Кіріспе

Дондушени ауданы – Молдованың солтүстігіндегі аудан. Әкімшілік орталығы – Дондушени қаласы. 2011 жылғы мәлімет бойынша, халқы 45 100 адамды құрады.

Тарих

Тарихи қалалар туралы алғашқы мәліметтер 1437 жылға дейін барады, осы жылы аудан Телешеука ауылы деп ресми тіркелді. 1463-1470 жылдар аралығында Арионешти, Корбу, Кришкаути, Городище және Тирнова сияқты басқа да елді мекендер құжатталып алынды. Келесі ғасырларда аудандағы қалалар әлеуметтік және мәдени тұрғыдан дамыды. 1812 жылы Бухарест шарты бойынша Бессарабия 100 жылдан астам (1812-1918 жж.) Ресей империясының құрамына кірді, Ресей әкімшілігі құлағанға дейін аудан ретінде басып алынды. 1888 жылдың көктемінде Балць-Окница темір жолының құрылысы басталды және 1893 жылы аяқталды. Темір жол тарихы 1902-1905 жылдары Дондушени қаласымен тығыз байланысты болды; 1892 жылы салынған темір жол станциясының жанында сорғы станциясы мен су мұнарасы, астық сақтауға арналған екі қойма, жүк түсіру пандусы, екі шақырымдық жол және үш үй салынды. 1918 жыл Бессарабия тарихында жаңа кезеңді ашты. 27 наурызда Бессарабияның Сфатул Țării Румыниямен бірігуге дауыс берді. 1940 жылдың 26 маусымында Гитлер мен Сталин арасындағы келісімге сәйкес Бессарабияның тағдыры әскери күшпен шешілді. 1941 жылдың 22 маусымы неміс және совет әскерлері арасындағы 1418 күн және түнге созылған қатыгез және қанды шайқастардың басталуы болды. Осы кезеңде Дондушени станциясына ауданның ер адамдарының жартысынан астамы жұмылдырылып, соғыстың отты сынағына жіберілді. 1946-1947 жылдары аудан коммунистердің салдарынан ашаршылыққа ұшырады. 2004 жылы ауданда 47 400 адам тұрды.

География

Дондушени ауданы Молдованың солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Солтүстікте Очница ауданы, батыста Эдинец ауданы, оңтүстікте Ришкани ауданы, оңтүстік-шығыста Дрокия және Сорока аудандарымен шектеседі. Сонымен қатар, солтүстік-шығысында Украинамен де шекарасы бар. Ауданның 80 пайызын қара топырақтар алып жатыр. Ауданның ең жоғары нүктесі Покровца ауылының жанында орналасқан, оның биіктігі 247 метрге жетеді.

Климат

Дондушен ауданында қоңыржай континенттік климат, жылдық орташа температурасы шілде айында , ал қаңтар айында . Жылдық жауын-шашын мөлшері 450–600 мм. Желдің жылдамдығы орташа сағатына 2–5 метр.

Фауна

Ауданның фаунасы еуропалыққа тән, түлкілер, кірпілер, борсықтар, қабан, сирек бұғы, егерше және дақты бұғы көптеп кездеседі. Құстардан: лелектер, қарғалар, тілмелер, тоқылдақтар, майлы тырналар, лақтар және басқалары.

Флора

Ормандар аудан аумағының 7,7% -ын құрайды және жалпы емен, шоқан, липа, жапырақ тұқымдас ағаштардан, ал шөптесін өсімдіктерден: бетеге, көкөңдір, тамыржүрек, жусан және тағы да басқаларынан тұрады.

Туаль саябағы

Молдовадағы ең үлкен саябақ Цаул ауылының ортасында, Чишиневтен солтүстікке қарай 200 шақырым және Дондушениден 5 шақырым қашықтықта орналасқан. Саябақтың композициялық ядросы және назар аудару ортасы – бүкіл сарай кешені. Ашық саябақ шекаралары ауылдың көрінісін ғана емес, сонымен қатар ауылдың өзін басымдық орнынан ашады. Сарайдың сол жағында экзотикалық ағаштар көлеңкелі газон мен гүлзарларды жабады, көркем далаға әдемі үйлер, ас үй және қосалқы ғимараттар салынған. Таул ауылының құрамы уақыт өте келе көп өзгермеді және 20 ғасырдың басындағы резиденцияларға тән классикалық ескерткіш ретінде сақталды. Ландшафт композициялары және ең орынды идеялар 19 ғасырдың соңында Еуропада дамыған ландшафтты бағдарламалау арқылы жүзеге асырылды, ал бақтағы көптеген түрлер құнды арборетум қазынасы болып табылады.

Өзендер

Нистру өзенінің бассейнінде орналасқан, өзенмен шектесетін ауданның тек шағын бөлігі Арионешти ауылының жанында. Ауданды басып өтетін негізгі өзен – Раут (286 км), ол Редиул Маре ауылынан шығысқа қарай 2 шақырым жерде екі арнаның қосылған жерінен басталады, биіктігі 180 метр, салалары Кубольта (103 км) және Каинари. Раут – Ниструдің ең ірі саласы. Көбінесе көлдер жасанды түрде жасалған.

Демография

2012 жылдың 1 қаңтарында аудан халқы 44 800 адамды құрады, оның 23,9%-ы қалалық, ал 76,1%-ы ауылдық тұрғындар. Туу көрсеткіші (2010): 424 (1000 адамға 9,4)
Өлім көрсеткіші (2010): 853 (1000 адамға 18,8) (Молдавия бойынша ең жоғары көрсеткіш)
Табиғи өсім (2010): 429 (−9,5)

Этностық топтар

Этникалық топ Молдовалықтардың жалпы санының %-ы * 80,2 украиндықтар 11,3 орыстар 5,3 румындар * 2,6 цығандар 0,2 гагауздар 0,1 болгарлар 0,1 басқалар 0,2 жарияланбаған 0,4
Ескерту: * Молдовалықтар мен румындардың этникалық идентификациясына қатысты пікір қақтығыстары бар.

Дін

Христиандар – 96,5%
Православ христиандар – 94,0%
Ескі нанымдылар – 1,6%
Протестанттар – 0,9%
Жетінші күнді адвентистер – 0,3%
Пентекостшылар – 0,3%
Евангелисттер – 0,3%
Басқалары – 2,5%
Дінсіздер – 0,8%
Атеистер – 0,2%

Румындар мен молдаванның бір ұлт екендігі туралы пікір талас аяқталмай тұр, атап айтқанда, молдаванның өзін-өзі қалай анықтауы румындардан бөлек ұлттық топты құрай ма, әлде олар румындардың бір бөлігі ме деген мәселеде. Халық санағында азаматтар тек бір ұлтты көрсетуге рұқсат етілді. Сондықтан, бір адам өзін молдаван және румын деп бірдей жариялай алмады.

Экономика

2009 жылы ауданда 18 311 кәсіпорын тіркелді. Олардың көп бөлігі жеке шаруашылықтар еді. Ауданның 532 км² жері ауыл шаруашылығына арналған, оның ішінде егістік жерлер және бау-бақшалар бар. Ауданның негізгі егістік дақылдары: бидай, арпа, жүгері, қант қызылшасы, күнбағыс, рапс және соя.

Білім

2009 жылы ауданда 21 балабақша болды. 7 лицей (1–12 сыныптар), 3 орта мектеп (1–11 сыныптар), 15 гимназия (1–9 сыныптар), 1 бастауыш мектеп (1–4 сыныптар), бір немесе бірнеше кәсіптік-техникалық училище (12–13 сыныптар) және жетім балаларға арналған бір немесе бірнеше мектеп-интернаттар болды.

Саясат

Солтүстік Қызыл деп аталатын аймақта орналасқан, онда ПКРМ 2001 жылдан бері жақсы нәтижелерге қол жеткізіп, 50%-дан астам дауыс жинап келген. Бірақ соңғы үш сайлауда коммунистердің қолдауы үздіксіз төмендеп келеді. Аудан Днестр Еуроаймағының негіз қалаушы мүшелерінің бірі болып табылады. Соңғы үш сайлауда АЕИ-нің көрсеткіші 109,6%-ға өсті.

+ Парламент сайлауының нәтижелері

Жыл | АЕИ | ПКРМ
------- | -------- | --------
2010 | 39,39% (8,319) | 54,00% (11,405)
2009 шілде | 33,72% (7,146) | 58,94% (12,495)
2009 сәуір | 19,05% (3,969) | 64,65% (13,467)

Мәдениет

Дондушен ауданында 23 қоғамдық кітапхана, 22 мәдениет үйі және 1 мұражай бар. Сондай-ақ, 87 өнер тобы жұмыс істейді. Соңғы жылдары мәдениет саласында бірнеше үйлер жөнделді, немесе, әсіресе ауылдарда, қосымша кітапханалар ашылды. Ауылдық кітапханалар көптеген кітаптармен қамтамасыздандырылған.

Денсаулық

Мұнда 135 төсектік аурухана, 10 бөлімшелі емхана және 10 дәрігерлік кабинет бар. Ауданның барлық ауылдарында 5-6 дәрігерден тұратын медициналық пункттер жұмыс істеді.