Кіріспе

Органикалық реакция

Нуклеофильді конъюгат қосылысы – органикалық реакцияның бір түрі. Көбінесе, қарапайым нуклеофильді қосылыстар немесе 1,2 нуклеофильді қосылыстар карбонилдық қосылыстарға қосылумен айналысады. Қарапайым алкендер полярлықтың жетіспеуіне байланысты 1,2 реактивтілігін көрсетпейді, егер алкенге ерекше топтар қосылмаса. Циклогексенон сияқты α,β қанықпаған карбонилдық қосылыстардағы резонанстық құрылымдардан β позициясы нуклеофилмен реакцияға түсетін электрофильді орын екенін көруге болады. Бұл құрылымдардағы теріс заряд алкоксид ионы түрінде жиналады. Мұндай нуклеофильді қосылыс нуклеофильді конъюгат қосылысы немесе 1,4 нуклеофильді қосылысы деп аталады. Ең маңызды белсенді алкендер – жоғарыда аталған конъюгацияланған карбонилдер және акрилонитрилдер.

Реакция механизмі

Конъюгатты қосылу – тікелей нуклеофилдік қосылудың винологтық баламасы. Нуклеофил α,β қанықпаған карбонилдік қосылыстың β-позициясымен әрекеттеседі. Нуклеофилдің теріс заряды енді резонанс арқылы алкоксид анионында және α-көміртек карбанионында кеңейеді. Протондау кето-энол таутомеризмі арқылы қаныққан карбонилдік қосылысқа алып келеді. Вициналды дифункционализацияда протонның орнына басқа электрофил келеді.

Реакциялар

Конъюгацияланған карбонилдер екіншілік аминдермен әрекеттесіп, 3-аминкарбонилдерді (3-кетоаминдер) түзетіп шығарады. Мысалы, циклогексен-2-онға метиламиннің конъюгациялық қосылуы 3-(N-метиламино)циклогексанон қосылысын береді. Конъюгацияланған карбонилдер сутек цианидімен 1,4-кетонитрилдерге реакцияға түседі. Қанықпаған карбонилдердің гидроцианизациялануына қараңыз. Нагата реакциясында цианид көзі – диэтил алюминий цианиді. Гилман реагенті конъюгацияланған карбонилдерге 1,4-қосылыстар үшін тиімді нуклеофил болып табылады. Майкл реакциясы конъюгацияланған карбонилдерге эноляттардың конъюгациялық қосылуын қамтиды. Ақсақ энамин реакциясы конъюгацияланған карбонилдерге энаминдердің конъюгациялық қосылуын қамтиды.

Қолданылу аясы

Конъюгатты қосылыс органометалл реагенттерінің көмегімен, мысалы, метилвинилкетонмен органоцинк йодидінің реакциясы арқылы жаңа көміртегі-көміртегі байланыстарын қалыптастыруда тиімді. Конъюгатты қосылыс арқылы асимметриялық синтездің мысалы – циклогексеноннан (R)-3-фенилциклогексанон, фенилборонат қышқылы, родий акак катализаторы және хиральды лиганд BINAP синтезі. Асимметриялық синтездің тағы бір мысалында α,β қанықпаған карбонил қосылысы алдымен хиральды имидазолидинон катализаторымен және хиральды қосалқы затпен алкилимино де оксо бисубституциясында реакцияға түседі, содан кейін фуран нуклеофилімен энантиоселективті реакцияға түседі. Реакцияның бірден түзілетін өнімі – нуклеофильді энамин, ал реакция каскады хлорланған хиноннан хлорды бөліп алумен аяқталады. Амин катализаторын алып тастағаннан кейін кетон нуклеофилмен және электрофильмен тиімді функционалданады, син:анти арақатынасы 8:1 және 97% энантиомерлік артықшылығымен. Бұл принцип сондай-ақ бензилмеркаптан және электрофильді DEAD сияқты нуклеофильді тиолдардың энантиоселективті көпкомпонентті домино конъюгациялық қосылысында қолданылады.

Токсикология

Жайлы еритін Майкл акцепторлары улы, себебі олар конъюгатты қосу арқылы ДНК-ны алкилдейді. Мұндай өзгеріс мутацияларды тудырады, олар цитотоксикалық және канцерогенді болып келеді. Дегенмен, глутатион да олармен реакцияға түсе алады, мысалы, диметилфумарат онымен реакцияға түседі.