Кіріспе

Гүлді өсімдік түрі Tagetes erecta, ацтек маригольды, мексикалық маригольд, үлкен маригольд, цемпаксохитл немесе цемпасухил – Мексика мен Гватемалаға тән Tagetes туысына жататын гүлді өсімдік түрі. Америкада өскеніне қарамастан, оны көбінесе африкалық маригольд деп атайды. Бұл өсімдік белгілі бір биіктікке жетеді. Ацтектер бұл өсімдікті жабайы түрде жинаған, сондай-ақ оны емдік, рәсімдік және сәндік мақсаттарда өсірген. Ол декоративтік өсімдік ретінде және кесілген гүлдер саудасында кеңінен коммерциялық түрде өсіріледі. Кейбір мамандар Tagetes patula (француздық маригольд) түрiн Tagetes erecta-ның синонимі деп санайды.

Сипаттама

Бұл биіктігі 30–110 см аралығында болатын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдік. Тамыры цилиндр тәрізді, орталық, талшықты және беткей тармақталған жүйесімен. Сабағы жолақты, кейде қырлы, тегіс немесе сәл түкті, цилиндр тәрізді, сопақ және шөптесінен сәл ағаш тәрізді, қабығында шайыр арналары бар, оларды сыққанда хош иіс шығады. Төменгі жапырақтары қарама-қарсы, ал жоғарғылары кезектесіп орналасқан, ұзындығы 20 см-ге дейін, 11-17 жапырақшадан тұратын, ланцет пішіндес немесе сызықтық ланцет пішіндес, ұзындығы 5 см-ге дейін және ені 1,5 см-ге дейін, сүйір немесе ұштар, тісті немесе жартылай тісті, әр жапырақтың төменгі жапырақтары көбінесе жіп тәрізді (жіпшелік пішінде), ал жоғарғылары кейде толығымен жіпшелік болады; көптеген дөңгелек бездері бар. Гүлдердің ерекшелігі – олар кішкентай гүлшоғырларда немесе жалғыз гүлшоғырларда, 15 см-ге дейін тағаншаларында топталған, сарыдан қызылға дейін түсті тілшелі гүлдер. Дискідегі гүлдер: қарапайым гүлшоғырларда 150-250, қос гүлшоғырларда – тілшелерге түрленудің әртүрлі деңгейлерін көрсетеді, сарыдан қызғылт сарыға дейін түсті, 8-10 мм ұзындықтағы тостағаншалары бар. Жемістері мен тұқымдары: 7-10 мм ұзындығындағы сызықты ахеналар, тегіс немесе бұрыштарында қатты түкпен жартылай жабылып жатады. Гүлдеу кезеңі ұзақ, жаз және күз бойына созылады. Тұқымдар арқылы оңай көбейеді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Мексикада өскеніне қарамастан, олар Орталық Америка және Кариб теңізі елдерінде де таралған: Белиз, Боливия, Колумбия, Коста-Рика, Куба, Эквадор, Сальвадор, Гватемала, Гайана, Гондурас, Ямайка, Никарагуа, Панама, Пуэрто-Рико және Венесуэла. Жабайы жағдайда олар Балсас алқабында және Мексиканың батыс бөлігінде кездеседі, тропикалық жапырақты ормандар, тікенді ормандар, бұлтты ормандар және қарағай-емен ормандары сияқты әртүрлі экожүйелерде өмір сүреді. Табиғатта, бұл түр 800–2300 метр биіктікте, адам қызметінен көп бұзылған жерлерде кездеседі. Егістік ретінде (өсірілген) Қытай, Үндістан, Замбия, Зимбабве, Оңтүстік Африка және Австралияда таралған.

Тарих

Тагетес эректаның испандықтарға дейінгі өркениеттерде қолданылуы туралы археологиялық мәліметтер, осы тұқымдасқа жататын басқа түрлерге қарағанда аз. Мысалы, мексикалықтардың арасында T. lucida-ны хош иісті өсімдік ретінде, яғни "яухтли" деп аталатын түрді салтанатты түрде қолданғанын анықтау мүмкін болды. "Cempoalxóchitl" аталымы науатль тілінде бірнеше гүл түрлерін білдіреді, соның ішінде T. erecta, T. lucida, T. patula, T. lunulata, T. tenuifolia, T. peduncularis және T. elongata түрлері кіреді. Бұл термин қолданылғанда түрлерді ажыратуды қиындатады, алайда T. erecta көбінесе осы аталыммен белгіленген. T. erecta-ны ацтек өнерінде бейнеленген гүлдер ретінде, мысалы, Койольшауки монолитіндегі қасиеттің бас киімінің бөлігі ретінде тану ұсынылған, бұл оның билігінің немесе өлімінің символы болуы мүмкін. Олар Темпло Майорда табылған вазадағы өсімдік құдай киетін әшекейдің бір бөлігі болып табылады, бірақ бұл T. patula да болуы мүмкін. Мексикаға испандықтар келгеннен кейін, T. erecta-ның салтанатты және емдік қолданылуы туралы жазбалар көбейді, онда Бернардино де Сахагун гүлді былай сипаттады: "Бұл гүлдер Cempoalxóchitl деп аталады; олар сары түсті, жақсы иісті, кең және әдемі, олар өсіп шығады, ал кейбіреулері оларды бақшаларға себуде. Олар екі түрлі: біріншісі әйел Cempoalxóchitl деп аталады, олар үлкен және әдемі, ал екіншісі, Cempoalxóchitl деп аталатын еркек гүлдері соншалықты әдемі немесе үлкен емес." Сахагун сондай-ақ сол еңбекте өсімдіктің Текульхуитонтли айындағы мексикалық діни мерекесінің рәсімдерінде маңызды рөл атқарғанын айтады, онда сары түсті тұз қасиеті Хуикстосиуатл құдайы тойланды және ол құрбандыққа әйел берді. Дәрігер Франсиско Эрнандестің еңбегінде cempoalxóchitl аталымы кем дегенде жеті гүл түріне берілгені сипатталған, бұл термин олардың ішіндегі ең үлкенін дұрыс сипаттағанын және испандықтар оны "үнділік гүлі" деп атағанын, сондай-ақ оның емдік қасиеттерін тізімдегенін атап өтті.

Өсіру

Кеңінен өсіріледі және әсемдік үшін бағдарламалауда қолданылатын көптеген сорттары бар. 'Inca Orange' сорты Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбегі үшін марапатын алды. Мексикада ол Өлгендер күні тойында құрбандық шалу орындарын және қабірлерді безендіру үшін қолданылады, сондықтан оны "өлгендер гүлі" деп атайды. Дегенмен, ежелгі заманнан бері ол тағамдық және емдік мақсаттарда да қолданылып келеді.

Әдет-ғұрыптар

Оның гүлі, cempasúchil Мексикада "өлгендердің гүлі" (flor de muertos) деп те аталады және 2 қарашада Día de Muertos мерекесінде қолданылады. Cempazúchitl (немесе cempasúchil деп те жазылады) сөзі науатль тіліндегі cempohualxochitl гүлін білдіретін сөзден шыққан, ол сөзбе-сөз "жиырма гүл" деп аударылады. Тай тілінде оны ดาวเรือง [DaoRuang] немесе "доу руанг" деп атайды, бұл "жымыр-жымыр жарқылдаған жұлдыз" деген мағынаны білдіреді. Гондураста гүлдің хош иісті майымен құйылған су дене жуу үшін қолданылған, және гүл әлі де зираттарға жиі отырғызылады.

Медицина

Испан дәуірінен бұрын бұл өсімдік емдік мақсатта қолданылып келген. Шероки тайпасы оны теріні жуу және сары түс алу үшін пайдаланған. Тік тагетестердің пигменттері каротиноидтардың болуына байланысты, олардың бастысы лютеин, ол катаракта және макулярлық дегенерация сияқты жасқа байланысты көз ауруларының дамуын болдырмауға көмектеседі. Гүлдердің ең жарқын қызғылт-сары түсі каротиноидтардың, әсіресе ксантофиллдің жоғары мөлшерімен байланысты. Кейбір зерттеулер соңғысының коронарлық артерия аурулары, жүрек шабуылы, иммундық жауап, қартаю және қатерлі ісіктердің алдын алуда тиімді екенін көрсетеді. Мексиканың кейбір аймақтарында асқазан-ішек ауруларына, мысалы, асқазан ауруы, диарея, ішек коликасы, бауыр проблемалары, өт, құсу және ас қорытудың бұзылуына қарсы қолданылады. Өсімдік ішек паразиттері мен құрттарға қарсы да қолданылған, бір зерттеуде оның левамизол сияқты антигельминттік препараттан өзгеше әрекет ету механизмі бар екені анықталған. Басқа қолданылу салаларына суық тию, тұмау, бронхит және мұрын біту сияқты тыныс алу жолдарының аурулары, сондай-ақ гинекологиялық мәселелер жатады. Бұл өсімдіктің эфир майындағы антиоксиданттық белсенділік α-токоферолдан төмен, бұл, мүмкін, камфора мен метил эвгенолдың болуына байланысты. Ол Pratylenchus penetrans түріне қарсы ең тиімді. Кептірілген гүл жапырақтарын ұнтақтап, құс азында жұмыртқа сарысы мен бройлер терісінің жақсы түсін қамтамасыз ету үшін қолданады, әсіресе азықта сары жүгерінің жеткілікті пигменті болмаған жағдайда. Бұл әлі де қолданылуда, бірақ қазір көбінесе экстракт түрінде қолданылады, ол тасымалдау және сақтау шығындарының төмен болуы, жақсы тұрақтылық және тиімді пайдалану сияқты артықшылықтарға ие. Сондай-ақ, ол суда өсетін жәндірлердің (crustaceans) түсін жақсарту үшін де қолданылады.

Эфирлік майлар

Гүлдің эфир майы антиоксиданттарды қамтиды. Оны парфюмерияға алма хош иісін беру үшін қосуға болады.

Бояу

Ол матаға табиғи бояу ретінде қолданылады.