Кіріспе
Ассоциативті емес оқыту процесі – психологиядағы ұғым.
the concept in psychology
Сезіктендіру – бұл бір стимулдың қайталама әсер етуі нәтижесінде реакцияның күшейе түсуіне алып келетін ассоциативті емес оқыту процесі. Сезіктендіру көбінесе жауап берудің қайталап әсер ететін стимулдан өзге, стимулдардың толық класына қатысты күшеюімен сипатталады. Мысалы, ауыртпалық сезімді тудыратын стимулдың қайталануы, адамды қатты дауысқа көбірек сезімтал етуі мүмкін.
Тарих
Эрик Кандель сенсибилизацияның нейрондық негіздерін зерттеуге кіріскен алғашқы ғалымдардың бірі болды. Ол 1960 және 1970 жылдары теңіз шұмыршасы (Aplysia) жаңқасын кері тарту рефлексі бойынша тәжірибелер жүргізді. Кандель және оның әріптестері алдымен рефлексті әдетке келтіріп, жануардың сифонына қайта-қайта тию арқылы жауабын әлсіретті. Содан кейін олар сифонға тиюмен бірге құйрыққа зиянды электрлік стимулды қолданды, нәтижесінде жаңқаны кері тарту реакциясы қайтадан пайда болды. Осы сенсибилизациядан кейін, тек сифонға жеңіл тию ғана күшті жаңқаны кері тарту реакциясын тудырды, және бұл сенсибилизация әсері бірнеше күнге дейін сақталды. (Сквайр және Кандель, 1999). 2000 жылы Эрик Кандель нейрондық оқу процестерін зерттегені үшін физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды.
Нейрондық субстраттар
Нейрологиялық сезімталдықтың негізі көбінесе белгісіз, бірақ көбінесе жасушалық рецептордың стимулға жауап беру ықтималдығының артуынан туындайды. Нейрологиялық сезімталдықтың бірнеше мысалы: Егеуқұйрықтың электрлік немесе химиялық стимуляциясы синаптық сигналдарды күшейтеді, бұл процесс ұзақ мерзімді потенциялау немесе LTP деп аталады. AMPA рецепторларының LTP мидағы есте сақтау мен оқытудың ықтимал механизмі болып табылады. "Қоздыру" кезінде лимбикалық жүйедегі егеуқұйрық немесе миндаль тәрізді нейрондардың қайталама стимуляциясы зертханалық жануарларда ұстамаларға әкеледі. Сезімталдықтан кейін, ұстамаларды тудыру үшін өте аз стимуляция қажет болуы мүмкін. Осылайша, қоздыру адамдардағы уақытша бөлік эпилепсиясының моделі ретінде ұсынылған, онда қайталама стимуляция (мысалы, жыпылықтайтын жарық) эпилепсиялық ұстамаларды тудыруы мүмкін. Көптеген жағдайларда уақытша бөлік эпилепсиясымен азаптанушылар лимбикалық дисфункция нәтижесінде туындаған алаңдаушылық және депрессия сияқты жағымсыз әсерлердің белгілерін хабарлайды. "Орталық сезімталдық" кезінде жұлынның арқалық мүйіздеріндегі ноцицептивті нейрондар шеткі тіндердің зақымдануы немесе қабынуы арқылы сезімтал болады. Бұл сезімталдық түрі созылмалы ауырсыну синдромдарының ықтимал себептік механизмі ретінде ұсынылған. Орталық сезімталдықтағы өзгерістер ауырсынуға қайталама түрде ұшырағаннан кейін пайда болады. Жануарларға жасалған зерттеулер көрсеткендей, жануар ауырсынулы стимулға қайталап ұшырағанда, оның ауырсыну шегі өзгереді және күштірек ауырсыну жауабына әкеледі. Зерттеушілер осы жануарларға жасалған тәжірибелер мен адамдардағы созылмалы ауырсыну арасында параллельдер табуға болады деп санайды. Мысалы, қысылған нервтің салдарынан жарылған диск алынған арқа хирургиясынан кейін, пациент әлі де ауырсынуды сезінуі мүмкін. Сондай-ақ, анестезиясыз сүндеттелген нәрестелер болашақта инъекцияларға, вакцинацияларға және басқа да ұқсас процедураларға күштірек реакция көрсетуге бейім. Бұл балалардың жауаптары – жорықтаудың күшеюі және гемодинамикалық жауаптың күшеюі (тахикардия және тахипнея). Есірткіге сезімталдық есірткіге тәуелділік кезінде пайда болады және қайталама дозалардан кейін есірткі әсерінің күшеюі ретінде анықталады (есірткіге төзімділіктің керісі). Мұндай сезімталдық мидың мезолимбикалық дофамин жүйесіндегі өзгерістерді, сондай-ақ мезолимбикалық нейрондардағы дельта FosB деп аталатын белокты қамтиды. Ассоциативтік процесс тәуелділікке ықпал етуі мүмкін, себебі есірткі қабылдаумен байланысты қоршаған ортаның стимулдары құштарлықты арттыруы мүмкін. Бұл процесс есірткіні тастауға тырысатын тәуелділерде қайталану қаупін арттыруы мүмкін.
Electrical or chemical stimulation of the rat hippocampus causes strengthening of synaptic signals, a process known as long term potentiation or LTP. LTP of AMPA receptors is a potential mechanism underlying memory and learning in the brain. In "kindling", repeated stimulation of hippocampal or amygdaloid neurons in the limbic system eventually leads to seizures in laboratory animals. After sensitization, very little stimulation may be required to produce seizures. Thus, kindling has been suggested as a model for temporal lobe epilepsy in humans, where stimulation of a repetitive type (flickering lights for instance) can cause epileptic seizures. Often, people suffering from temporal lobe epilepsy report symptoms of negative effects such as anxiety and depression that might result from limbic dysfunction. In "central sensitization", nociceptive neurons in the dorsal horns of the spinal cord become sensitized by peripheral tissue damage or inflammation. This type of sensitization has been suggested as a possible causal mechanism for chronic pain conditions. The changes of central sensitization occur after repeated trials to pain. Research from animals has consistently shown that when a trial is repeatedly exposed to a painful stimulus, the animal’s pain threshold will change and result in a stronger pain response. Researchers believe that there are parallels that can be drawn between these animal trials and persistent pain in people. For example, after a back surgery that removed a herniated disc from causing a pinched nerve, the patient may still continue to feel pain. Also, newborns who are circumcised without anesthesia have shown tendencies to react more greatly to future injections, vaccinations, and other similar procedures. The responses of these children are an increase in crying and a greater hemodynamic response (tachycardia and tachypnea). Drug sensitization occurs in drug addiction, and is defined as an increased effect of drug following repeated doses (the opposite of drug tolerance). Such sensitization involves changes in brain mesolimbic dopamine transmission, as well as a protein inside mesolimbic neurons called delta FosB. An associative process may contribute to addiction, for environmental stimuli associated with drug taking may increase craving. This process may increase the risk for relapse in addicts attempting to quit.
Кроссенсибилизация
Кроссты сезімталдық – бұл бір ынталандыруға сезімталдықтың, оған ұқсас ынталандыруға таралуы, нәтижесінде бастапқы және ұқсас ынталандыруларға белгілі бір жауаптың күшеюі. Мысалы, тәуелділік тудыратын препараттардың жүйке және мінез-құлық әсерлеріне кроссты сезімталдық жақсы зерттелген, мысалы, бір стимулятордың қозғалыс реакциясына сезімталдық, басқа стимуляторлардың қозғалыс белсендіру әсерлеріне кроссты сезімталдыққа алып келуі мүмкін. Сол сияқты, белгілі бір тәуелділік тудыратын препаратқа сыйлық сезімталдығы көбінесе сыйлықпен байланысты кроссты сезімталдыққа әкеледі, бұл сол препарат класындағы басқа тәуелділік тудыратын препараттардың сыйлықты қасиеттеріне немесе тіпті кейбір табиғи сыйлықтарға сезімталдықты қамтиды. Жануарларда, есірткінің көптеген түрлерін қолдану арасында кроссты сезімталдық анықталды – бұл «алғашқы есірткі» теориясына сәйкес келеді, сондай-ақ қантты тұтыну мен есірткіні өздігінен қолдану арасында да кроссты сезімталдық байқалды.
Патологиядағы себептік фактор ретінде
Сенсибилизация көптеген байланысты емес патологиялардың себептік немесе күшейткіш механизмі ретінде қарастырылған, оның ішінде тәуелділік, аллергия, астма, шапқақты несеп шығару және фибромиалгия және көп химиялық заттарға сезімталдық сияқты медициналық тұрғыдан түсіндірілмейтін синдромдар. Сенсибилизация сондай-ақ посттравматикалық стресс бұзылысы, ұқыпсыздық және көңіл-күй бұзылыстары сияқты психологиялық ауруларға да әсер етуі мүмкін.