Кіріспе
Грузияның Аджара (Ачара) немесе Ачара, ресми түрде Аджария Автономиялық Республикасы (Ачарис Автономиури Республикасы) деп аталады, Грузияның саяси-әкімшілік аймағы. Ол елдің оңтүстік-батыс бұрышында, Қара теңіз жағалауында, Кіші Кавказ тауларының етегінде, Түркияның солтүстігінде орналасқан. Бұл маңызды туристік орын және Грузияның халқы бойынша екінші қаласы Батумиді астана ретінде қамтиды. Онда 350 000-ға жуық адам тұрады. Аджара – грузиндердің өңірлік тобына жататын аджариялықтардың мекені. Атауын әртүрліше жазуға болады: Аджара, Аджария, Аджария, Адзхария, Атчара және Ачара. Кеңес Одағы тұсында Аджария Грузин Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды, Аджария АССР ретінде. Аджарияның автономиялық мәртебесі Карс шартының 6-бабымен кепілдендірілген.
Adjara ( Ach’ara ) or Achara, officially known as the Autonomous Republic of Adjara ( Ach’aris Avt’onomiuri Resp’ublik’a ), is a political administrative region of Georgia. It is in the country's southwestern corner, on the coast of the Black Sea, near the foot of the Lesser Caucasus Mountains, north of Turkey. It is an important tourist destination and includes Georgia's second most populous city of Batumi as its capital. About 350,000 people live on its
Adjara is home to the Adjarians, a regional subgroup of Georgians. The name can be spelled in a number of ways: Ajara, Ajaria, Adjaria, Adzharia, Atchara and Achara. Under the Soviet Union, Adjara was part of the Georgian Soviet Socialist Republic as the Adjarian ASSR. The autonomous status of Adjara is guaranteed under article 6 of the Treaty of Kars.
Тарих
Аджария ежелгі заманнан бері Грузияның, Колхиданың және Кавказдық Иберияның құрамында болды. Гректер б.з.д. 5 ғасырында отарлаған бұл аймақ, б.з.д. 2 ғасырында Римнің билігіне қарады. 8-шы ғасырда Абхазия патшалығына қосылғанға дейін Лазиканың бөлігі болды, ал Абхазия патшалығы 11-шы ғасырда грузин монархиясын біріктіруге жетекшілік етті. Грузияға Құдай анасының миссионері және Грузин православие шіркеуінің негізін қалаушы саналатын апостол Андрей Аджария аймағы арқылы кіріп, алғаш рет христиан дінін уағыздады. Аджарияны бірнеше империя басып алды: Бірінші парсы империясы (б.з.д. 500 жыл), Селжұқтар (11-ғасыр), Моңғолдар (13-ғасыр) және Тимур әулеті (14-ғасыр).
Осман дәуірі
1614 жылы Осман империясы бұл аймақты бағындырды. Османдық миллет жүйесі өкілдеріне кең ауқымды өзін-өзі басқару және дін бостандығын ұсынса да, көптеген аджарлықтар Османдық билігінің 200 жылы ішінде ислам дініне көшті. Алдымен ақсүйектер исламды қабылдады. Аджарлықтар XVIII ғасыр соңына қарай толығымен исламдасты. Бұл дін өзгерісі грузин мәдени ерекшелігінен айырмашылығын көрсетті, себебі грузиндер өздерін православие христиандығымен теңейді.
Ресей империясы
Османдықтар 1878 жылы Берлин шарты бойынша Аджарияны кеңейіп келе жатқан Ресей империясына беруге мәжбүр болды. Берлин шарты аджарлықтарға Түркияға көшіп кетуге мүмкіндік берді, Сан-Стефано шартының 6-бабының 21-тармағындағы ереже сақталды. Көптеген аджарлықтар Түркияға эмиграция жасады. Бұдан кейін Кахетиядан христиандардың көптеп келуі халық құрамының өзгеруіне әкеп соқты. Православ христиан миссионерлері Аджарияда насихаттау жұмысын бастады. Ресей билігі Ресей православие шіркеуінің миссионерлік әрекеттерін қолдағанмен, мешіттер мен медреселер салып, жергілікті мұсылман дін қызметкерлерін қолдау арқылы аджарлықтардың сенімін жеңуге тырысты. Осының нәтижесінде, Мухажырлер деп аталатын көптеген аджарлық эмигранттар Аджарияға қайта оралды.
Кеңес өкіметі
1918-1920 жылдары Осман және британ әскерлерінің уақытша басып алуынан кейін, Аджария 1920 жылы Грузия Демократиялық Республикасының құрамына кірді және 1921 жылғы ақпанда қабылданған Грузия конституциясына сәйкес автономия алды. Түркия 1921 жылғы наурызда Аджарияны қайта басып алды, бірақ грузиндер Батуми шайқасында түрктерді жеңіп, Анкара үкіметі Карс келісімінің VI бабына сәйкес, мұсылман халқына автономия берілген жағдайда, аумақты Грузияға қайтарды. Сондай-ақ, түрік тауарларына Батуми порты арқылы еркін транзит кепілдік берілді. Осы шартқа сәйкес, 1921 жылы кеңестік билік Грузия Советтік Социалистік Республикасының құрамында Аджар Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасын құрды. Аджария 1937 жылға дейін Ажарстан деп аталды. Бұл автономиялық республика КСРО-дағы дінге ғана негізделген жалғыз автономиялық бірлік болды. Алайда, Сталиннің ұлтты анықтауы тілге байланысты болды. Өз тілі болмағандықтан, аджарлар грузин тілінен бөлек ұлттық сананы дамыта алмады. Сонымен қатар, советтік атеистік идеология діни амалдарды шектеді. 1920 жылдары аджарлар советтік исламға қарсы шараларға, сондай-ақ ұжымдастыру реформаларына қарсы шықты. Бірақ, совет билігі «мұсылман грузині» терминін саяси мағынада қолданбады, сондықтан уақыт өте келе аджар халқы түрктермен емес, өздерінің грузин текті ата-бабаларымен, олардың тілінде сөйлейтін халқымен өзін-өзі байланыстыра бастады.
Тәуелсіз Грузия
КСРО тараған кезде ачарлық діни ұғымның қайта жандануы болды. Ислам дінінің амалдары мәдени нормаға айналды, медреселер қайта ашылды және мешіттерден намазға шақыру естілді. Грузия тәуелсіздік алғаннан кейін, Грузияның бірінші президенті, грузин ұлтшылы Звиад Гамсахурдия, Аджарияға бағытталған антифедералды саясатты жүргізді. Сыртқы істер министрі Георгий Хоштарияның айтуынша, Гамсахурдия Аджарияны Осман империясының үстемдігі кезінде христиан грузиндерінің бұзылуы ретінде қарастырған. 1991 жылы Гамсахурдия Аджарияның автономиясын жоятынын жариялағаннан кейін аджариялықтар Батумиде наразылық білдірді. Жағдайды басып тастау үшін Гамсахурдия жергілікті беделді отбасынан шыққан Аслан Абашидзені Ачар Жоғарғы Кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Абашидзе исламдық қайта жандануды өз саяси мақсаттарына жету үшін пайдаланды. 1992 жылы Батумиде мұсылман митингтерін ұйымдастырып, Ажар аймағына саяси, экономикалық және мәдени автономия беруді талап етті. Абхазия және Оңтүстік Осетиямен болған соғыстардың салдарынан туған қақтығысты пайдаланып, ол ресми келісімсіз бір жақты билікті басып алып, салық кірістерін тоқтатып, Аджарияның мол байлығын тартып алды. Ачараның бас мүфтиі Хажи Махмуд Камашидзе, Гамсахурдия басқаратын орталық грузин үкіметіне қарсы күресте Абашидзені қолдады. Бірақ Абашидзе өз мақсатына жеткеннен кейін мұсылман қозғалысын қолдануын тоқтатып, Аджарияның мәдени ерекшеліктерін бірте-бірте жойды. Ол шіркеулер салды, христиан дініне өтуді ынталандырды және Аджария сепаратистік емес екенін мәлімдеді. Аджариядағы сайлау әділ болған жоқ, Абашидзе БАҚ-ты бақылап, жеке байыуы үшін кедендік кірістерді тартып алды. Шеварднадзе Абашидзенің агрессивті автономиялық стратегиясына жиі шағымданса да, олардың қарым-қатынасы жақсы болды және қоғамдық қолдау қажет болған кезде бір-бірін қолдады. Бұл 2003 жылғы «Раушан революциясынан» кейін өзгерді, Шеварднадзе елдің аумақтық тұтастығын қалпына келтіруге уәде берген реформашы оппозиция жетекшісі Михаил Саакашвилидің пайдасына биліктен кетуге мәжбүр болды. 2004 жылдың қаңтарында президент болып сайланғаннан кейін Саакашвили Абашидзенің үстінен күшті сыбайлас жемқорлыққа қарсы реформалар жүргізді. 2004 жылдың көктемінде Аджарияда орталық үкімет аймаққа өз билігін қайта орнатуға тырысқанда үлкен дағдарыс туды. Бұл аджариялық жартылай әскери жасақтары мен грузин армиясы арасында бірнеше қақтығысқа әкелді. Бірақ Саакашвилидің талаптары мен Абашидзенің автократиялық үкіміне қарсы жаппай наразылық акциялары Аджария жетекшісін 2004 жылдың мамырында отставкаға кетуге мәжбүр етті. Сыбайлас жемқорлық және кісі өлтіру айыптарымен Абашидзе Батумидегі грузин әскерлерінің ілгерілеуін кешіктіру үшін Аджария мен Грузияның қалған бөлігі арасындағы көпірлерді қиратты, содан кейін Мәскеуге қашты. Абашидзені биліктен қуылғаннан кейін ачар сепаратизмі азайды. Мұсылмандар дағдарыс кезінде Абашидзені қолдамады. Тіпті Абашидзенің бұрынғы одақтасы Хажи Махмуд Камашидзе де Саакашвилидің жағына шықты. Саакашвили Аджарияның маңызды автономияны сақтап қалуын қалады. Карс шартының 6-бабы бойынша Аджария автономиясының кепілі болған түрік үкіметі де Аджария автономиясын тарату туралы кейбір оппозициялық партиялардың шақыруларына қарсы шықты. Сондықтан Аджарияның автономиясының шарттарын қайта анықтау үшін жаңа заң енгізілді. Леван Варшаломидзе Абашидзенің орнына үкімет төрағасы болды. 2007 жылдың шілдесінде Грузия Конституциялық сотының кеңсесі Тбилисиден Батумиге көшірілді. 2007 жылдың қарашасында Ресей Грузиядағы екі ғасырлық әскери қатысуын аяқтады, Батумидегі 12-ші әскери базадан (бұрынғы 145-ші мотоатқыштар дивизиясы) әскерін шығарып алды. Түркияның Аджариядағы экономикалық және діни ықпалы әлі де байқалады.
Заң және мемлекеттік басқару
Аджар автономиялық республикасының мәртебесі Грузияның Аджария туралы заңымен және Аслан Абашидзе қуылғаннан кейін қабылданған аймақтың жаңа конституциясымен белгіленеді. Жергілікті заң шығару органы – Жоғарғы Кеңес. Аймақ үкіметінің басшысы – Аджария Министрлер Кеңесі – Грузия Президенті тағайындайды, сондай-ақ Грузия Конституциясына қайшы келетін мәселелерде жергілікті биліктің шешімдерін жою және жергілікті билікті тарату құқығына ие. Торнике Рижвадзе – Аджар үкіметінің қазіргі басшысы.
География және климат
Аджария Қара теңіздің оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан және Кіші Кавказдың орманды етегі мен тауларына дейін созылады. Солтүстікте Гурия, шығыста Самцхе-Джавахети және оңтүстікте Түркиямен шектеседі. Аджарияның аумағының көп бөлігі төбелер мен таулардан тұрады. Ең биік таулары теңіз деңгейінен биікке көтеріледі. Аджарияның шамамен 60 пайызы ормандармен жабылған. Месхети тауларының батыс беткейлерінің көп бөлігі қоңыржай жаңбырлы ормандармен жабылып жатыр. Аджария арқылы солтүстік-шығысқа қарай ендік және бойлықтың бірдей сызықтары өтеді.
Климат
Аджария ылғалды климатымен (әсіресе жағалау аймақтарында) және ұзақ жаңбырлы ауа райымен белгілі, бірақ көктем мен жаз айларында көп күн болады. Аджария Грузияда да, Кавказда да ең көп жауын-шашын алады. Бұл сонымен қатар, солтүстік жарты шардағы ең ылғалды қоңыржай аймақтардың бірі. Аджарияның жағалауындағы ешбір аймаққа жылына белгілі бір мөлшерден (көрсетілген сан) кем жауын-шашын жаумайды. Месхети тау жотасының батысқа қарайтын (жел соғатын) беткейлерінде жылына көрсетілген сандан астам жауын-шашын жауады. Жағалаудағы жазық жерлерге жауын-шашын көбінесе жаңбыр түрінде жауады (аумақтың субтропиктік климатының әсерінен). Қыркүйек және қазан айлары әдетте ең жаңбырлы айлар болып табылады. Батумиде қыркүйек айындағы орташа айлық жаңбыр мөлшері көрсетілген санға тең. Аджарияның ішкі аймақтары жағалаудағы таулар мен жазықтарға қарағанда едәуір құрғақ. Қыс айларында Аджарияның биік аймақтарына қар жауады, онда қардың қалыңдығы бірнеше метрге жетеді. Жазғы орташа температура жазық жерлерде 22–24 градус Цельсий, ал таулы жерлерде 17–21 градус Цельсийді құрайды. Аджарияның ең биік жерлерінде температура төмендеу болады. Қыстың орташа температурасы жағалауда 4–6 градус Цельсий, ал ішкі аймақтар мен тауларда шамамен 3–2 градус Цельсийді шамалайды. Аджарияның ең биік тауларында қысқы орташа температура 8–(7) градус Цельсийге жетеді.
Экономика
Аджария шай, цитрус жемістері және темекі өсіруге қолайлы жағдайға ие. Таулы және орманды аймақ субтропиктік климатқа ие, сондай-ақ көптеген денсаулық сақтау орталықтары бар. Темекі, шай, цитрус жемістері және авокадо негізгі өнімдер болып табылады; мал шаруашылығы да маңызды рөл атқарады. Өнеркәсіп салалары: шай қаптау, темекі өңдеу, жеміс-жидек және балық консервілеу, мұнай өңдеу және кеме жасау. Аймақтың орталығы Батуми Грузия, Әзірбайжан және теңізге шығу мүмкіндігі жоқ Арменияға тасымалданатын тауарлар үшін маңызды қақпа болып табылады. Батуми порты Қазақстан және Түрікменстаннан мұнай тасымалдау үшін қолданылады. Оның мұнай өңдеу зауыты Әзірбайжаннан Каспий теңізінен құбыр арқылы Супса портына келіп, содан кейін Батумиге теміржолмен тасымалданатын мұнайды өңдейді. Аджария астанасы кеме жасау және өндіріс саласының орталығы болып табылады. Аджария Грузияның жағалау туризмінің басты орталығы болып есептеледі, 1993 жылы Грузиядан де-факто тәуелсіздік алған Абхазия облысын ығыстырды.
Демография
2014 жылғы халық санағы бойынша Аджарияның халқы 333 953 адамды құрайды.
Этностық топтар
Аджарлар (аджарлар) – жергілікті диалектілер тобында сөйлейтін грузин халқының этнографиялық тобы. Жазба тілі – грузин тілі. Аджарлар бұрын "мұсылман грузиндері" деп белгілі болған. 1926 жылғы совет санағына дейін олар ресми түрде осылай аталды, онда олар "ажарлар" деп тіркелді және олардың саны 71 000-ға жетті. Кейіннен, совет санақтарында дін туралы сұрақтар қойылмағандықтан, олар жай ғана грузиндердің кеңірек санатына жатқызылды. Тәуелсіз Грузиядағы санақтарда "аджар" категориясы жоқ, сондай-ақ грузин мұсылмандары мен әзербайжандықтар сияқты басқа мұсылмандар арасында ешқандай айырма жасалмайды. Ұлт азшылықтарына лаздар, орыстар, армяндар, понтий гректері және абхаздар жатады.
Дін
1878 жылы Берлин келісімі бойынша Аджария Ресей империясына өткеннен кейін, мұсылман болған аджариялықтар Түркияға көшіп кетуге рұқсат алды. Бұдан кейін Кахетиядан христиандардың көптеп келуіне байланысты діни құрамы өзгерді. 1921 жылғы Карс келісімі Аджарияның саяси және діни тәуелсіздігін кепілдегенімен, кеңестік атеистік идеология аймақтағы діни амалдарды шектеді. Кеңес Одағының құлауы және Грузияның тәуелсіздігін қайта жаңартқаннан кейін исламдық жаңғыру орын алды. Бірақ Абашидзе аймақты бақылауға алғаннан соң, Аджарияның мұсылмандық үлгісін жойып, христиан дініне өтуді ынталандырды. Содан бері христиан діні Аджарияда, әсіресе жастар арасында үлкен өсім көрсетті. Дегенмен, Аджарияда Хуло ауданында негізінен сүнни мұсылман қауымдастықтары әлі де сақталып қалды. Түркияның діни басқармасы Аджарияда белсенді қызмет етеді. Гиа Нодияның сөзіне сәйкес, "көптеген аджариялықтар мұсылман, бірақ өздерін этникалық грузин санайды". 2014 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша Хуло муниципалитетінде халықтың 94,6%-ы мұсылман, Шуахеви муниципалитетінде 74,4%, Кеда муниципалитетінде 62,1%, Хелвачаури муниципалитетінде 56,3% құрайды. Батуми және Кобулети муниципалитеттерінде мұсылмандар азшылықты құрайды, тиісінше 25,4% және 28,8%. 2014 жылғы Грузияның ұлттық халық санауы бойынша Аджария халқының 54,5% грузин православиесін, 39,8% мұсылмандығын, 0,3% армян апостолдығын және 5,3% басқа діндерді ұстанады.
consider themselves ethnic Georgians". According to the 2014 census Muslims make up 94.6% of the population in Khulo Municipality, 74.4% in Shuakhevi Municipality, 62.1% in Keda Municipality and 56.3% Khelvachauri Municipality. In Batumi and Kobuleti Municipality Muslims make up a minority with 25.4% and 28.8%. According to the 2014 Georgian national census, 54.5% of the population of Adjara was Georgian Orthodox, 39.8% Muslim, 0.3% Armenian Apostolic, and 5.3% others.
Шұмтоба
Шұмтоба ("тау аралық фестиваль") – тамыздың бірінші демалыс күні Хуло және Шуахеви муниципалитеттерінің жазғы тау жайылымдарында өткізілетін дәстүрлі фестиваль. Онда ат жарыстары, халық қолөнері көрмесі және фольклорлық ансамбльдердің қатысуымен концерт ұйымдастырылады.
Махахлоба
Мачахлоба – қыркүйек айының екінші жартысында өтетін Мачахела шатқалының мерекесі. Бұл Кельвачаури муниципалитетіндегі Мачахела шатқалында тойланатын дәстүрлі мереке. Фестиваль Мачахела мылтық ескерткішінен (Мачахела және Чорохи өзендерінің қосылған жерінен) басталып, Мачахиспири ауылында жалғасып, Зеда Чхутунети ауылында аяқталады.
Колхоба
Колхоба – ежелгі лаз мерекесі. Ол тамыз айының соңында немесе қыркүйек айының басында Хелвачаури ауданының Сарпи ауылында өткізіледі. Фестиваль барысында Аргонавттар туралы оқиға сахнада қойылады.