Кіріспе
Почта маркаларына айырбасталатын купон. Халықаралық жауап купоны (IRC) – бұл басқа бір Дүниежүзілік пошта одағы (UPU) мүше елге жіберілетін, салмағы 20 грамға дейінгі тіркелмеген, бірақ басымдықпен жіберілетін әуе пошта хатының ең төменгі почта бағасына тең бір немесе бірнеше почта маркасына айырбасталатын купон. IRC-ді барлық UPU мүше елдері қабылдайды. UPU мүше пошта қызметтері IRC-ні почта бағасына айырбастауға міндетті, бірақ оларды сатуға міндетті емес. IRC-нің мақсаты – адамға басқа елдегі біреуге хат жіберуге және жауапқа қажетті почта бағасын төлеуге мүмкіндік беру. Егер хатты алушы бір елде болса, IRC қажет емес, себебі өз мекенжайы көрсетілген маркасы бар конверт (SASE) немесе кері пошта карточкасы жеткілікті; ал егер хатты алушы басқа елде болса, IRC шетелдік почта маркаларын сатып алу немесе тиісті валюта жіберу қажеттілігін жояды.
An international reply coupon (IRC) is a coupon that can be exchanged for one or more postage stamps representing the minimum postage for an unregistered priority airmail letter of up to twenty grams sent to another Universal Postal Union (UPU) member country. IRCs are accepted by all UPU member countries. UPU member postal services are obliged to exchange an IRC for postage, but are not obliged to sell them. The purpose of the IRC is to allow a person to send someone in another country a letter, along with the cost of postage for a reply. If the addressee is within the same country, there is no need for an IRC because a self addressed stamped envelope (SASE) or return postcard will suffice; but if the addressee is in another country an IRC removes the necessity of acquiring foreign postage or sending appropriate currency.
Сипаттама
Халықаралық жауап купондары (француз тілінде Coupons Réponse Internationaux) көк түсті сиямен қағазға басылады, оның су таңбасында ірі әріптермен "UPU" әріптері бейнеленген. Купонның беткі жағы француз тілінде жазылған. Купонның артқы жағында оны пайдалану ережелері туралы мәтін бар, ол неміс, ағылшын, араб, қытай, испан және орыс тілдерінде басылған. Дүниежүзілік пошта одағының (UPU) ережелеріне сәйкес, қатысушы мемлекеттер сататын халықаралық жауап купондарына бақылау таңбасы немесе пошталық мөр қою міндетті емес. Сондықтан, кейбір шетелдік купондарды төлеуге ұсынғанда, оларда бақылау таңбасы немесе пошта мөрі орнына, купонды шығарған елдің атауы (көбінесе француз тілінде) болуы мүмкін. Найроби үлгісі – Дүниежүзілік пошта одағы басып шығарған, шамамен 3,75 дюймға 6 дюйм өлшемдес халықаралық жауап купоны, оның қолданылу мерзімі 2013 жылдың 31 желтоқсанында аяқталған. Бұл үлгіні Люксембург поштасының графикалық суретшісі Роб Ван Гор жасаған. Ол Дүниежүзілік пошта одағының мүше елдері ұсынған 10 үлгінің ішінде таңдалып алынған. Ван Гор конкурстың тақырыбын – «Пошта маркасы: алмасу құралы» деп түсіндіріп, әлемді қолмен қорғап тұрған және пошта маркасының перфорацияланған контурын бейнелеген. Доха үлгісі 2012 жылы Катардың Доха қаласында өткен 25-ші UPU конгресінің құрметіне аталған. Бұл үлгіні чех суретшісі және графикалық дизайнер Михал Синделар жасаған. Ол «Су – өмір үшін» тақырыбына сәйкес, су ағынын ұстап тұрған екі қолды бейнелейді. Оның қолданылу мерзімі 2017 жылдың 31 желтоқсанында аяқталады. Стамбул үлгісін вьетнамдық графикалық суретші Нгуен Ду жасаған. 2016 жылдың 7 қазанында Түркияның Стамбул қаласында өткен UPU конгресінде өткен байқауға он ел қатысқан. Оның қолданылу мерзімі 2021 жылдың 31 желтоқсанында аяқталады. Абиджан үлгісін беларусьтік графикалық суретші Валерия Цымахавец жасаған. Конгресс 2021 жылдың 9-27 тамызы аралығында Кот-д’Ивуардың Абиджан қаласында өтті. Оның қолданылу мерзімі 2025 жылдың 31 желтоқсанында аяқталады.
Тарих
IRC 1906 жылы Римде өткен Дүниежүзілік пошта одағының конгресінде енгізілді. Ол кезде IRC бір тарифтік, шетелге жер бетімен жіберілетін қарапайым пошта маркасына айырбасталуы мүмкін еді, себебі бұл әуе поштасы енгізілгенге дейін болды. IRC-ні UPU мүше елдерінде шетелге жіберілетін басымды немесе тіркелмеген әуе поштасының ең төменгі бағасына айырбастауға болады. "Пошта және тұрақты даму" тақырыбындағы қазіргі IRC вьетнамдық суретші Нгуен Думен 2017–2021 жылдарға арналған жоба ретінде жасалған және 2016 жылы Стамбулда қабылданған, сол себепті ол "Стамбул моделі" деп те аталады. Чех суретшісі және графикалық дизайнер Михал Синделардың "Өмір үшін су" деген бұрынғы дизайны 2013 жылы шығарылып, 2017 жылдың 31 желтоқсанына дейін қолданылды. IRC-ге пошта органдары Швейцарияның Берн қаласындағы UPU штаб-пәтерінен тапсырыс береді. Олар көбінесе ірі пошта бөлімдерінде қолжетімді; АҚШ-та олар жеткілікті сұраныс болған кез келген пошта бөлімінде, қатар тұрақты ішкі маркалармен бірге реквизицияланатын. IRC-нің бағасы елдер бойынша өзгереді. 2012 жылдың қарашасында АҚШ-та сатып алу бағасы 2,20 АҚШ доллары болды; алайда, АҚШ пошта қызметі сұраныстың төмендеуіне байланысты 2013 жылдың 27 қаңтарында IRC сатуды тоқтатты. Ұлыбританияның Royal Mail компаниясы да 2011 жылдың 31 желтоқсанында IRC сатуды тоқтатты, себебі сату өте төмен болды және орташа пошта бөлімі жылына бір IRC-ден де аз сатады деп мәлімдеді. Шетелде сатып алынған IRC-лер АҚШ-та пошта маркаларын және штампталған конверттерді, купонға бір унциялық First Class International бағасымен (2020 жылдың қарашасы бойынша 1,20 АҚШ доллары) сатып алуға пайдаланылуы мүмкін. IRC-ні әуесқой радио операторлары бір-біріне QSL карточкаларын жіберу үшін жиі пайдаланады; шетелдік операторға хат жазғанда және пошта арқылы жауап күткенде IRC қосу – жақсы тәжірибе және әдеттегі сыпайылық саналады. Егер оператордың туған елі IRC сатпаса, онда шетелдік IRC пайдалануға болады. IRC-нің бұрынғы нұсқалары – Пекин, Найроби, Доха және Стамбул модельдері, сондай-ақ 2000 жылдан кейінгі барлық нұсқалары жарамдылық мерзімімен белгіленген. Қазіргі IRC, Абиджан моделі 2025 жылға дейін жарамды болады және 2009 жылдан бері жаңа модельдер әр төрт жыл сайын шығарылуда.
Елдің мәліметтері
2010 жылдан бері бірнеше ел халықаралық жауап купондарын сатуын тоқтатты. Төменде түрлі елдер туралы мәліметтер келтірілген.
Австралия
2022 жылдың қазан айынан бастап Australia Post халықаралық жауап купондарын сатуын тоқтатты.
Қытай (Материкалық)
2024 жылдан бастап China Post IRC-ті 12 CNY-ға сатады және қолданыстағы IRC-ті 7 CNY құндылығындағы пошта төлемақына айырбастайды, бұл халықаралық ең арзан әуе поштасының стандартты бағасына тең келеді, салмағы ≤ 20 грамм (пошталық карточкалардағы басылған мөрлерді қоса алғанда).
Финляндия
2022 жылдың қарашасынан бастап Posti халықаралық жауап купондарын 3,25 еуроға сатады және қолданыстағы купонды 2,25 еуролық маркаға обалдайды.
Франция
2023 жылдан бастап La Poste халықаралық жауап төлем қағазын (IRC) 1,80 еуроға сатады.
Германия
2022 жылдан бастап Deutsche Post халықаралық жауап билетін (IRC) 2 еуроға сатады.
Гонконг
2022 жылдың желтоқсанына қарай, Гонконг поштасы халықаралық жауап купондарын 19 HKD бағамен сатады және қолданыстағы IRC-ні 5,5 HKD құндылығындағы пошта төлемақына айырбастайды.
Жапония
2023 жылдың қазанынан бастап, «The Japan Post» халықаралық жауапты купонын (IRC) 180 JPY бағамен сатады және қолданыстағы IRC-ні 160 JPY құндылығындағы маркаларға обалдайды. 160 JPY – әуе поштасымен әлемнің кез келген жеріне хат жіберуге жеткілікті сома (теңіз поштасымен – 120 JPY).
Макао
2024 жылдан бастап Макао пошта және телекоммуникациялар (CTT) IRC-ті 12 MOP-қа сатады, сондай-ақ жарамды IRC-ні 6 MOP-қа тең бағадағы пошта төлеміне айырбастайды, ал маркаларды қолма-қол ақшаға айырбастау құны 5 MOP-ты құрайды.
Норвегия
2024 жылдың наурызынан бастап Posten IRC купондарын онлайн және қалған 30 пошта бөлімшесінде сатады. Бір купонның бағасы – 38 NOK.
Сингапур
Сингапур поштасы IRC-терді Пая Лебардағы бас поштасында сатады. IRC-тер 2,50 сингапур долларына сатылады және 1,40 сингапур долларына айырбастауға болады.
Швейцария
Халықаралық жауап купондары Швейцария поштасынан 10 данадан 30 швейцариялық франкке сатылады.
Тайвань
Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының 2758 қарары қабылданғаннан кейін Қытай Республикасы (Тайвань) 1972 жылдың 13 сәуірінен бастап Халықаралық почта одағындағы мүшелігін жоғалтты, және Chunghwa Post содан бері IRC шығаруды тоқтатты. 2024 жылғы мәлімет бойынша, олар тек жарамды жапон IRC-лерін қабылдайды және айырбастайды, әр жапон IRC үшін 13 TWD құндылығындағы маркалармен. Бұл туралы ресми құжат жоқ, бірақ бұл Chunghwa Post-тан алынған электрондық хат жауабы.
Тайланд
Тайланд Посты қазіргі уақытта IRC-ді 2020 жылғы дерек бойынша 53 THB-ға сатады.
Түркия
2022 жылдан бастап Түрік поштасы IRC-ті тек әкімшілік бөлімшелері арқылы ғана сатады. Түрік поштасы 2021 жылдан бастап жарамды IRC-ні 10 TRY құндылығындағы маркаларға айырбастайды. Бірақ 10 TRY бүкіл әлемге хат жіберу үшін жеткіліксіз. (Мысалы, Жапонияға түсқағаз жіберу үшін 21 TRY қажет.)
Ұлыбритания
Royal Mail сұраныс жеткіліксіз болғандықтан 2011 жылдың 31 желтоқсанында IRC сатуын тоқтатты.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ пошта қызметі 2013 жылдың 27 қаңтарында халықаралық жауап купондарын сатуын тоқтатты.
Понци схемасы
1920 жылы Чарльз Понци әртүрлі елдердегі пошта бағаларының айырмашылығын пайдаланып, IRC-ті бір елде арзанға сатып алып, оларды екінші елде құны жоғары маркаларға айырбастау арқылы табыс табу идеясын қолданды. Бірақ оның осы жобаға қаржы жинау әрекеті алаяқтық Понци схемасына айналды. Шындығында, өте төмен құнға ие IRC-ті көп көлемде сатып алу мен сатуға байланысты шығындар кез келген пайда табуға мүмкіндік бермеді. Әр елдегі маркалардың сату бағасы мен айырбас құны пайда табу мүмкіндігін азайту үшін белгілі бір деңгейде түзетілді, алайда валюта бағамы мен айырбас бағамдарының үздіксіз өзгеруі, маркалар нақты валюта құнын білдіре бергенде, олардың белгілі бір пошта қызметтерін ұсынатын купон ретіндегі қызметін толыққанды жою мүмкін болмайды.