Кіріспе

Американдық романист (1946 жылы туған) басқа да сол есімді адамдар

Тим О'Брайен (1 қазан 1946 жылы туған) – Вьетнам соғысында әскери қызмет өткерген американдық романист. Оның көптеген шығармалары Вьетнам соғысы туралы, ал кейінгі жылдары соғыстан кейінгі өмірге бейімделген ардагерлердің тағдырларын зерттейді. 2010 жылы «Нью-Йорк Таймс» газеті оның туындыларын «қазіргі заманғы соғыс әдебиетінің классикасы» деп атады. О'Брайен 1978 жылы жарық көрген «Какчатоны қуа отырып» атты соғыс романымен Ұлттық кітап сыйлығына ие болды. 2003 жылдан 2012 жылға дейін ол Техас мемлекеттік университетінің Сан-Маркос қаласындағы МӘБ бағдарламасында әр екі оқу жылында шығармашылық жазудан дәріс берді.

Алғашқы басылған кітабы

Қызметтік міндеттемесін аяқтағаннан кейін О'Брайен Гарвард университетінің аспирантурасына оқуға түсті. Содан кейін ол "Вашингтон Пост" газетінде тағылымдамадан өтті. 1973 жылы ол өзінің алғашқы кітабын – "Егер мен ұрыс аймағында өлсем, мені қорапқа салып, үйге жіберіңіз" атты мемуарын жариялады, ол оның соғыс тәжірибесі туралы. Осы мемуарында О'Брайен былай деп жазады: "Жаяу әскер соғыс туралы маңызды бірдеңе үйрете ала ма, тек қана онда болғандықтан? Менің ойымша, үйретпейді. Ол соғыс туралы әңгімелер айта алады".

Жеке өмір

2010 жылдан бастап О'Брайен Орталық Техаста тұрып, отбасын тәрбиелеп, Техас мемлекеттік университетінде (Сан-Маркос) әрбір екінші жылы толық уақытты оқытушы болып жұмыс істеді. Қалған жылдары ол шығармашылық жазу бағдарламасындағы МФА студенттеріне бірнеше шеберлік сабақтарын өткізеді. О'Брайеннің жеке құжаттары Остиндегі Техас университетінің Гарри Рэнсом орталығында сақтаулы.

Жазу стилі

"Good Form" әңгімесінде, "The Things They Carried" жартылай автобиографиялық әңгімелер жинағынан, О'Брайен "хикаялық шындық" (көркем шындық) пен "оқиғаның шындығы" (фактілердің немесе оқиғаның шындығы) арасындағы айырмашылықты талқылайды, "хикаялық шындық кейде оқиғаның шындығынан да шынайырақ болады" деп жазады. О'Брайен хикаялық шындықты – эмоционалды шындық деп санайды. Көркем әңгімелер тудыратын эмоциялар кейде тек фактілерді оқығаннан гөрі күштірек болады. Бұл О'Брайеннің жазу стилінің бір ерекшелігін көрсетеді: көркем әдебиет пен шындық арасындағы дәстүрлі айырмашылықты бұрмалау, автор өзінің өмірінен алынған деректерді қолданады, бірақ оларды өзіне-өзі сыналған немесе метафикциялық баяндау стилінде бейнелейді. Сол сияқты, "The Things They Carried" кітабындағы кейбір әңгімелер бір-бірімен қайшы келеді, ал кейбір әңгімелер бұрынғы әңгімелерде тудырылған сенімділікті жоюға бағытталған. Мысалы, "Құрмет туралы сөз" әңгімесінен кейін "Ескертпелер" келеді, ол "Құрмет туралы сөз" әңгімесінің қандай тұстарында ойдан шығарылғандығын түсіндіреді. Бұл О'Брайеннің фактілер мен көркем әдебиет арасындағы дәстүрлі шекараны бұзатынын көрсететін тағы бір мысал.

Вьетнам соғысына қатысты жеке көзқарастар

О'Брайен өзін Вьетнам соғысының өкілі деп санамаса да, кейде оған қатысты пікір білдіреді. Көп жылдар өткен соң өзінің бала кезі мен соғыс туралы айта келіп, О'Брайен туған қаласын "дүние туралы білмеуімен күн сайын өзін құттықтайтын қала: бізді Вьетнамға бастап келген қала. Сол қаланың адамдары мені соғысқа жіберді, сіздер білесіздер, оларға үш дауысты әріп көрсетсе де "Ханой" деген сөзді жаза алмас еді". АҚШ-тың Вьетнамдағы жоғалып кеткен/соғыс тұтқындарын іздеуді жалғастыруын, Вьетнам соғысында қаза тапқандардың көп санымен салыстыра отырып, ол американдық көзқарасты бұрмаланған және ақылға сыймас екіұстамалық деп сипаттады. Егер жағдай кері болса не болар еді? Егер вьетнамдықтар бізден өздерінің әрбір жоғалып кеткен адамын табуды сұраса не талап етсе ше? Сандардың өзі бұл мүмкін емес: 100 000 – консервативті бағалау. Мүмкін екі есе көп. Мүмкін үш есе. Менің жеке тәжірибемнен – бір жыл соғыста, бір жұп көзбен – көптеген вьетнамдықтардың ұмытылып кеткенін куәлей аламын. О'Брайен "Вьетнам: Он мың күндік соғыс" және Кен Бернстің 2017 жылғы "Вьетнам соғысы" деректі фильмдер сериясы үшін сұхбат берді.