Кіріспе

Испан саясаткері, дипломаты және ақыны

Федерико Майор Сарагоса (1934 жылдың 27 қаңтарында Барселонада туған) – Испаниядан шыққан ғалым, зерттеуші, саясаткер, дипломат және ақын. 1987-1999 жылдары Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет жөніндегі ұйымының (ЮНЕСКО) Бас директоры қызметін атқарды. Бас директор лауазымынан кейін ол Бейбітшілік мәдениеті қоры және Дүниежүзілік балалар үшін бейбітшілік пен зорлық-зомбылықсыз мәдениетті насихаттау жөніндегі халықаралық онжылдық сияқты бейбітшілікке қатысты түрлі ұйымдардың құрметті кеңестеріне мүше ретінде қатысуын жалғастырды. Сонымен қатар, ол Бейбітшілік академиясының құрметті төрағасы болып табылады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 21-шы ғасырдың бірінші онжылдығын және үшінші мыңжылдықты, яғни 2001-2010 жылдарды Дүниежүзілік балалар үшін бейбітшілік пен зорлық-зомбылықсыз мәдениетті насихаттаудың халықаралық онжылдығы деп жариялады. Бұл Халықаралық бейбітшілік мәдениетін дамыту жылы мен Халықаралық бейбітшілік күні туралы қабылданған қарарлардан кейін жасалды.

Өмірбаян

Федерико Майор Сарагоса Испанияның Барселона қаласында дүниеге келген. 1958 жылы Мадрид Комплутенсе университетінен фармация саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. 1963 жылы Гранада университетінің фармация мектебінде биохимия профессоры болды, ал 1968 жылы сол университеттің ректоры болып сайланды және 1972 жылға дейін осы қызметте болды. Келесі жылы Мадрид автономиялық университетінде биохимия профессоры болып тағайындалды. 1974 жылы Мадрид автономиялық университетінде Северо Очоа атындағы молекулалық биология орталығын және Испанияның ғылыми зерттеулер жоғары кеңесін құрды. Профессор Майордың ғылыми зерттеулерінің негізгі бағыты молекулалық деңгейдегі ми аурулары болды, сондай-ақ ол Испанияның психикалық денсаулық сақтау жөніндегі ұлттық бағдарламасын әзірлеуге жауапты болды. Ол Рим клубының, Будапешт клубының мүшесі және Ыстықкөл форумының негіздеушісі. 2005 жылы Каталонияның Generalitat үкіметінен Creu de Sant Jordi сыйлығын алды. Ол бірнеше ғылыми қоғамдардың құрметті мүшесі және бірнеше академияның мүшесі, соның ішінде Дүниежүзілік өнер және ғылым академиясы. Ол сонымен қатар бірнеше құрметті докторлық диссертациясын (honoris causa) алды. Гранада университетінің құрметті президенті.

Испанияның саяси мансабы

Федерико Майор Сарагоса 1974–1975 жылдары Франко диктатурасы кезінде Испания үкіметінде білім және ғылым саласының мемлекеттік хатшысы, 1977–1978 жылдары Испания парламентіне Гранада аймағынан UCD депутаты, 1977–1978 жылдары үкімет президентінің кеңесшісі, 1981–1982 жылдары білім және ғылым министрі, ал 1987 жылы Еуропалық парламентке CDS депутаты болды.

БҰҰ мансабы

1978 жылы Федерико Майор Сарагоса ЮНЕСКО Бас директорының орынбасары болды. 1987 жылы ол ЮНЕСКО Бас директоры болып сайланды және 1993 жылы екінші мерзімге қайта сайланды. Үшінші мерзімге түсуден бас тартқаннан кейін, 1999 жылы ол Испанияға оралып, ол төрағасы болып табылатын Бейбітшілік мәдениеті қорын құрды.

ЮНЕСКО

ЮНЕСКО-ның басшысы болған 12 жыл ішінде (1987–1999) қала әкімі Сарагоса ұйымның "барлық адамдар санасында бейбітшіліктің бекінісін салу" миссиясына жаңа серпін берді, осы арқылы аталмыш мекемені бейбітшілік, төзімділік, адам құқықтары және бейбіт өмір сүруге қызмет етуге бағыттап, өкілеттіктерінің шегінде жұмыс істеп, бастапқы мақсаттарына берік болды. Оның басшылығымен ЮНЕСКО "Бейбітшілік мәдениеті" бағдарламасын жасады, оның мақсаттары төрт негізгі тақырыпқа құрылған: бейбітшілікке тәрбиелеу; адам құқықтары мен демократия; оқшаулану мен кедейлікке қарсы күрес; мәдени алуан түрлілікті қорғау және мәдениаралық диалогты дамыту; жанжалдардың алдын алу және бейбітшілікті нығайту. 1998 жылдың 10 қарашасында БҰҰ Бас Ассамблеясы 2001–2010 жылдарды әлем балалары үшін Бейбітшілік және зорлық-зомбылықсыздық мәдениетін дамытудың халықаралық онжылдығы деп жариялады, ал 1999 жылдың 13 қыркүйегінде Мейердің тұжырымдық және практикалық тұрғыдан ең бағалы мұраты көрініс тапқан "Бейбітшілік мәдениеті" туралы Декларация мен Іс-қимыл жоспарын қабылдады.

Кейінгі өмірі

2000 жылы Федерико Майор Сарагоса Бейбітшілік мәдениеті қорын құрып, оның президенті болды. 2002 жылы Майор Сарагоса Данияның ғылым, технология және инновация министрі Хелге Сандердің бастамасымен 2002 жылдың желтоқсан айында Данияның ЕО төрағалығы кезінде құрылған Еуропалық зерттеу кеңесі сарапшылар тобының (ERCEG) төрағасы болып тағайындалды. Оның құрылуы Еуропалық зерттеулер кеңістігінің (ЕЗК) мәртебесі туралы 2002 жылғы 26 қарашада Брюсселде өткен министрлер кеңесінің бәсекеге қабілеттілік туралы отырысында жасалған қорытындыларға және 2002 жылдың қазан айында Данияның зерттеу кеңестері ұйымдастырған Копенгагендегі конференцияда келісілген Еуропалық зерттеу кеңесі (ЕЗК) болуы мүмкін негізгі қағидаттары туралы ұсынымдарға сәйкес келді. Еуропалық Одақ Еуропаның бәсекеге қабілеттілігін нығайту және білімге негізделген экономикаға айналу қажеттігін анықтады. 2002 жылы Федерико Майор Сарагоса Бутрос Бутрос-Гали, Джон Брэдемас, Эдвард Дж. Нелл, Карим Эрруаки және Ален Шанлатпен бірге HEC Монреальдегі Гуманизм, менеджмент және жаһандану орталығын (HMG) құрды. HMG-нің мақсаты – ғаламдастыру процесін экономикалық, экологиялық, әлеуметтік, саяси, мәдени және ұйымдық аспектілері бойынша гуманизациялайтын саясаттарға негізделген жобаларды қолдау және бағдарламалар әзірлеу болды. 2005 жылы Федерико Майор Сарагосаны БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан Біріккен Ұлттар Ұйымының Цивилизациялар Альянсы (ЦА) жөніндегі жоғары деңгейдегі тобының тең төрағасы етіп тағайындады. Цивилизациялар Альянсы – 2005 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) 59-шы Бас Ассамблеясында Испания үкіметінің президенті Хосе Луис Родригес Сапатеро ұсынған бастама. Оған Түркия Премьер-Министрі Режеп Таййып Ердоған да қолдау көрсетті. Бұл бастама халықаралық, мәдени және дінаралық диалог пен ынтымақтастықты қалыптастыру арқылы экстремизмге қарсы халықаралық іс-қимылға ықпал етуді көздейді. Альянс батыс пен ислам әлемдері арасындағы шиеленісті азайтуға ерекше мән береді. Бұл бастаманың мақсатын жүзеге асыру үшін БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан саясаткерлерден, академиялық, азаматтық қоғамнан, діни басшылардан және БАҚ-тан шыққан 20 беделді тұлғадан тұратын Жоғары деңгейдегі топты (ЖДТ) жинады. Бұл жерде түрлі діндер мен өркениеттер өкілдері болды. Олардың арасында өркениеттер арасындағы диалог бастамасын ұсынған Иранның бұрынғы президенті Мохаммад Хатами, Оңтүстік Африканың Нобель сыйлығының лауреаты, Архиепископ Десмонд Туту, Қытай-Ресей қарым-қатынасына қосқан үлесі үшін Санкт-Петербург 300 медалімен марапатталған профессор Пан Гуан, "Абиденің шақырылуы" қорының негізін қалаушы және президенті, "Президенттік азаматтар медалі" иегері Артур Шнайер бар. 2005 жылдың қарашасы мен 2006 жылдың қарашасы аралығында Жоғары деңгейдегі топ 5 рет жиналып, Батыс пен мұсылман қоғамдарының арасындағы қарым-қатынастарға басымдық беретін баяндама жасады. 2005 жылдың қараша айында Испанияда ЦА-ның Жоғары деңгейдегі тобының алғашқы отырысы өтті. Екінші кездесу 2006 жылдың 25-27 ақпан аралығында Катардың Доха қаласында өтті. Үшінші кездесу 2006 жылдың 28-30 мамырында Дакар қаласында (Сенегал) өтті. 2006 жылдың қарашасында Стамбулда өткен соңғы кездесуде мүшелер Кофи Аннанға және премьер-министр Хосе Луис Родригес Сапатеро мен Режеп Таййып Ердоғанға қорытынды баяндамасын ұсынды. Баяндамада Батыс пен Ислам қоғамдары арасындағы түсініспеушілік пен түсініспеушілікті қалай шешуге болатыны туралы ұсыныстар мен практикалық шешімдер көрсетілген. Баяндамада "батыс мұсылмандарының арасындағы ажырымның негізі – дін емес, саясат" деп жазылған, бірақ дінге үлкен мән беріліп отыр. 2007 жылы Федерико Майор Сарагоса Бутрос Бутрос-Гали, Мишель Рокард, Джон Брэдемас, Роберт Мунделл, Эдвард Дж. Нелл, Карим Эрруаки, Мохамед Хасад және Томас Солиспен бірге Танжер Экспо 2012 халықаралық қолдау комитетінің негізін қалады. Федерико Майор Сарагосаны Марокко королі VI Мохаммед Танжер ЭКСПО-2012 халықаралық қолдау комитетінің президенті етіп тағайындады. Марокконың королі Мухаммед VI 2006 жылы 2012 жылғы халықаралық көрмені ұйымдастыру үшін Гибралтар бұғазының қаласы Танжердің кандидатурасын ұсыну туралы шешім қабылдады. Көрменің тақырыбы "Әлемнің жолдары, мәдениеттердің байланысы. Біртұтас әлем үшін". Федерико Майор Сарагоса 2008 жылы әлемдегі бейбітшілікті нығайту үшін Францияның бұрынғы президенті Жак Ширак бастағаннан бері Ширак қоры құрметті комитетінің мүшесі. Сондай-ақ ол осы қорымен жыл сайын марапатталатын қақтығыстарды алдын алу сыйлығының қазылар алқасының мүшесі ретінде қатысады. 2011 жылы Федерико Майор Сарагоса Өлім жазасына қарсы халықаралық комиссияның президенті болып тағайындалды. Комиссия, 18 мемлекет тарапынан қолдау көрсетіліп, өлім жазасын толығымен жоюға шақырады. Сондай-ақ ол өлім жазасына мораторий жариялаған елдерде заңнамада жоюды қолдайды. Федерико Майор Сарагоса 2011 жылғы 14 сәуірде Парламенттік Ассамблеяда сөйлеген сөзінде Еуропаны өлім жазасынан босату үшін Еуропа Кеңесінің, ЕҚЫҰ-ның және ЕО-ның рөлін атап көрсетті, бір елден басқа барлық елдерде өлім жазасы жойылғанын айтты және "соңғы онжылдықтарда қол жеткізген прогреске қарамастан – әлем елдерінің үштен екісі өлім жазасын жойған – оны толығымен жоюға дейін күш-жігерді күшейту қажет" деді. Ол "өмір құқығы – барлық құқықтардың ең негізгісі, өйткені ол барлық басқа адам құқықтарын жүзеге асырудың алғы шарты" екенін айтты. Ол өлім жазасын жоюдың екі маңызды аргументін атап көрсетті: өлім жазасы қайтымсыз – қателіктерді түзету мүмкін емес – және оның қылмыстылықты болдырмауға ешқандай әсері жоқ. 2013 жылы Федерико Майор Сарагоса Исмаил Серагельдин, Вайра Вике-Фрейберга, Тарья Халонен, Сулейман Демирел, Роза Отунбаева, елші Уолтер Фустпен бірге Низами Гянджеви атындағы халықаралық орталық кеңесіне қосылды. Бұл парсы ақыны Низами Гянджевидің есімін сақтауға, оның шығармаларын зерттеуге және таратуға, оның жазбаларындағы қағидаларды насихаттауға, мәдениет пен шығармашылық өркендеуін дамытуға, сондай-ақ мәдениеттер мен адамдар арасындағы оқу, диалог, төзімділік және түсіністікті нығайтуға арналған мәдени, коммерциялық емес, саяси емес ұйым. Федерико Майор Сарагоса және елші Карим Эрруаки 2021 жылдың қыркүйек айында онлайн өткен бірінші жылдық Бейбітшілік білімі конференциясында негізгі спикерлер болды.

Бейбітшілік мәдениетіне негіз

Ол 2000 жылдың наурыз айында құрылған және Мадрид қауымдастығының облыстық білім департаментінің қорлар бойынша басқарушы органына бағындырылды. Қордың мақсаты – бейбітшілік мәдениетін құру мен нығайтуға көмектесу, соның үшін ойлану, зерттеу, білім беру және нақты іс-қимылдар жүргізу. Оның қызметі негізінен бейбітшілік мәдениетінің құндылықтарына адал екенін көрсеткен мекемелер, ұйымдар мен жеке тұлғалардың желілерін байланыстыруға және оларды жұмылдыруға бағытталған. Бейбітшілік мәдениеті қоры арқылы Мэйор ЮНЕСКО-ның бас директоры ретінде бастаған жұмысын жалғастыруда: зорлық-зомбылық және күш көрсету мәдениетінен бейбітшілік пен төзімділік мәдениетіне өтуді ынталандыру. Қор жыл сайын Мадридтің Хуан Карлос I университетімен бірлесіп, демократия, адам құқықтары және қақтығыстардың себептері сияқты білім беру мазмұнын қамтитын «Бейбітшілік мәдениеті» курсын ұсынады. 2000 жылдың желтоқсан айында Қор әділдік, бостандық және бейбітшілік үшін күрескен жетекші тұлғалардың қатысуымен халықаралық конференция ұйымдастырды. Конференция соңында Мадрид декларациясы бірауыздан қабылданды. Федерико Майор Сарагоса адамзатты қазіргі қиындықтан шығару үшін жаңа әлемдік тәртіп орнату қажеттігін айтады. Бұл – мәдени, ғылыми және әлеуметтік аспектілері экономикалық және технологиялық дамумен үйлесетін жаңа этикалық және рухани тәртіп. Өмірдегі басты мақсатымыз – әрбір адамның өмір сапасын жақсарту. Бұл әлемді біртұтас ауылға айналдырған жаңа ынтымақтастық формаларын қамтиды. Федерико Майор Сарагоса ЮНЕСКО-ның бейбітшілік, қарусыздану, адам құқықтары және білім беру саласындағы ұстанымын қолдайды. Ақпарат саласында ол жаңа көзқарас ұсынады, коммуникацияларға монополиялық бақылау орнатуға қарсы ескертеді және бір жақты ақпараттың қауіптерін айыптайды. Федерико Майор Сарагоса адамның өзгеру үстінде екенін, *Homo faber*-ден *Homo sapiens*-ке қадам басып бара жатқанын дәлелдейді. Білім адамды босатады, ал ғалымдардың рөлі аса маңызды. Осы жаңа тәртіп білімді тиімді пайдалануды талап етеді, себебі білім, барша нәрсе сияқты, тек адам үшін және адам арқылы ғана бар. Сондықтан біздің ойларымыздың бағытын осыған аудару керек. Күш – қиялға! 2011 жылдан бері Бейбітшілік мәдениеті қоры «Әйелдер білімінің» халықаралық бағдарламасын жүзеге асырып келеді, ол: 1) әйелдер мен феминистік білімді өндіруге және таратуға үлес қосу үшін жаһандық білім беру жобасын әзірлеу, 2) гендерлік теңдік туралы әлеуметтік-саяси сананы ойдас адамдар мен түрлі топтар арасында дамыту, 3) әйелдер өндірген білім арқылы бейбітшілік мәдениетін құруға бағытталған.

Зерттеу

Федерико Майор Сарагоса 2000 жылы «Дүние алдында» атты кітабын жариялады. Ол кітапты Жером Биндемен бірлесіп, Жан Ив Ле Со, Рагнар Гудмундссон және ЮНЕСКО-ның талдау және болжау кеңсесінің ұжымының көмегімен дайындады. Федерико Майор Илья Пригожиннің айтуынша, болашақты болжау мүмкін емес, себебі болашақ ешқашан бұрынғыдай болмайды деп санайды. Бірақ оған дайындалуға болады, өйткені болашақ тағдыр кітабына жазылғаннан гөрі, белгісіздік, тармақталу, болжауға келмейтін жаңалықтардан тұрады. Ол біздің қолымызда, себебі болашақ – көбінесе еркіндік, ол біз қалай қалыптастырсақ, солай болады. Біз болашаққа дайындала аламыз, бірақ біз ХХІ ғасырға дайынбыз ба? Соңғы кезде Майор Сарагоса Эдвард Дж. Неллмен (Нью-Йорктегі Әлеуметтік зерттеулер мектебінің экономика профессоры) және Карим Эрруакимен жұмыс істеді. Карим Эрруаки – Эдвард Дж. Неллмен Нью-Йорк мектебінде жұмыс істейтін аға ғылыми қызметкер, сондай-ақ Нью-Йорк пен Мадридте орналасқан қаржы, экономикалық, стратегиялық ақпарат және геосаясат салаларындағы аға экономикалық кеңесші және халықаралық сарапшы. Ол Федерико Майор Сарагосаның және Нью-Йорк университетінің Конгресс зерттеу орталығының негізін қалаушы және президенті Джон Брэдемастың жеке кеңесшісі. Бұрын Еуропа Парламентінің президенті мен БҰҰ Бас хатшысының жеке кеңесшісі болған. Олар «Жарқын болашақтан кейін жаһандануды жаңарту» (2016) атты кітап жазды. Кітапқа Бутрос Бутрос Гали алғысөз жазды және ол Бейбітшілік мәдениеті қорының жаңа жоспары болды. Кітап Федерико Майор Сарагосаның «Дүние алдында» (Zed Books, ЮНЕСКО, 2000) кітабында келтірілген материалдарға негізделген, Эдвард Дж. Неллдің «Трансформациялық өсудің жалпы теориясы» (Кембридж университетінің баспасы, 1998) еңбегімен ұсынылған теориялық негіздемемен қайта қаралып, Карим Эрруаки (UM, HEC Montreal, 2003) тарапынан кеңейтілді. Карим Эрруаки трансформациялық өсу экономикалық даму туралы ойлауға жаңа көзқарас және жаңа ая ұсынады, оны экономикалық тарих аясына енгізеді деп санайды.

Сарапшылар комитеті

2003–2004 жылдары мэр Сарагоса Испания үкіметіне Каталонияның автономиялық үкіметіне даулы "Саламанка құжаттарын" қайтару мәселесі бойынша кеңес беру үшін құрылған сарапшылардың арнайы комитетіне қатысты, және ол комитеттен үкімет атынан сөйлеуші болды. Колумбия университетінің тарих профессоры Эдвард Малефакис және Хуан Пабло Фуси де бар комитет 2004 жылы 17 мүшесінің 14-інің көпшілік дауысымен құжаттарды автономиялық үкіметке қайтаруды "әділ және заңды" деп жариялады. Құжаттар 2005 жылы қайтарылды.

Жарияланымдар

Қала әкімі Сарагоса ғылыми журналдарда 100-ден астам мақала жариялаған, әсіресе биохимия профессоры қызметін атқарган кезінде, мысалы, өсімдіктердегі метаболизм және көптеген танымал журналдардағы мақалалар жазған. Көптеген ғылыми жарияланымдармен қатар, мэр Сарагоса көптеген кітаптар мен жетіден астам поэзия кітабын жариялаған – «A contraviento» (1985), «Aguafuertes» (1991), «El fuego y la esperanza» (1996), «Terral» (1997), «Voz de Vida, Voz Debida» (2007), «Alzare mi Voz» (2007) және «En Pie de Paz» (2008). Мэр Сарагоса сонымен қатар білім беру стратегиялары, даму, адам ресурстары, ғылым және технология саласында жетпістен астам жарияланым шығарған.

Сұхбаттар

"Global Education Magazine" журналына берген сұхбатында (2013 жылдың 30 қаңтары) қала әкімі Сарагоса: "Қазірде бізде сөз бостандығы бар және оны пайдалана аламыз, енді оған белсенді қатысып, жауапкершілікпен қарауымыз керек. Үстемдік пен қорқынышқа, экономикалық спекуляцияға, өндірістік орын ауыстыруға, соғысқа негізделген мәдениетті өзгертуге әлі уақыт бар екенін білуіміз керек; оны диалог, келісім, одақтастық және бейбітшілік мәдениетіне айналдыру мүмкіндігі бізде бар".