Тамань түбегі: тарих және географиясы

Кіріспе

Таманьский полуостров) – Ресейдің Краснодар өлкесіндегі жарым арал. Солтүстікте Азов теңізімен, батыста Керчь бұғазымен, оңтүстікте Қара теңізбен шектеседі.

Топоним

"Таман" атауының шығу тегі туралы бір түсінік, оның черкес тілінен шыққан "темен" деген сөзден келгенін айтады, ол аймақтың батпақты сипатына сәйкес келеді.

Тарих

Бұл аймақ соңғы екі мыңжылдықта аралдар тізбегінен бүгінгі түбекке дейін дамыды. Ежелгі уақытта гректер түбекті Синдике херсонес (грекше: Σινδική χερσόνησος, Синди халқының түбегі) деп атаған. Понтиялық гректер Гермонасса және Фанагория қалаларын, сондай-ақ кейінірек Тмутаракан қаласын осы түбекке орналастырған. Бұл аймаққа ежелден бері Мэоттар мен Синдилер қоныстанған. Классикалық кезеңде ол Босфор патшалығының құрамына кірді; оның тұрғындары сарматтар, гректер, Понттан Анадолияға қоныс аударғандар және яһудилерді қамтыды. Біздің заманымыздың 4-шы ғасырында бұл аймақ ғұндардың билігіне көшті; кейін ол Ұлы Болгарияның астанасы болды және 7-шы ғасырдың ортасында Хазарлар басып алды. 969 жылы Хазар қағанатының ыдырауынан кейін түбек Дәуіт есімді билеушісі бар Хазар еврей мемлекетінің бір бөлігіне айналды. 980-ші жылдардың соңында бұл аймақ Киев Русі мен Ресейдің Тмутаракан княздығының құрамына кірді, ал 1100 жылға қарай қыпшақтардың билігіне көшті. 1239 жылы моңғолдар бұл аймақты жаулап алды, ал 1419 жылы ол Қырымдағы Газариямен бірге Генуяның иелігіне өтті. XV ғасырдың көп бөлігінде Генуялық яһуди Симеоне де Гизолфи құрған Гизолфи (Гизольфи) әулеті Газария атынан түбекті басқарды. Аймақтың яһуди консулдары, комиссарлары немесе князьдері басқарғандығы осы кезеңде Оңтүстік Ресейде Хазар иудаизмінің қаншалықты сақталғаны туралы көптеген пікірталастарға себеп болды. 1483 жылы Қырым хандығы Тамань түбегін басып алды. 1783 жылы ол Осман империясының құрамына кірді және Каффа эялетінің астындағы Осман санджағы болды. 1791 жылы орыс-түрік соғысы (1787–92) кезінде ол Ресей империясының бақылауына өтті. Ресей оны 1792 жылы Осман империясына қайтарды. Ақыры 1828 жылы ол Ресейге қайта өтті. Келесі ғасырдың көп бөлігінде бұл аймақ сиреп қоныстанды. Ең ірі елді мекен – казак қаласы (кейін станица) Таман, ал қазіргі заманда оның орнын Темрюк порты басты. Түбек кішкентай лайлы жанартауларға, табиғи газ және мұнай кен орындарына ие. Жағалаудағы тұзсыздалған көлдер мен жергілікті суға құйылатын өзендер, балық пен аңға толы, жағалаудың қалың қамысымен өскен батпақты, өтуге қиын аймақ құрайды. Михаил Лермонтов "Біздің заманымыздың батыры" романында Таман қаласын теріс сипаттаған. 1942 жылы неміс Вермахты мен румын армиясы Тамань түбегін басып алды, ал 1943 жылы оны Кеңес Қызыл Армиясы қайтарып алды. "Темір крест" фильмінің сюжеті Кубань плацдармынан неміс әскерінің шегінуі кезінде Вермахт полкінің басшылығындағы жанжалдар айналасында өрбиді. 2018 жылы археологтар ежелгі грек музыкалық аспаптарының қалдықтарын – арфа мен лираны тапты. Аспаптар Волна елді мекенінің жанындағы ежелгі некропольді зерттеу кезінде табылды. Археологтардың айтуынша, б.з.д. VI ғасырдың екінші ширегінен б.з.д. IV ғасырға дейін мұнда грек полисі болған, ол Босфор патшалығына қарасты.

The area has evolved over the past two millennia from a chain of islands into today's peninsula. In ancient times the peninsula was known to the Greeks as Sindikè chersònesus (Greek: Σινδική χερσόνησος, peninsula of the Sindi) and Pontic Greek colonies of Hermonassa and Phanagoria stood on the peninsula, as did the later city of Tmutarakan. The Maeotae and Sindi settled in the area from ancient times. In the classical period it became part of the Bosporan kingdom; its inhabitants included Sarmatians, Greeks, Anatolian settlers from Pontus, and Jews. In the 4th century CE the area fell to the Huns; it was later the capital of Great Bulgaria and fell to the Khazars in the mid 7th century. Following the breakup of the Khazar Khaganate in c. 969, the peninsula formed part of a Khazar Jewish successor state under a ruler named David. By the late 980s it came largely into the possession of the Kievan Rus and of the Russian Principality of Tmutarakan before falling to the Kipchaks c. 1100. The Mongols seized the area in 1239 and it became a possession of Genoa, along with Gazaria in Crimea, in 1419. For most of the 15th century the Guizolfi (Ghisolfi) family, founded by the Genoese Jew Simeone de Guizolfi, ruled the peninsula on behalf of Gazaria. The rulership of the region by Jewish consuls, commissioners or princes has sparked much debate over the extent to which Khazar Judaism survived in southern Russia during this period. The Khanate of Crimea seized the Taman Peninsula in 1483. It fell to the Ottoman Empire in 1783 and became an Ottoman Sanjak under the Eyalet of Kaffa. In 1791, during the Russo Turkish War (1787–92), it passed into the control of the Russian Empire. Russia ceded it back to the Ottomans in 1792. It finally passed to Russia in 1828. For much of the succeeding century, the area was sparsely populated. The largest settlement was the Cossack town (later a stanitsa) of Taman, succeeded by the port town of Temryuk in modern times. The peninsula contains small mud volcanoes and deposits of natural gas and petroleum. Shallow desalinated lakes and local estuaries inhabited by fish and game, overgrown with thick reeds of the shore, create a swampy, impassable area. Mikhail Lermontov disparagingly describes the town of Taman in his novel, A Hero of Our Time. The German Wehrmacht and the Romanian Army occupied the Taman Peninsula in 1942; the Soviet Red Army recovered it in 1943. The story of the motion picture Cross of Iron revolves around conflicts that arise within the leadership of a Wehrmacht regiment during the German retreat from the Kuban bridgehead. In 2018, archaeologists discovered the remains of ancient Greek musical instruments, a harp and a lyre. The instruments were discovered while examining an ancient necropolis located near the Volna settlement. Archaeologists say that a Greek polis existed there from the second quarter of the 6th century BC to the 4th century AD, which belonged to the Bosporan Kingdom.