Кіріспе

2003 жылғы Энтони Своффордтың естеліктері – 2003 жылғы Шығанақ соғысы туралы автор және бұрынғы АҚШ теңіз жаяу әскерінің мүшесі Энтони Своффордтың естеліктері. Әскери қызметтен кейін автор колледжге түсіп, Айова университетінде бейнелеу өнері саласында екі мамандық бойынша магистр дәрежесін алды.

Жазу

Своффорд кітапты 1995 жылы жаза бастады. Ол жазу процесі туралы былай деді: "Мен бірінші кітабыма қарапайым мақсаттар қойдым. Мен сату көрсеткіштері, фильмге түсіру мүмкіндігі, шетелдік құқықтар немесе халықаралық кітап көрмелеріне шақыру туралы ойламадым. Тіпті мұндай нәрселердің бар екенін де білмедім. Әлі де жазу бағдарламасында алған тәжірибемнің мақтанышымен мас болған күйде, мен тек өнер жасағым келді. Менде жас теңізшілерді дайындау, соғысқа қатысу және соғыстың жас психика мен жанға қалай әсер ететіні туралы бірегей және түпнұсқа ойлар бар деп ойладым. Мен көбінесе күніне бір-екі жақсы сөйлем жаза аламын деп есептедім. Мен барынша жақсы кітап жаздым. Кітабымның жастарға соғыс туралы мен 17 жасымда білгім келмеген немесе үйренбеген нәрселерді үйретуін қаладым, өйткені маған түрмедей сезілген, көңілсіз қала маңындағы өмірден қашуға тырыстым."

Сюжет

«Джархед» Своффордтың Персия шығанағы соғысына дейін және оның барысында АҚШ Теңіз жаяу әскеріне қабылдануы мен қызмет етуін баяндайды. Ол 2-ші батальонның 7-ші теңіз жаяу әскерінің барлау және нысананы табу (STA) взводындағы барлау снайперінің шәкірті болған. Персия шығанағы соғысы кезінде Таяу Шығыста орналасқан көптеген әскерлер сияқты, Своффорд та нақты шайқасқа қатыспады. Своффордтың әңгімесі жас теңіз жауынгерлерінің физикалық, психикалық және эмоционалдық күресіне баса назар аударады. Оның жеке баяндамасының маңызды тақырыбы – жауынгердің өнері мен ғылымын, соғыс психологиясын және адамның қарапайым адамгершілік сезімін қатар ұстау қиындығы. Своффорд, соғыс көптеген американдық теңізшілер үшін айлар бойы салмақты, көңіл көншітпейтін күткеннен кейін тым тез аяқталғандықтан, нағыз жауынгерлік тәжірибеден айырылғанына байланысты көңілінің тоңғанын, ашуланып, күңкейгенін мойындайды. Дегенмен, оның көптеген ирактық сарбаздармен кездесулері есте қалады, олардың өлімі қорқынышты әсер қалдырды, тіпті олардың денелері соңғы сәттерінде дүкендегі манекендер сияқты әдейі қойылғандай көрінді.

Тыйым салу

2023 жылдың мамырында АҚШ-тың Мичиган штатындағы Хадсонвилл мемлекеттік мектеп округі кітапты барлық мектеп кітапханаларынан алып тастады. Кітапқа тыйым салуды қолдаған бір адам мектеп кеңесінің отырысында: «Біз қараңғылыққа қарсы күресу үшін келдік. "Жархед" өте зорлық-зомбылыққа толы, ұсақ, порнографиялық сипаттағы сөздерден тұрады, ал бүгін HPS оқушыларын әдепсіз мазмұннан қорғау үшін қандай да бір шаралар қолдана ма, жоқ па, білеміз» деді. Тыйымға қарсы шыққан бір адам: «Біз балаларды әскери қызметке қабылдаушыларды мектептерге кіргізіп отырмыз, онда балалар нүктелі сызыққа қол қоя алады, бірақ нақты әскери қызметшілер мен сарбаздардың өмірінен оқи алмайды» деді. Гадсонвилл округінде кітабына тыйым салынғаны туралы мақаласында Своффорд американдық мектептерде тыйым салынған көптеген кітаптардың авторы қара және/немесе гей адамдар екенін жазды және: «Тек әскери және соғыс туралы жазған гетеросексуалды, ақ ер адам ретінде менің кітаптарым қауіпсіз болар деп ойлаған едім» деді. Своффорд «Жархед» кітабына тыйым салудың себебін «MAGA жақтастарының араласуына» байлады, олар кітапта АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің күнделікті өмірінің ашық суреттелуіне қарсы болды. Своффорд кітабына қарсылықтың көп бөлігі «далалық қарым-қатынас» көрінісінен туындағанын жазды, онда Своффорд және басқа теңізшілер офицерлеріне қарсы наразылық ретінде жиналған журналистер алдында, жаппай қырып-жою қаруларынан қорғаныш киімдерін киіп, гомосексуалдық қатынасты имитациялады. Своффорд кітабына тыйым салудың «американдық емес екенін» айтты және: «Жаңылмаңыз, олар кітаптарға тыйым салады, бірақ шын мәнінде идеяларға қол жеткізуді шектейді. Егер адамдардың кішкентай тобы үлкен топтың идеяларға қол жеткізуіне тыйым салса, онда американдық сананың тарылуына ұшыраймыз. Кітаптарға тыйым салу конституциялық құқықтардың өртеніп кеткенімен аяқталады» деп қорытындылады.

Қабылдау

2003 жылы Kirkus Reviews журналында жазылған пікірде: "Своффордтың тұңғыш туындысы барлық қажетті жайттарды қамтиды: қатыгез жаттықтырушымен негізгі дайындық, маскүнемдік эпизодтар, жезөкшелермен қарым-қатынас, жарылыстар мен олардың салдарынан ауаға ұшқан дене мүшелері, соғыстан кейінгі жарақат және депрессия. Дегенмен, теңізшінің өмірі туралы осы қайғылы шындықта бірде-бір клишеге тап болмайсыз, онда қауіп-қатер көп, ал сыйлықтар аз. Таңғажайып: біздің заманауи жауынгерлеріміздің ой-санасы мен рюкзактарына терең түсінік береді". Сыншы кітаптың нәзік жандарға арналмағанын атап өтті, себебі Своффорд Таяу Шығыста дизентериямен ауырғанын және оның теңізші әріптестерінің "Өлім шоссесінде" ирактық сарбаздардың мәйітін қалай қиратқанын айтып берген. Британдық сыншы Эйдан Хартли өзінің шолуында "Жархедті" – "жархедтің" (теңізшіге арналған американ сленгі) күнделікті өмірі туралы "тамаша кітап" деп атады, ол Перс шығанағы соғысын жердегі теңізшінің көзқарасынан баяндайды. Бұрынғы теңізші офицері Сэм Уильямсон жазған терiс пікірде Своффорд теңізшілер корпусындағы өмірдің әділетсіз жағымсыз суретін қасақана көрсеткенін айтты. Уильямсон Своффордтың мемуарының атауын дұрыс емес деп санады, себебі "жархед" термині АҚШ әскерилерінің басқа бөлімдері теңізшілерді кемсіту үшін жиі қолданатын сленг екенін айтты. Уильямсон кітаптағы еркек теңізшілердің бейнесін дұрыс емес деп санады, олар әйелдермен қиын қарым-қатынаста болғанда жезөкшелердің қызметтерін кеңінен пайдаланған, ақылсыз сексистік жас жігіттер ретінде бейнеленген. Уильямсон былай деп жазды: "Егер сіз жиырма жастағы жігіттер/ерлер тобын алсаңыз, олардың әйелдермен қарым-қатынастарында сәтсіздіктер болатыны сөзсіз. Әрбір офицер мен сержант қиын жағдайдағы жиырма жастағыларға некелік кеңес беруге көп уақыт жұмсайды. Бұл мәселелер бұрынғы командирдің теңізшілер корпусының үйленген жауынгерлерді қабылдауды тоқтатуды ұсынған себебіне әкелді. Бірақ мен жас некелердің өте мықты екенін де көрдім, және жас адамдар арасындағы берік қарым-қатынас мені таң қалдырды. Бұл қарым-қатынастар "Жархед" кітабында аз бағаланған. Керісінше, STA взводының теңізшілері мен әйелдер арасындағы сәтсіздіктерді сипаттаған көптеген беттер бар". Уильямсонның пікірінше, Своффорд теңізшілердің өмірінің "жануарлық" жағына тым көп көңіл бөлген, оның жиренішті және/немесе әдепсіз оқиғалар туралы әңгімелері, ал теңізші болу үшін қажетті өзін-өзі тәртіпке жеткіліксіз назар бөлген. Уильямсон АҚШ Әскери-теңіз күштерінің теңізшілер корпусы американдық әскерилердің ең үздік бөлімдерінің бірі саналатынын және "Жархедті" оқығаннан кейін осы беделге қалай қол жеткізілгенін ешкім білмейтінін қорытындылады. Тағы да бір терiс пікірде Ауғанстан мен Иракта әрекет жасаған бұрынғы теңізші Натаниел Фик Своффордтың "Жархедтегі" жазу стилін "жақсы" деп бағалағанын, бірақ кітапты жек көретінін, ол теңізшілердің өмірін бұрмалап, адал емес көрсеткенін айтты. Уильямсон сияқты, Фик те кітаптың атауы ретінде "жархед" терминін қолдануын сынады, себебі теңізшілер әдетте бұл сленгті өздеріне қатысты қолданбайды. Фик былай деп жазды: "Своффорд маған өзінің сәтсіздіктері үшін корпусты кінәлайтын балта ұнтақтағыш ретінде көрінді. Ол өзінің ашу-ызасын ақтау үшін жеткілікті шайқас көрген жоқ, және оның мінез-құлқы – бір сәтте ол басқа теңізшіге қаруын сілтеп, оны өлтірумен қорқытты – менің теңізшілерімді түрмеге қамап қоятын еді". Алайда, Фик 2005 жылы шыққан "Жархед" фильмінің кітаптан әлдеқайда жақсы екенін айтты. Флик қорытындылады: "Своффордтың соғысы – жалықтыру, жалғыздық, күмән, үрей, ашу және сезімсіздік – көбінесе оның өзінің басында". Британдық сыншы Тим Адамс өзінің шолуында "Жархедтің" Ұлыбританиядағы баспагерлері тым жоғары бағалағанын, себебі кітап Майкл Херр, Норман Мейлер және Уилфред Оуэннің соғыс туралы жазған еңбектерімен салыстырылған, ол оларды "ақылға қонымсыз" деп санайды. Адамс Вьетнамда соғыс тілшісі болып қызмет еткен Херрден, Екінші дүниежүзілік соғыстың Тынық мұхитындағы теңіз жаяу әскерінде қызмет еткен Мейлерден және Бірінші дүниежүзілік соғыста Батыс майданда британ армиясында қызмет еткен Оуэннен айырмашылығы, Своффорд ешқашан шайқаста болмағанын, ол бұл салыстыруларды мүлдем әлсіреткенін сезінді. Адамс Своффордты әскери отбасында туылған, 1987 жылы 17 жасында теңізшілер корпусына өз отбасына орын іздеу үшін қосылған, бірақ теңізшінің өміріне көңілі толмаған жас жігіт ретінде сипаттады. Адамс Своффордтың Таяу Шығыста болған кезіндегі басты жауы өзі болғанын, себебі ол АҚШ-тағы қарындасының адал болмауынан үлкен уайымға түсіп, өліп қалғысы келгенін айтты. Адамс кітаптың басты кемшілігі Своффорд теңізшінің өмірін шыншыл бейнелегенімен, оның даусы басқалардың көзімен қарағанда тым сыныпталған, сондықтан кітапта беткейлік сезім пайда болады деп санайды. Своффорд өзі "Жархедте" былай деп жазды: "Біздің тіліміз біздікі емес. Бұл жеке тіл емес, теңізшілер корпусының тарихынан, аңыздарынан және тактикасынан алынған". Адамс Своффордтың әскери өмір туралы көптеген идеялары "Апокалипсис қазір" және "Толық металл жакет" сияқты Вьетнам соғысы туралы фильмдерге негізделгенін, кейде Своффорд тек "сценарийді" қайталайтын сияқты көрінетінін айтты. Адамс қорытындылады: "Нәтижесінде, шайқастың шындығы туралы шыншылдық көрсеткеніне қарамастан, өмірден айырылуға деген ашу сезімі толыққанды болмайды, ал сарбаздың тағдырына байланысты шексіз өзін өкіну сезімі лайықты емес. Бұл кітаптың бізге көрсеткені – қазіргі заманғы сарбаз, немесе кемінде, қазіргі американ сарбазы, жоғары дамыған әуе күшімен қамтамасыз етілген, негізінен маңызды емес тұлға. Соғысқа қатыспағаннан кейін Своффорд "кейде ирактықты өлтіргеніңді қалап қалғанда" екенін айтады. Оның тәжірибесі оны антиклимакс, аяқталмаған іс, үкіметі де бөліскен бос сезімге әкеледі". New York Times газетінде жарық көрген мақаласында журналист Марк Боуден былай деп жазды: "Теңізшінің шынайы тәжірибесін бөлісуге дайын болуы сирек, ал Своффорд сияқты жаза білуі одан да сирек. "Жархед" – классикаға айналатын, 1991 жылғы Перс шығанағы соғысы туралы керемет мемуар, ол әскери өмір туралы жазылған ең жақсы кітаптардың қатарына қосылады. Бұл мен оқыған кез келген соңғы соғысқа қатысушының ең шыншыл мемуары. Своффорд юмормен, ашумен және ұлы шеберлікпен жазады. Оның прозасы идеялар мен сезімдерге толы, кейде поэзия сияқты көтеріледі. Ол соғысқа дейінгі ұзақ далалық орналасудың көңіл көтеруін, жалықтыруын, сезімталдығын және жалғыздығын жақсы көрсетеді, содан кейін соғыс тәжірибесін күшті түрде жазады". Боуден Вьетнам соғысынан бері Пентагон журналистерге қатаң цензура салғанын, олар АҚШ әскерилері туралы тек оң пікірлерді ғана жазуға міндетті екенін, сондай-ақ АҚШ әскерилерінің медиамен сөйлескенде әрқашан көңілді және шат болуы керек екенін айтты. Боуден 1990 жылдың күзінде Своффорд пен оның теңізші әріптестеріне өздерінің миссиясы туралы ең оң пікірді айтуға бұйрық берілген фотосессияның "Жархедті" жаңартуға түрткі болғанын, содан кейін теңізшілер наразылық ретінде гомосексуалдық секс имитациялағанын айтты, бұл қазіргі американ әскерилерінің ең типік мысалы екенін айтты. Боуден Своффордтың 1983 жылы Бейруттегі теңізшілер казармасына жасалған суицидтік шабуылға қызығушылығын, оны теңізшілердің ең батыл және еркектер екеніне сендіргенін айтты. Бірақ...

Киноға бейімделу

Роман 2005 жылы Джейк Джилленхол, Джейми Фокс және Питер Сарсгардты басты рөлдерде сомдаған, сол аттас көркем фильзге бейімделді. Сценарийін Уильям Бройлс-младший жазды, ал фильмді Сэм Мендес түсірді. Сынақтар көбінесе жағымды болды. Jarhead 2: Field of Fire – 2005 жылғы фильмнің жалғасы, одан кейін Jarhead 3: The Siege шықты.