілдері бар.

Фреаттық жарылыс

Қысымдағы ыстық су қысымы төмендегенде фреатикалық жарылыс болуы мүмкін. Қысымды түсіру судың қайнау температурасын төмендетеді, сондықтан қысымы түскен кезде су кенеттен қайнап көпіреді. Немесе жер асты сулары кенеттен қызып, бірден буға айналуы да мүмкін. Су буға айналғанда, ол дыбыс жылдамдығынан асып, бастапқы көлемінен 1700 есеге дейін кеңейеді. Бұл қатты тасты қиратып, тас сынықтарын жүздеген метрге дейін шашыратуға жеткілікті. Фреатомагматикалық жарылысқа магмалық материал кіреді, ал фреатикалық жарылыста ол жоқ.

Клатрат гидраттары

Жарылыс криовулканизмінің бір механизмі – криомагманың клатрат гидраттарымен жанасуы. Клатрат гидраттары жылу температураға ұшыраса, оңай ыдырайды. 1982 жылғы мақалада клатрат гидраттарының тұрақсыздануы салдарынан пайда болатын қысымды газдың жылы, көтеріліп келе жатқан магмамен жанасуы бетке жарылыспен жол ашатын, нәтижесінде жарылыс криовулканизміне алып келуі мүмкін екендігі көрсетілген.

Вакуумдағы су буы

Егер жарық мұз денесінің бетіне жетсе және көтеріліп келе жатқан судың бағанасы көптеген мұз денелерінің бетіндегі дерлік вакуумға ұшыраса, ол бірден қайнай бастайды, себебі оның бу қысымы қоршаған қысымнан әлдеқайда жоғары. Бұл ғана емес, судағы барлық ұшқыш заттар да бөлінеді. Осы процестердің үйлесуі тамшылар мен будың пайда болуына әкеледі, олар жарық арқылы көтеріліп, ағын құрайды. Бұл Энцеладтың мұз ағындарының пайда болуына жартылай себеп деп саналады.