Кіріспе
Британдық физик Джонатан Ричард "Джон" Эллис (1 шілде 1946 жылы туған) – британдық-швейцариялық теориялық физик. Орта білімін Хайгейт мектебінде аяқтағаннан кейін, 1964 жылдан бастап Кембридж университетінің Король колледжінде оқыды. 1970/71 оқу жылын ЦЕРН-де қонақ студент ретінде өткізгеннен кейін, 1971 жылы жоғары энергиялық бөлшектер физикасы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Бір жыл SLAC Теориялық тобында және Калтехте докторантурадан кейін, 1973 жылы ЦЕРН-ге қайтып оралды, алдымен ғылыми қызметкер ретінде, ал 1974 жылдан бастап штаттық қызметкер ретінде. 2010 жылдан бастап Эллис Лондон Король колледжінің теориялық физика профессоры, бірақ ЦЕРН-дегі жұмысын визиттермен жалғастыруда. Эллистің ЦЕРН-дегі қызметі зерттеулерімен қатар, кең ауқымды болды. Ол екі рет теориялық ("TH") бөлімінің басшысының орынбасары болды және 1988–1994 жылдары бөлім басшысы қызметін атқарды. Ол LEP және LHC үдеткіштеріндегі эксперименттерді іріктеген комитеттердің мүшесі болды және CLIC және FCC сияқты болашақ коллайдерлерді зерттеуге қатысты. 2000 жылдардың басында ол ЦЕРН бас директорларына мүше емес мемлекеттермен қарым-қатынас мәселелері бойынша кеңес берді. Сондай-ақ ол ЦЕРН-нің тең мүмкіндіктер жөніндегі консультативтік кеңесінің алғашқы төрағасы болды.
Jonathan Richard "John" Ellis (born 1 July 1946) is a British Swiss theoretical physicist. After completing his secondary education at Highgate School, he attended King's College, Cambridge from 1964, earning his PhD in theoretical (high energy) particle physics in 1971, after having spent the academic year 1970/71 as a visiting student at CERN. After one year post doc positions in the SLAC Theory Group and at Caltech, he went back to CERN in 1973, first as a research fellow and from 1974 as a staff member, Since 2010 Ellis is Clerk Maxwell Professor of Theoretical Physics at King's College London, but continues to work at CERN holding a visiting scientist appointment. Ellis' activities at CERN have been wide ranging in addition to his research. He was twice Deputy Division Leader for the theory ("TH") division, and served as Division Leader for 1988–1994. He was a member of the committees that selected experiment at the LEP and LHC accelerators and participated in early studies of possible future colliders such as CLIC and FCC. In the early 2000s he advised successive CERN Directors General on relations with non member states. He was also the first chair of CERN's Equal Opportunities Advisory Panel.
Ғылыми зерттеулер
Эллистің ғылыми қызығушылығы бөлшектер физикасының феноменологиялық аспектілеріне бағытталған, сонымен қатар ол астрофизикаға, космологияға және кванттық гравитацияға маңызды үлес қосты. Оның жарияланымдарының көпшілігі эксперименттерге тікелей қатысты, өлшеулерді түсіндіруден және жаңа бөлшектерді іздеу нәтижелерінен бастап, болашақ үдеткіштермен жасалуы мүмкін физиканы зерттеуге дейін. Ол бөлшектер физикасы мен космологияның арасындағы зерттеулердің пионері болды, ол содан бері жеке мамандыққа айналды: бөлшектер астрофизикасы. Эллистің алғашқы зерттеулері гаузерлік теориялардың феноменологиясына бағытталған. Димитри Нанопулос пен Мэри Гейлардпен бірге жұмыс істеп, ол 1976 жылы Хиггс бозоны Z бозонынан сәулеленетін «Хиггс сәулелену» процесін ұсынды (бұл Хиггс бозонын Ірі электронды-позитронды үдеткіште іздеудің ең жақсы жолы болып шықты) және Хиггстың Z фотондарына ыдырауын есептеп шығарды, бұл оның ЖЭЖ-дегі ең ерекше белгісі болды. Сол жылы ол CP-нің тікелей бұзылуы сирек кездесетін бейтарап каондардың ыдырауына әсер ететінін бағалады (кейіннен ЦЕРН-дегі NA31 және NA48 эксперименттерінде байқалды). Сондай-ақ 1976 жылы ол аннигиляцияларда глюонды табу үшін «жапсырма сәулелену» техникасын ұсынған мақала жариялады. Келесі жылы ол экспериментте байқалғанға дейін Grand Unified Theory негізінде төменгі кварктің массасын болжады. 1978 жылы ол Анджей Ж. Бурас, Гейлард және Нанопулоспен бірге осындай теориялар туралы жиі сілтеме жасалатын жалпы мақала жариялады. 1980 жылдары Эллис суперсимметрия модельдерінің жетекші жақтаушысы болды. Ол өзінің алғашқы еңбектерінің бірінде ең жеңіл суперсимметриялық бөлшектің табиғи қара материяға үміткер екенін көрсетті. 1990 жылы ол LEP-тің алғашқы деректері Ұлы Біріктірудің суперсимметриялық модельдерін жақтыратынын көрсетті. Келесі жылы ол ең жеңіл Хиггс бозонының массасына радиациялық түзетулер минималды суперсимметриялық модельдерде бұл массаны Үлкен электронды-позитронды үдеткіш (LEP) іздеуінен тыс көбейткенін көрсетті. Эллис және оның әріптестері кейіннен суперсимметриялық модельдерден күтілетін феноменологияның ауқымын көрсетуге арналған «бенчмарк сценарийлері» деп аталатын талдауды бастады; мұндай талдаулар әртүрлі болашақ үдеткіш опцияларының перспективасын бағалауда маңызды рөл атқарды. Эллис суперсимметриялық феноменологияны зерттеумен қатар кванттық гравитация мен струна теориясының феноменологиялық зерттеулерін де жақтады. Бұл зерттеулерге CPLEAR ынтымақтастығымен кванттық механиканың тікелей сынақтары және струна теориясынан Grand Unified Theory шығару кіреді. Осы бағытта оның жарық жылдамдығының тұрақтылығын тексеру және струналық космология модельдері бойынша жұмысы гравитация зерттеулер қорынан бірінші жүлде алды. 2010 жылы Хиггс бозоны ашылғаннан кейін Эллис және оның сол кездегі докторанты Тевонг Ю оның қасиеттерін талдады. Питер Хиггс пен Франсуа Энглерттің Нобель сыйлығына арналған цитатасында олардың бір мақаласынан «Барлық ақылға қонымды күмәннен тыс, бұл Хиггс бозоны» деген цитата келтірілген. Кейіннен Эллис ЖЭЖ және басқа да деректерді талдау әдісі ретінде Стандартты модельдің тиімді өріс теориясының жетекші қарсыласы болды. 2019 жылдан бастап ол Ұлыбританиядағы Атомдық интерферометрия обсерваториясы мен желісінің (AION) жетекші мүшесі болды, ол атомдық интерферометрияны ультражеңіл қара материяны және гравитациялық толқындарды іздеу үшін пайдалануды жоспарлап отыр. Осыған байланысты ол жақында (2024) пульсарлық уақыт массивтерімен хабарланған гравитациялық толқын сигналының интерпретацияларын және салдарына зерттеді. Эллистің зерттеулерінің әсерін бөлшектер физикасы және оған байланысты салалардағы ғылыми мақалаларға сілтеме жасау жүйесі INSPIRE HEP-тен алуға болады. 2024 жылға қарай бұл деректер базасында оның авторы болып табылатын 1000-нан астам ғылыми мақала тізімі бар; жалпы цитаталар сомасы 120 000-нан асады. 2004 жылы SPIRES сауалында ол ең көп сілтеме жасалған теориялық физиктердің екіншісі ретінде танылды. Оның жарияланымдарында 1000-нан астам сілтемесі бар алты мақала бар. Оның жарияланған еңбектерінің h-индексі (2024) 159-ды құрайды.
Бөлшектерді жылдамдату жобаларына қолдау көрсету
Теориялық зерттеулерімен қатар, Джон Эллис LEP және LHC-ден бастап, Compact Linear Collider (CLIC), фотондық коллайдерлер және болашақ протондық үдеткіштерді қолдаушы және жақтаушы болды. Әрине, оның теориялық жұмысы осы байланыстарды көрсетті, мысалы, Стенфорд сызықтық үдеткішінен (SLC) және LEP-тен алынған деректерді топ кваркінің және Хиггс бозонының массасын болжау үшін пайдалануға болатынын көрсетті. LHC-ге қатысты Эллис мұндай үдеткіштермен жүргізілетін физика тақырыбындағы 1984 жылғы маңызды семинардың жетекшісі болды.
Физиканы әлемге тарату және тарату
Эллис физика және оған байланысты тақырыптар бойынша француз, испан, итальян және ағылшын тілдерінде көптеген қоғамдық лекциялар оқиды. CERN-де ол студенттер мен оқытушылар сияқты қонақтарға жиі таныстыру шараларын өткізеді. Эллис Еуропалық емес елдерді CERN-нің ғылыми қызметіне тартуға жасаған күш-жігерімен танымал. Үлкен адрондық коллайдер (LHC) аясында ол көптеген елдерден келген физиктермен, университеттер мен институттардың басшыларымен, қаржыландыру агенттіктерінің министрлерімен және дипломаттармен тығыз байланыста болды. Олардың ішінде АҚШ, Ресей, Жапония, Канада, Үндістан, Израиль, Армения және Қытай сияқты CERN-нің маңызды серіктестерінен бастап, Әзірбайжан, Балтық елдері, Боливия, Колумбия, Хорватия, Кипр, Иран, Мадагаскар, Жаңа Зеландия, Пәкістан, Румыния, Шри-Ланка, Вьетнам, Палестина, Руанда және тағы да басқа, ғылыми бағдарламасын жаңа бастаған мемлекеттер де болды. Осы байланыстар CERN-нің халықаралық мәртебесіне үлкен үлес қосып, әлем бойынша ғылыми әңгімелерге жаңа мүмкіндіктер ашты.